Dziś: piątek,
17 sierpnia 2018 roku.
Przegląd do nr 574 – sierpień 2018 r.
Historia
Nasze dzieje
WPŁYW REFORMACJI I JEJ SKUTKI


Portret Piotra Gamrata Sulimy w kościele oo. Franciszkanów w Krakowie

Jeszcze w latach 1427- 1430 radykalnie nastawione obozy – pierwsi ideolodzy Reformacji - dokonali szereg najazdów na niemieckie księstwa, a w roku 1433, na Wschodnią Słowację i Wybrzeże Bałtyckie.

Wyznawali oni ideę bezpośredniego obcowania duszy wierzącego z Bogiem. W tym celu, ich zdaniem, kościół jest niepotrzebny w charakterze pośredniego ogniwa pomiędzy Bogiem a człowiekiem. Za źródło swej doktryny zwolennicy Reformacji, uznawali jedynie Pismo Święte - Biblię i, w odróżnieniu od katolików, odrzucali „katolicką Tradycję”.

Najazdy te podważały jednak stan gospodarki i skłaniały warstwę rycerzy i mieszczan do rozejmów. Szerzyła się nowa fala reformacji, która w 1519, podzieliła ziemie niemieckie na wyznawców doktryn protestanckich i katolickich. W poszerzaniu Reformacji brały udział różne warstwy społeczne, stąd też ruch Reformacji podzielił się na trzy główne nurty: mieszczańsko-burżuazyjny, chłopsko-plebejski i królewsko-książęcy.

Przedstawiciele ukierunkowania mieszczańsko-burżuazyjnego na czele z Marcinem Lutrem i Janem Kalwinem wymagali sekularyzacji (wywłaszczenia) majątków kościelnych, zniesienia monastycyzmu, opowiadali się za uproszczeniem liturgii i - co jest szczególnie ważnym - celebrowaniem liturgii w języku ojczystym, a nie po łacinie. W nurcie idei Reformacji Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern w 1525 roku, ogłosił dobra zakonu krzyżackiego w państwach nadbałtyckich będących lennem Królestwa Polskiego, swoim księstwem dziedzicznym, i nadał mu nazwę Prusy (od1618, weszło ono w unię z Brandenburgią, jako Brandenburgia-Prusy).

Dla porównania, całkowicie inna sytuacja złożyła się w Świętym Cesarstwie Rzymskim. Zgodnie z postanowieniami Pokoju Augsburskiego z roku 1555 przyjęto tam zasadę "cuius regio, eius religio (czyj kraj, tego religia) przewidującą koegzystencję katolicyzmu i luteranizmu. Każdy książę i jego Księstwo w składzie imperium miał teraz prawo wyznawać wiarę, którą uznawał on za prawdziwą.

W 1602 roku powstała Liga Ochrony Protestantyzmu, a w odpowiedzi na to w 1609 roku - Liga Katolicka. Pokój Westfalski zrównywał kalwinów w prawach z katolikami i luteranami, niemieccy książęta otrzymali prawo prowadzić samodzielną politykę zagraniczną, stąd też cesarzowi zabraniało wtrącać się w wewnętrzne sprawy księstw. Święte Cesarstwo Rzymskie, kontynuując oficjalnie dominację, ostatecznie, rozpadło się na dużą ilość państw, które miały różne ustroje polityczne, różne religie, cła, ustawy, taryfy, miary wagi i temu podobne. Był to związek państw o ​​ciągle zmieniającym się składzie, w zależności od sytuacji politycznej w Europie.

Dominujące pozycje w tym sojuszu zajmowały Niemcy, a dokładniej księstwa niemieckie (takież jak, słowiańskie państwa dzielnicowe), które też nieustannie znajdowały się we wzajemnych konfliktach.

Aktywnym zwolennikiem prądów reformatorskich stał się Piotr Gamrat Sulima (1487-1545), który na początku swojej kariery służył jako sekretarz królewski u Zygmunta I Starego.

W 1531 roku, został on biskupem kamienieckim, w 1535 roku, przemyskim, a w 1538 krakowskim. Symbolicznie, że w kościele oo. Franciszkanów w Krakowie zachował się portret Piotra Gamrata Sulimy z wizerunkiem rodowego herbu Sulima. Ponadto w kościele tym, w listopadzie 1428, odbył się symboliczny pogrzeb słynnego średniowiecznego rycerza i dyplomaty - Zawiszy Sulimy o przezwisku Czarny, który mężnie poległ w wojnie z Osmanami. W 1541 roku Piotr Gamrat Sulima mianowany został arcybiskupem gnieźnieńskim, a zarazem prymasem (najwyższy w kraju tytuł kościelny) Królestwa Polskiego. Arcybiskup-Prymas posiadał znaczne uprawnienia kanoniczne i przywileje: zwoływał prowincjonalne synody, biskupów na terenie Polski, przyjmował ślubowania biskupów, wizytował biskupstwa, miał prawo sądu nad podwładnymi mu biskupami.

