{"id":10068,"date":"2026-01-30T18:19:16","date_gmt":"2026-01-30T16:19:16","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=10068"},"modified":"2026-01-30T18:19:16","modified_gmt":"2026-01-30T16:19:16","slug":"w-wieku-xviii-modelowal-zycie-rzeczpospolitej-w-wieku-xxi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/w-wieku-xviii-modelowal-zycie-rzeczpospolitej-w-wieku-xxi\/","title":{"rendered":"W wieku XVIII modelowa\u0142 \u017cycie Rzeczpospolitej w wieku XXI"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>\u00a0<\/strong><\/p>\n

O\u015bwiecenie to epoka w kulturze i historii Europy, nazywana te\u017c Wiekiem Rozumu lub Wiekiem Filozof\u00f3w. W\u00f3wczas rozum, nauk\u0119 i do\u015bwiadczenie stawiano ponad przes\u0105dy i autorytety, d\u0105\u017c\u0105c do \u00abo\u015bwiecenia\u00bb ludno\u015bci przez wiedz\u0119 oraz promowania tolerancji i post\u0119pu.<\/p>\n

Jednym z wybitnych Polak\u00f3w okresu O\u015bwiecenia by\u0142 Stanis\u0142aw Wawrzyniec Staszic<\/strong> (1755\u20131826), kt\u00f3ry odegra\u0142 kluczow\u0105 rol\u0119 w reformie polskiej administracji, gospodarki i edukacji.<\/p>\n

Urodzony 20 stycznia 1755 w Pile, pochodzi\u0142 z zamo\u017cnej rodziny mieszcza\u0144skiej, by\u0142 synem Wawrzy\u0144ca, miejscowego burmistrza. Przeznaczony przez rodzic\u00f3w do stanu duchownego, od 1770 uczy\u0142 si\u0119 w Poznaniu w jezuickim Kolegium Lubra\u0144skiego. Tam odby\u0142 kursy teologiczne, uzyskuj\u0105c w 1778 ni\u017csze \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie i zosta\u0142 kanclerzem Kapitu\u0142y Szamotulskiej.<\/p>\n

Za rad\u0105 ojca uda\u0142 si\u0119 do Francji, po drodze odwiedzaj\u0105c uniwersytety w Lipsku i Getyndze. S\u0142ucha\u0142 wyk\u0142ad\u00f3w w Coll\u00e8ge Royal (1779\u20131781), interesuj\u0105c si\u0119 g\u0142\u00f3wnie naukami przyrodniczymi. We Francji, Italii i Austrii wiele uwagi po\u015bwieci\u0142 geologii, jako nauce mog\u0105cej by\u0107 u\u017cyteczn\u0105 w Polsce. Pozna\u0142 G.L. Buffona i prze\u0142o\u017cy\u0142 na j\u0119zyk polski jego ksi\u0105\u017ck\u0119 Les \u00e9poques de la nature \u2013 Epoki natury (<\/em>1778).<\/p>\n

Po powrocie do kraju pracowa\u0142 jako nauczyciel, a p\u00f3\u017aniej u ordynat\u00f3w Zamoyskich by\u0142 wychowawc\u0105 ich dzieci, a okresowo nauczycielem j\u0119zyka francuskiego w Akademii Zamojskiej, gdzie\u00a0 uzyska\u0142 doktorat z prawa naturalnego i prawa narod\u00f3w\u00a0 (1782).<\/p>\n

Maj\u0105c doborow\u0105 bibliotek\u0119 ordynack\u0105, pozostaj\u0105c w sta\u0142ych kontaktach z ekskanclerzem Zamoyskim, wkr\u00f3tce sta\u0142 si\u0119 znawc\u0105 problematyki spo\u0142ecznej i ekonomicznej. Zaowocowa\u0142o to jego pismami politycznymi.<\/p>\n

Dzielny patriota nie m\u00f3g\u0142 pogodzi\u0107 si\u0119 z og\u00f3ln\u0105 bierno\u015bci\u0105 wobec ruiny i zacofania, w kt\u00f3rym w\u00f3wczas przebywa\u0142a Polska. Swoje Uwagi nad \u017cyciem Jana Zamoyskiego <\/em>(1787) zaczyna od wo\u0142ania przesi\u0105kni\u0119tego b\u00f3lem duszy:<\/p>\n

\u201eWielki Narodzie! Dopok\u0105d\u017ce w tej nieczu\u0142o\u015bci trwa\u0107 b\u0119dziesz? Czyli\u017c tak gin\u0105\u0107 my\u015blisz, aby si\u0119 nic wi\u0119cej po tobie nie zosta\u0142o, tylko nies\u0142awa? Nie masz przyk\u0142adu,\u00a0 \u017ceby osiad\u0142ych na najobfitszej ziemi, udarowanych przez natur\u0119 szczeg\u00f3lnymi przymioty kilkana\u015bcie milion\u00f3w ludzi, bez sposobu ratunku, owszem bez my\u015blenia o sobie, z ozi\u0119b\u0142o\u015bci\u0105 niewoli czeka\u0142o\u201d. (*<\/p>\n

