{"id":10160,"date":"2026-02-27T18:06:53","date_gmt":"2026-02-27T16:06:53","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=10160"},"modified":"2026-02-27T18:06:53","modified_gmt":"2026-02-27T16:06:53","slug":"szkic-do-portretu-henryka-jana-jozewskiego-wybitnego-polaka-urodzonego-w-kijowie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/szkic-do-portretu-henryka-jana-jozewskiego-wybitnego-polaka-urodzonego-w-kijowie\/","title":{"rendered":"Szkic do portretu Henryka Jana J\u00f3zewskiego \u2013 wybitnego Polaka urodzonego w Kijowie"},"content":{"rendered":"
\"Wojewoda<\/a>
Wojewoda Henryk Jan J\u00f3zewski. Fot. Adam Urbanowicz. Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. Narodowe Archiwum Cyfrowe, sygn. I-A-2910\/2.<\/figcaption><\/figure>\n

Wybitna posta\u0107 Henryka Jana J\u00f3zewskiego w pe\u0142ni odzwierciedla \u00f3wczesne globalne procesy pierwszej po\u0142owy XX wieku, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 nast\u0119pstwem upadku imperi\u00f3w, tak\u017ce rosyjskiego, oraz pojawienia si\u0119 na jego ruinach nowych pa\u0144stw \u2013 odrodzonego pa\u0144stwa polskiego i Republiki Ukrai\u0144skiej, wsp\u00f3lnej walki Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w z bolszewikami o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, moskiewsko-bolszewickiej okupacji Ukrainy, powstania Zwi\u0105zku Radzieckiego, kt\u00f3ry wraz z nazistowskimi Niemcami rozp\u0119ta\u0142 II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 oraz bohaterskiej walki narodu polskiego w warunkach okupacji niemieckiej, a nast\u0119pnie sowieckiej.<\/p>\n

Henryk Jan J\u00f3zewski urodzi\u0142 si\u0119 w Kijowie 6 sierpnia 1892 roku, jego rodzina pochodzi\u0142a ze wsi Balice niedaleko Krakowa. W rodzinie opr\u00f3cz Henryka by\u0142o jeszcze dwoje dzieci: brat Przemys\u0142aw Antoni i siostra Helena. Jego ojciec Walery J\u00f3zewski by\u0142 z zawodu in\u017cynierem, jednak w tamtych czasach trudno by\u0142o znale\u017a\u0107 prac\u0119 w Galicji. Dlatego rodzina m\u0142odego Henryka Jana przenios\u0142a si\u0119 do Kijowa, gdzie ojciec znalaz\u0142 dobrze p\u0142atn\u0105 prac\u0119 w biurze budowy m\u0142yn\u00f3w. W 1909 roku Henryk Jan pomy\u015blnie zda\u0142 egzaminy do Pierwszego Gimnazjum Kijowskiego. Gimnazjum to mia\u0142o status najbardziej presti\u017cowego w mie\u015bcie. Honorowymi opiekunami plac\u00f3wki byli s\u0142ynni mecenasi Tereszczenkowie.<\/p>\n