Arcybiskupom gnieźnieńskim przysługiwały szczególne uprawnienia i pełnomocnictwa potwierdzone przez Stolicę Apostolską, królów i postanowieniami sejmu i odgrywali oni ważną rolę w życiu społecznym Królestwa Polskiego. Koronowali polskich królów i błogosławili ich śluby, spełniali obrządki pochówku członków ich rodzin i zachowywali to prawo po przeniesieniu w roku 1370 miejsca koronacji z Gniezna do Krakowa. Od XIV wieku arcybiskup gnieźnieński zastępował króla polskiego pod jego nieobecność, zaś od 1360 roku używał tytułu pierwszego księcia. W 1411 król Władysław II Jagiełło nadał arcybiskupowi gnieźnieńskiemu tytuł "Wikariusz generalny naszego Królestwa Polskiego".

Piotr Gamrat Sulima – Wikariusz Generalny Królestwa Polskiego, pod wpływem protestanckiej Reformacji, sprzyjał rozwojowi i rozpowszechnieniu tej nowej doktryny drogą reformowania nauczania religii, w szczególności w miejscowych administracjach kościołów katolickich. Swoją aktywność, którą wykazywał on nie tylko w politycznym życiu państwa, a podwoił ją w diecezjach, wziąwszy na się troskę o wiernych.

Od 1540 do 1545 roku sekretarzem Piotra Gamrata był Marcin Kromer (1512 - 1589) historyk i kapłan, autor historycznej kroniki Królestwa Polskiego od czasów najdawniejszych do 1505 roku, który pozostawił informacje na temat historii Rusi oraz pracę zatytułowaną „Polska” zawierającą materiały dotyczące geografii i etnografii ziem ukraińskich. Z dzieła M. Kromera korzystali ukraińscy kronikarze z XVII i początku XVIII wieków. Wśród polskiej szlachty tych czasów, było wielu luteranów i reformatorów.

Posłowie wystraszeni wydarzeniami Bartłomiejskiej nocy w Paryżu, na sejmie w 1574 roku przyjęli uchwałę o zakazie w granicach Rzeczypospolitej jakichkolwiek prześladowań religijnych i inkwizycji.

Królewsko-książęcy nurt w Reformacji, odzwierciedlał pragnienie feudałów zagarnięcia ziem będących we władaniu Kościoła katolickiego, uzależnienia go od władzy świeckiej i, w ten sposób, umocnienia swoich pozycji. Silnym i niebezpiecznym dla Kościoła prawosławnego stał się wpływ niemieckiej Reformacji. Jeszcze w XV wieku Kraków był ośrodkiem idei humanistycznych, które rozprzestrzeniały się z Włoch i z Niemiec. Na Litwę i na ziemie ukraińskie przenikały doktryny protestanckie, głównie ruchy lewicowe, szczególnie socjanizmu.

Wielkie znaczenie okazywano na Litwie socynianiom (nazwa wywodząca się od nazwiska orędowników kalwinizmu braci Fausta i Leliusza Sozzini ) Ich apologetami od roku 1553 stali się Mikołaj Radziwiłł Czarny - wojewoda wileński, kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego, czołowy potentata Księstwa i jego kuzyn - Mikołaj Radziwiłł Rudy, hetman Wielkiego Księstwa Litewskiego. W ich ślady poszli niektórzy szlachcice, lecz ogółem doktryna reformatorska, nie znalazła szerokiego poparcia wśród ludzi.

Pozytywnym skutkiem Reformacji było przebudzenie zainteresowania do języka ojczystego, pojawienie się przekładów Pisma Świętego na język ruski, takich jak Ewangeliarz Peresopnicki w lata 1556-1561. W mieście Nieświeżu, zamek książąt Radziwiłłów założonym w połowie XVI wieku przez Mikołaja Radziwiłła Czarnego powstała drukarnia. Protestanci zakładali w Polsce i na Litwie, szkoły, do których chętnie uczęszczali Ukraińcy. Były to gimnazja i akademie w Rakowie (Polska), jak również szkoły w Dubnie, Chmielniku oraz innych miastach. Ale rozwój Reformacji na Litwie i na ziemiach ukraińskich powstrzymany został ostrą presją ze strony Kościoła katolickiego.

Dla walki z protestantyzmem Kościół katolicki w 1534 założył organizację - Zakon jezuitów, któremu udało się połączyć wyjątkową moc intelektualną i przejąć w swoje ręce edukację młodzieży z pomocą odpowiednio wykształconych nauczycieli.