Dlatego szczeg\u00f3\u0142owo opracowuje i wprowadza nowe elementy organizacji i zarz\u0105dzania \u017cycia spo\u0142ecznego, z gor\u0105cym sercem relacjonuj\u0105c w publikacji\u00a0 Przestrogi dla Polski <\/em>(l790):<\/p>\n

\u201eNiechaj wi\u0119c ziemia odt\u0105d stanie si\u0119 Rzeczpospolit\u0105. Niechaj prawo t\u0119 ziemi\u0119, ten skarb nieprzebrany \u017cycia i bogactw wystawi za cel pragnienia, \u017c\u0105d\u017a, nadziei, przemys\u0142u, rozumu, pracy 7 milionom ludzi \u2013 a wkr\u00f3tce z waszych bagien, las\u00f3w i kamieni powstawa\u0107 b\u0119d\u0105 wasi obro\u0144cy i waszych krzywd m\u015bciciele\u201d. (*<\/p>\n

I tu\u017c podj\u0105\u0142 dalsze studia nad prawem naturalnym i prawem narod\u00f3w, co po latach og\u0142osi\u0142 w poemacie historiozoficznym R\u00f3d ludzki <\/em>(1820).<\/p>\n

U Zamoyskich by\u0142 tak\u017ce \u201eurz\u0119dnikiem do specjalnych porucze\u0144\u201d, co dawa\u0142o mu mo\u017cliwo\u015b\u0107 podr\u00f3\u017cy po kraju, z czym wi\u0105za\u0142 zbieranie materia\u0142\u00f3w do przysz\u0142ej monografii o geologii Europy \u015brodkowej. W 1790\u20131791 przebywa\u0142 w Italii, a potem w Austrii, prowadz\u0105c jednocze\u015bnie rozleg\u0142e studia geologiczne w Alpach i Karpatach po\u0142udniowych.<\/p>\n

W 1800 jako pisarz dzie\u0142 politycznych oraz przek\u0142ad\u00f3w francuskiej literatury dydaktycznej, zosta\u0142 cz\u0142onkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaci\u00f3\u0142<\/strong><\/a> Nauk (TWPN), organizowanego przez Stanis\u0142awa Kostk\u0119 Potockiego. TWPN skupia\u0142o uczonych, przyczyni\u0142o si\u0119 do rozwoju nauki i kultury kraju. W kr\u00f3tkim czasie, zawdzi\u0119czaj\u0105c staraniom Stanis\u0142awa Staszica, Towarzystwo sta\u0142o si\u0119 rodzajem akademii nauk ziem polskich oraz narodow\u0105 bibliotek\u0105 i narodowym muzeum.<\/p>\n

Staszic wiele w\u00f3wczas podr\u00f3\u017cowa\u0142, d\u0142u\u017cej bywa\u0142 w Karpatach. Aparatur\u0119 pomiarow\u0105 do bada\u0144 konstruowa\u0142 sam. Stara\u0142 si\u0119 jednocze\u015bnie pozna\u0107 najnowsze trendy rozwoju geologii i w tym celu b\u0119d\u0105c w Pary\u017cu (1804\u20131805), ucz\u0119szcza\u0142 na wyk\u0142ady R.J. H\u00e4uy\u2019a.<\/p>\n

Wieloletnie badania S. Staszica, wzbogacone jego bogat\u0105 kolekcj\u0105 pr\u00f3bek zebranych w terenie, z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na dzie\u0142o O ziemiorodztwie Karpat\u00f3w i innych g\u00f3r i r\u00f3wnin Polski <\/em>(1815). By\u0142a to geologiczna monografia ziem polskich na tle przemys\u0142owej geografii Europy \u015brodkowej, ozdobiona map\u0105, przekrojem geologicznym, rysunkami skamienia\u0142o\u015bci oraz tabelami zak\u0142ad\u00f3w g\u00f3rniczych i hutniczych. Wyr\u00f3\u017cni\u0142 w niej pi\u0119\u0107 jednostek stratygraficznych, a ponadto opisa\u0142 miejsca wyst\u0119powania kopalin u\u017cytecznych (m.in. soli, w\u0119gla kamiennego, rud metali, surowc\u00f3w skalnych).<\/p>\n

W 1807\u20131826 by\u0142 czynny we w\u0142adzach Ksi\u0119stwa Warszawskiego i Kr\u00f3lestwa Polskiego (referendarz, radca, minister stanu), odpowiedzialny pocz\u0105tkowo za o\u015bwiat\u0119, p\u00f3\u017aniej tak\u017ce za przemys\u0142.<\/p>\n