Pierwsze gimnazjum zas\u0142yn\u0119\u0142o swoimi wyj\u0105tkowymi pedagogami: historykami M. Berli\u0144skim, M. Kostomarowem, M. Latoszy\u0144skim oraz znanym latynist\u0105 Polakiem S. Trabsz\u0105. W r\u00f3\u017cnych latach uczy\u0142o si\u0119 w nim wielu utalentowanych gimnazjalist\u00f3w, kt\u00f3rzy p\u00f3\u017aniej stali si\u0119 znani na ca\u0142ym \u015bwiecie: konstruktor lotniczy I. Sikorski, akademicy O. Bohomolec, A. \u0141ysenko, J. Tarle, teoretyk sztuki B. Jaworski, \u015bpiewak A. Werty\u0144ski. Odpowiednia by\u0142a tak\u017ce atmosfera tej szko\u0142y, kt\u00f3ra najlepiej wp\u0142yn\u0119\u0142a na rozw\u00f3j m\u0142odego Henryka Jana. Okres kijowski jego \u017cycia nie ogranicza\u0142 si\u0119 jedynie do narodzin, nauki czy dzia\u0142alno\u015bci tw\u00f3rczej. Cech\u0105 charakterystyczn\u0105 jego osobowo\u015bci by\u0142 g\u0142\u0119boki zwi\u0105zek z j\u0119zykiem polskim. Dociekliwy umys\u0142 i \u017cywy temperament nie pozwala\u0142y mu zamkn\u0105\u0107 si\u0119 w samej edukacji szkolnej. Na pierwszym kursie gimnazjum J\u00f3zewski wst\u0105pi\u0142 do konspiracyjnej organizacji uczniowskiej \u201eKorporacja\u201d, sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 z k\u00f3\u0142 polskiej m\u0142odzie\u017cy gimnazjalnej Kijowa o charakterze samokszta\u0142ceniowym, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym celem by\u0142a nauka j\u0119zyka polskiego. W 1909 roku Henryk Jan rozpocz\u0105\u0142 studia na wydziale fizyczno-matematycznym Uniwersytetu \u015bw. W\u0142odzimierza w Kijowie i ju\u017c w nast\u0119pnym roku za\u0142o\u017cy\u0142 Zwi\u0105zek M\u0142odzie\u017cy Post\u0119powo-Niepodleg\u0142o\u015bciowej. W 1914 roku J\u00f3zewski uko\u0144czy\u0142 uniwersytet. Rok ten by\u0142 dla niego niezwykle bogaty w r\u00f3\u017cnorodne powo\u0142ania. Z jednej strony m\u0142ody J\u00f3zewski, za namow\u0105 ojca, rozpocz\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako malarz, z drugiej \u2013 jako muzyk i scenograf. Po wielu latach wspomina\u0142, \u017ce w 1914 roku pozna\u0142 wielk\u0105 polsk\u0105 aktork\u0119 Stanis\u0142aw\u0119 Wysock\u0105, kt\u00f3ra w\u0142\u0105czy\u0142a go w tworzenie teatru-studia \u201eEtiud\u201d, dla kt\u00f3rego przygotowa\u0142 scenografie do \u201e\u015awierszcza za kominem\u201d Charlesa Dickensa i \u201eBalladyny\u201d Juliusza S\u0142owackiego.<\/p>\n

\"Na<\/a>
Na zdj\u0119ciu Pierwsze Gimnazjum Kijowskie, 1912 rok. KWIDO<\/figcaption><\/figure>\n

R\u00f3wnolegle ze sztuk\u0105 J\u00f3zewskiego poch\u0142on\u0119\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 spo\u0142eczna \u2013 zosta\u0142 wsp\u00f3\u0142organizatorem organizacji wojskowej \u201eDniepr\u201d, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej wesz\u0142a w sk\u0142ad Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). W 1915 roku za obywatelstwo austriackie zosta\u0142 wraz z ojcem zes\u0142any do Saratowa. Po powrocie do Kijowa w czerwcu 1917 roku aktywnie zaj\u0105\u0142 si\u0119 malowaniem akwarel i portret\u00f3w. Niestety jego przedwojenne malarstwo nie zachowa\u0142o si\u0119, zachowa\u0142y si\u0119 natomiast projekty artystyczne od 1924 roku, m.in. scenografia do opery \u201eHamlet\u201d.<\/p>\n

W projektach tych widoczne jest zainteresowanie J\u00f3zewskiego awangard\u0105. Jego szkice przyci\u0105gaj\u0105 abstrakcyjn\u0105 prostot\u0105 i surowymi geometrycznymi formami monumentalnych dekoracji, bez \u015bladu naturalizmu czy historyzmu. W Kijowie kontynuowa\u0142 tak\u017ce rozw\u00f3j POW i wkr\u00f3tce zosta\u0142 zast\u0119pc\u0105 komendanta. Wobec realnego zagro\u017cenia ze strony Moskwy mianowano go szefem wydzia\u0142u politycznego, nast\u0119pnie organizacyjno-agitacyjnego, a wkr\u00f3tce potem komendantem VIII Naczelnego Dow\u00f3dztwa nr III (Wschodniego) POW w Kijowie. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci przez Polsk\u0119 Naczeln\u0105 Komend\u0119 przekszta\u0142cono w \u201eTeren III\u201d biura wywiadowczego II Oddzia\u0142u Sztabu Generalnego, a J\u00f3zewskiego mianowano szefem wydzia\u0142u politycznego. Przyj\u0105\u0142 pseudonim \u201ePrzemys\u0142aw\u201d. W sierpniu 1919 roku, zamiast zdemaskowanego komendanta Czarnockiego, zosta\u0142 kierownikiem GK III i stan\u0105\u0142 na czele wywiadu w Ukrainie i po\u0142udniowej Rosji, dysponuj\u0105c ok. 185 agentami, prawie setk\u0105 wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w i oddzia\u0142em partyzanckim licz\u0105cym 200 os\u00f3b. Jednym z jego sukces\u00f3w by\u0142o nawi\u0105zanie kontakt\u00f3w z ukrai\u0144skimi politykami i dzia\u0142aczami pa\u0144stwowymi, co mia\u0142o znaczenie dla podpisania w kwietniu 1920 roku traktatu warszawskiego.<\/p>\n