W walce o utwierdzenie kościoła Katolickiego jezuici wzięli za przykład protestantów, a zatem Polska i Litwa pokryły się siecią jezuickich szkół. Wśród jezuitów było niemało pedagogów, którzy założyli uczelnie w Wilnie w 1570 roku, Jarosławiu w 1571 roku, podobne kolegium w Połocku w 1579 roku, szkoły w Orszy, Lublinie, Nieswieżu, Lwowie, Kamieńcu, Winnicy, Fastowie, Ostrogu, Nowogrodzie Siwierskim oraz w innych miastach. Do tych szkół chętnie chodziły dzieci z rodzin prawosławnych, które razem z nauką wynosiły z nich przekonania katolickie.

Jezuici przenikali do wyższych warstw społecznych, stawali się duchownymi spowiednikami, kuratorami. Polski król Stefan Batory chętnie przejął jezuitów pod swoją opiekę. Wileńskie Kolegium zostało przekształcone w akademię i zrównane w prawach z Krakowem. Jeszcze więcej uwagi okazywał jezuitom, król Zygmunt III (1587-1632)- ich wychowanek. Na dworze króla przebywał wybitny mówca, jezuita i kaznodzieja dworski - Piotr Skarga. Gorliwy obrońca katolicyzmu, stał się jednym z inicjatorów zawarcia Unii Brzeskiej w 1596 roku, w wyniku której na terytorium Rzeczypospolitej oraz w większości ziem ukraińskich i białoruskich, zjednoczył się Kościół grecko-prawosławny z rzymsko-katolickim, co oznaczało uznanie przez Unię nadrzędności Papieża Rzymu.

Lecz prości ludzie nie pojmowali głównego celu Unii Brzeskiej i w ciągu kilku wieków przekonania kościelne stały się przyczyną wrogości pomiędzy ludźmi faktycznie jedynego państwa i wspólnej wiary.

Wynika stąd pytanie, w jaki sposób udało się pokojowo współistnieć dwóm narodom wyznających różne odłamy wyznania, Litwie z jej kalwinizmem, wyznaniem protestanckim i Polsce z katolicyzmem, a w dodatku Litwinom z Tatarami - muzułmanami? Dlaczego nie udawało się osiągnąć takiego poziomu wzajemnego zrozumienia i wzajemnego szacunku wśród Ukraińców, z ich wiarą prawosławną, przyjętą z Bizancjum?

Chociaż przyznać należy, że religijne predylekcje wyszły niektórym osobom na dobre. Weźmy chociażby prawosławny ród Wiśniowieckich. Konstanty (Iwanowicz) Wiśniowiecki, składając ślubowanie w 1569 roku Unii Lubelskiej, poprosił króla w imieniu wszystkich wołyńskich magnatów, „nie zmuszać ich do innej wiary”. Aczkolwiek już jego syn - Konstanty, pod wpływem jezuitów w 1595, przeszedł na katolicyzm. Identycznie postąpił też Jerzy (Michajłowicz) Wiśniowiecki, starosta Kamieńca Podolskiego, kasztelan kijowski, który stał się katolikiem w 1600 rok.

Zacięty prześladowca prawosławia Jarema Wiśniowiecki w wieku 19 lat wstąpił do jezuitów i przeszedł na katolicyzm w 1631 roku. Dzięki Unii Lubelskiej, właścicielami ogromnych latyfundiów na Kijowszczyźnie, Bracławszczyźnie, na Zadnieprzu stali się książęta i magnaci: Wiśniowieccy, Ostrogscy, Zbarascy i inni. Zamojscy władali ziemiami od Tarnopola do Powłóczy; Tarnowscy - Umańszczyzną; w posiadaniu Koniecpolskich były Starostwa: Barskie, Czehryńskie, Perejasławskie, Hadziackie, Mirgorodzkie.

Aczkolwiek największe areały ziem w 1590 roku otrzymali Aleksander i Michał Wiśniowieccy i były to ziemie w dorzeczu rzeki Suły, obejmujące województwa połtawskie i częściowo czernihowskie.

Na szczeblu państwowym również zaszły olbrzymie zmiany. Po Unii Lubelskiej (Zjednoczenie Królestwa Polskiego z Wielkim Księstwem Litewskim) duża część ziem ukraińskich: Galicja, Chełmszczyzna, Wołyń, Podole, Bracławszczyzna, Podlesie i Kijowszczyzna weszły w skład Rzeczypospolitej. Wielkie Księstwo Litewskie zachowało w swym składzie ziemie białoruskie po Witebsk, Mścisławl, Orszę, jak też ziemie ukrainne: województwo berestejskie i Pińszczyznę.

I czyż to nie skutki Reformacji? Przekonania religijne stanowiły trwały fundament dla rozstrzygania kwestii politycznych, ponieważ religia nigdy nie stała na uboczu w wyścigach politycznych i pozostaje do dziś istotną siłą wpływu.

Ludmiła SULIMA, historyk i publicystka
(Tłumaczenie: St. Panteluk)

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України