Dziś: czwartek,
23 listopada 2017 roku.
Przegląd do nr 555 listopad 2017 r.
Edukacja
Zawiłości językowe
WSPÓLNA DLA WSZYSTKICH

Pierwszy państwo polskie nazwał Rzecząpospolitą Wincenty Kadłubek (zm. 1223). Słowo rzeczpospolita oznacza rzecz publiczną (wspólną dla wszystkich) lub republikę i jest kalką łacińskiego zwrotu res publica. Słowo republika, będące bezpośrednim zapożyczeniem, nie jest używane w języku polskim w odniesieniu do Polski. Zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym, jedyną urzędową nazwą kraju jest Rzeczpospolita Polska, a nazwa „Polska” nie pojawia się w żadnym obecnie obowiązującym polskim akcie prawnym. W kontekście poprawności językowej słowo Polska w nazwie oficjalnej jest przymiotnikiem, a nie rzeczownikiem (łac. Respublica Polona, a nie: Respublica Polonia), stąd prawidłowa forma dopełniacza to Rzeczypospolitej (Rzeczpospolitej) Polskiej (a nie: Polski).

Co było w polszczyźnie pierwsze: republika czy rzeczpospolita? Przeglądając, nawet pobieżnie, teksty staropolskie, dochodzimy do nieoczekiwanego wniosku, że najprawdopodobniej najpierw pojawił się wyraz rzeczpospolita. Początkowo, identycznie jak w łacinie, jako dwuwyrazowy zwrot rzecz pospolita, który podatny był, zwłaszcza w poezji, na inwersję, czyli przestawienie kolejności składników. Stąd chociażby częste w poezji Kochanowskiego formy pospolita rzecz, pospolitej rzeczy, pospolitą rzeczą:

Jak odmieniać nazwę kraju? Czy powinniśmy mówić o Prezydencie Rzeczypospolitej Polskiej czy Rzeczpospolitej Polskiej? W zasadzie obie formy są dopuszczalne, jednak formy z odmianą złożoną (rzeczypospolitej, rzecząpospolitą) są odbierane jako bardziej uroczyste, staranne. Dlaczego mamy oszczędzać na szacunku dla ojczyzny? Namawiam więc gorąco, by mówiąc o naszym państwie, posługiwać się złożonym wzorcem odmiany (odmieniać oba człony), zaś wzorzec prosty (odmiana wyrazu jako niepodzielnej całości) pozostawić dla tytułu gazety — „Rzeczpospolitej”. Taka też tendencja daje się zauważyć w komentarzach językoznawców. Zgodnie z nią winno się mówić i pisać:
– w dopełniaczu — „Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej” (państwa), ale „redaktor naczelny Rzeczpospolitej (gazety);
– w narzędniku — „umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec”, ale „umowa między Rzeczpospolitą a reklamodawcą”.

Nawiązując do poprzedniego akapitu, pragnę zwrócić uwagę na jeszcze jedną rzecz: słowo Polska w nazwie kraju jest przymiotnikiem, a nie rzeczownikiem. Dlatego mówimy np. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (analogicznie jak np. o Prezydencie Republiki Czeskiej).

Dziennik Kijowski