Jednak J\u00f3zef Pi\u0142sudski mia\u0142 wobec J\u00f3zewskiego w\u0142asne plany. W tym czasie J\u00f3zewski przebywa\u0142 w Krakowie, gdzie zamierza\u0142 na kr\u00f3tko zaj\u0105\u0107 si\u0119 malarstwem, ale ledwo roz\u0142o\u017cy\u0142 p\u0119dzle, zadzwoni\u0142 telefon z Warszawy. To by\u0142 Pi\u0142sudski, kt\u00f3ry go wezwa\u0142. Pi\u0142sudski, wiedz\u0105c o gor\u0105cej sympatii Henryka Jana i Stanis\u0142awa Stempowskiego do Ukrai\u0144c\u00f3w, wys\u0142a\u0142 ich do Symona Petlury do Kamie\u0144ca Podolskiego. Starszy Stempowski w kwietniu 1920 roku wszed\u0142 do rz\u0105du Izaaka Mazepy jako minister spraw ziemskich Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej (URL). Po dymisji rz\u0105du Mazepy Petlura mianowa\u0142 Stempowskiego w maju 1920 roku w kolejnym rz\u0105dzie Wiaczes\u0142awa Prokopowycza ministrem zdrowia i opieki. J\u00f3zewskiemu Petlura zaproponowa\u0142 stanowisko wiceministra spraw wewn\u0119trznych w rz\u0105dzie URL i pracowa\u0142 na nim do podpisania traktatu ryskiego w marcu 1921 roku.<\/p>\n

\"Ok\u0142adka<\/a>
Ok\u0142adka drugiego tomu Biblioteki Pstr\u0105gowskiej pt. \u201eHamlet\u201d. H. J. J\u00f3zewski. \u0179r.: Nak\u0142ad Niewyczerpany. 7 grudnia 2013 r. \u201eBiblioteka Pstr\u0105gowska\u201d.<\/figcaption><\/figure>\n

Tak dla m\u0142odego Henryka Jana zako\u0144czy\u0142 si\u0119 kijowski okres jego \u017cycia. W rzeczywisto\u015bci by\u0142 to najwa\u017cniejszy okres \u2014 mia\u0142 szcz\u0119\u015bliwy pocz\u0105tek i szcz\u0119\u015bliwy koniec, poniewa\u017c przed wyjazdem 9 grudnia 1919 roku zd\u0105\u017cy\u0142 o\u017ceni\u0107 si\u0119 w ko\u015bciele \u015bw. Aleksandra z malark\u0105 i \u0142\u0105czniczk\u0105 POW Juli\u0105 Bolewsk\u0105, z kt\u00f3r\u0105 prze\u017cy\u0142 pi\u0119kne lata a\u017c do jej \u015bmierci w maju 1939 roku. Szcz\u0119\u015bliwy r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce gdyby nie wyjecha\u0142 do Petlury i pozosta\u0142 w Kijowie, zgin\u0105\u0142by od czekistowskiej kuli. To nie tylko przypuszczenie \u2014 po infiltracji POW czeki\u015bci rozstrzelali 108 jej agent\u00f3w, w tym jego szwagra Jerzego Bolewskiego. J\u00f3zewski wspomina\u0142, \u017ce gdy wojsko polskie zaj\u0119\u0142o Kij\u00f3w, z III komendy nie zosta\u0142o nic opr\u00f3cz krwawej strz\u0119piny. By\u0142 to dla niego ogromny wstrz\u0105s \u2014 \u201eotwarta rana\u201d, kt\u00f3ra nigdy si\u0119 nie zagoi\u0142a. Wtedy zrozumia\u0142 natur\u0119 rz\u0105d\u00f3w bolszewickich \u2014 bolszewizm by\u0142 now\u0105 form\u0105 masowego terroru, nie reakcj\u0105 bitewn\u0105, lecz sta\u0142\u0105 funkcj\u0105 administracyjn\u0105 stosowan\u0105 systematycznie i \u015bwiadomie. Pozosta\u0142 cz\u0142owiekiem lewicy, ale wszelkie resztki sympatii do komunizmu w nim znikn\u0119\u0142y.<\/p>\n