Przy Stanis\u0142awie Kostce Potockim Stanis\u0142aw Staszic kierowa\u0142 Izb\u0105 (p\u00f3\u017aniej Dyrekcj\u0105) Edukacyjn\u0105 Ksi\u0119stwa Warszawskiego. Unormowa\u0142 finansowanie o\u015bwiaty, opieraj\u0105c si\u0119 na tzw. funduszu z d\u00f3br pojezuickich. Zorganizowa\u0142 szkolnictwo \u015brednie w modelu podleg\u0142ym w\u0142adzom o\u015bwiatowym.<\/p>\n

Wtedy te\u017c doprowadzi\u0142 do powstania w Warszawie dw\u00f3ch szk\u00f3\u0142 akademickich: prawa i administracji (1807) oraz lekarskiej (1809). Szko\u0142y te wesz\u0142y w 1816 jako wydzia\u0142y specjalistyczne do powstaj\u0105cego UW. Unowocze\u015bni\u0142 Szko\u0142\u0119 G\u0142\u00f3wn\u0105 w Krakowie (1814).<\/p>\n

W Kr\u00f3lestwie Polskim kierowa\u0142 Komisj\u0105 Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego oraz Wydzia\u0142em (p\u00f3\u017aniej Dyrekcj\u0105) Przemys\u0142u i Kunszt\u00f3w Komisji Spraw Wewn\u0119trznych i Policji. Byl bardzo skuteczny w organizacji szk\u00f3\u0142 specjalistycznych: kieleckiej Szko\u0142y Akademiczno-G\u00f3rniczej powi\u0105zanej z G\u0142\u00f3wn\u0105 Dyrekcj\u0105 G\u00f3rnicz\u0105 (1816), szko\u0142y rolniczo-le\u015bnej w Marymoncie (1816), Szko\u0142y Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego (1826) i in.<\/p>\n

Przy UW zorganizowa\u0142 techniczne szko\u0142y zawodowe: architektury oraz dr\u00f3g i most\u00f3w. Zadba\u0142 o to, by profesorowie powstaj\u0105cych uczelni uzupe\u0142niali sw\u0105 wiedz\u0119 w uczelniach Europy Zachodniej. Szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zwraca\u0142 na rozw\u00f3j przemys\u0142u w zakresie podleg\u0142ym zw\u0142aszcza G\u0142\u00f3wnej Dyrekcji G\u00f3rniczej, gdzie zatrudni\u0142\u00a0 fachowc\u00f3w z Saksonii.<\/p>\n

Po roku 1807 du\u017co publikowa\u0142 (pisma polityczne, t\u0142umaczenie Iliady <\/em>Homera, teksty zwi\u0105zane z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 TWPN, rozprawy geologiczne i historiozoficzne). P\u00f3\u017aniej wiele wysi\u0142ku w\u0142o\u017cy\u0142 w budow\u0119 zr\u0119b\u00f3w nowoczesnego szkolnictwa wy\u017cszego.<\/p>\n

Sta\u0142 si\u0119 te\u017c realizatorem zamys\u0142u spo\u0142eczno-gospodarczego, kt\u00f3ry nazwa\u0142 Towarzystwem Rolniczym Hrubieszowskim. Dobra swoje przekaza\u0142 zamieszka\u0142ym tam ludziom, zobowi\u0105zuj\u0105c do podporz\u0105dkowania si\u0119 wsp\u00f3lnemu gospodarowaniu pod nadzorem Rady Gospodarczej. Organizacja przetrwa\u0142a do 1951, rozwi\u0105zana aktem B. Bieruta.<\/p>\n

Jako filantrop Staszic przeznacza\u0142 znaczne sumy na domy zarobkowe, szpitale, instytucje naukowe i o\u015bwiatowe, ale tak\u017ce na budow\u0119 pomnika Kopernika.<\/p>\n

Pomniki Staszica znajduj\u0105 si\u0119 w wielu miastach i instytucjach. Utrwalony jest jako patron instytucji, ulic i szk\u00f3\u0142. Wybito kilkadziesi\u0105t medali pami\u0105tkowych; jest przywo\u0142ywany tak\u017ce na znaczkach pocztowych.<\/p>\n

By\u0142 ksi\u0119dzem, cho\u0107 ostatnie lata \u017cycia sp\u0119dzi\u0142 bez praktyk religijnych. Sw\u00f3j\u00a0 maj\u0105tek i dorobek przeznaczy\u0142 na cele publiczne.<\/p>\n

Odda\u0142 swoje \u017cycie dla Polski, jej rozwoju i przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Eugeniusz GO\u0141YBARD
\n<\/em><\/strong>(* Stanis\u0142aw Staszic. Wyb\u00f3r pism<\/em>. Pod red. Celiny Bobi\u0144skiej.\u00a0\u00a0\u00a0 Sp\u00f3\u0142dzielnia wydawnicza \u201eKsi\u0105\u017cka\u201d. Warszawa, 1948.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0 O\u015bwiecenie to epoka w kulturze i historii Europy, nazywana te\u017c Wiekiem Rozumu lub Wiekiem Filozof\u00f3w. W\u00f3wczas rozum, nauk\u0119 i do\u015bwiadczenie stawiano ponad przes\u0105dy i…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":10069,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-10068","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t