Po kl\u0119sce rewolucji ukrai\u0144skiej 1917\u20131921 ju\u017c w Warszawie nadal pomaga\u0142 internowanym \u017co\u0142nierzom armii URL oraz wraz ze Stanis\u0142awem Stempowskim uratowa\u0142 Symona Petlur\u0119 przed wydaniem bolszewikom. Wspomina\u0142:
\n\u201eBy\u0142em Polakiem \u2014 powiernikiem Polski. Polakiem \u2014 ukrai\u0144skim wiceministrem, powiernikiem Ukrainy. Nie by\u0142em ani narz\u0119dziem Polski w rz\u0105dzie ukrai\u0144skim, ani agentem czy szpiegiem. Polska mog\u0142a mi ufa\u0107 i Ukraina tak\u017ce. Nie oszukiwa\u0142em. By\u0142em mostem spotkania dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w \u2014 powiernikiem obu narod\u00f3w\u201d.<\/p>\n

W 1921 roku w Warszawie odnowiono Ukrai\u0144ski Komitet Centralny, gdzie J\u00f3zewski ponownie odpowiada\u0142 za sprawy wewn\u0119trzne. Jako emisariusz Pi\u0142sudskiego do ukrai\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w rozdziela\u0142 r\u00f3wnie\u017c fundusze. URL uwa\u017ca\u0142a si\u0119 za legaln\u0105 w\u0142adz\u0119, dlatego wsparcie polskie oznacza\u0142o faktyczne podwa\u017canie traktatu ryskiego.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat 20. J\u00f3zewski zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z pisarzem Jerzym Stempowskim \u2014 mieli wsp\u00f3lne zainteresowania narodowe, sympati\u0119 do ukrai\u0144skiej niepodleg\u0142o\u015bci i liberalne pogl\u0105dy. W 1923 roku powsta\u0142 wsp\u00f3lny projekt intelektualny \u201eBiblioteki Pstr\u0105gowskiej\u201d. Opublikowano tylko trzy ksi\u0105\u017cki, w tym \u201eHamlet: s\u0142owo i idee sceniczne\u201d \u2014 ca\u0142kowicie autorskie dzie\u0142o J\u00f3zewskiego z tekstem i autolitografiami scenografii.<\/p>\n

\"Henryk<\/a>
Henryk Jan J\u00f3zewski. Autoportret. Malarstwo. Ze zbior\u00f3w Muzeum Narodowego w Warszawie<\/figcaption><\/figure>\n

Sytuacja wok\u00f3\u0142 Polski pogarsza\u0142a si\u0119. Pi\u0142sudski uzna\u0142, \u017ce trzeba zmieni\u0107 polityk\u0119 wobec mniejszo\u015bci narodowych i \u201ew\u0142\u0105czy\u0107 je do systemu pa\u0144stwa\u201d. 30 czerwca 1928 roku J\u00f3zewski zosta\u0142 wojewod\u0105 wo\u0142y\u0144skim, aby wdra\u017ca\u0107 polityk\u0119 tolerancji wobec ukrai\u0144skiej wi\u0119kszo\u015bci.<\/p>\n

2 wrze\u015bnia wyg\u0142osi\u0142 swoje expose \u2014 identyfikowa\u0142 si\u0119 jako cz\u0142onek rz\u0105du URL i uwa\u017ca\u0142 sojusz Pi\u0142sudski\u2013Petlura za wz\u00f3r. Ideologiczn\u0105 podstaw\u0105 by\u0142a koncepcja prometeizmu. Stara\u0142 si\u0119 budowa\u0107 porozumienie polsko-ukrai\u0144skie i wspiera\u0107 \u015brodowiska petlurowskie.<\/p>\n

Jako tw\u00f3rca \u201eeksperymentu wo\u0142y\u0144skiego\u201d prowadzi\u0142 polityk\u0119 asymilacji pa\u0144stwowej poprzez wsp\u00f3\u0142istnienie kultur. Nie chcia\u0142 stworzy\u0107 prowincji etnicznie polskiej \u2014 uwa\u017ca\u0142 nowoczesno\u015b\u0107 za wielonarodow\u0105. Krytykowa\u0142 nacjonalizm jako \u201ezoologiczn\u0105 nienawi\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n

W 1929 roku jako minister spraw wewn\u0119trznych rozpocz\u0105\u0142 rozmowy z Cerkwi\u0105 prawos\u0142awn\u0105 \u2014 chcia\u0142 uczyni\u0107 1,5 mln wiernych lojalnymi obywatelami Polski. Wspiera\u0142 ukrainizacj\u0119 Cerkwi, co spotka\u0142o si\u0119 z oporem w\u0142adz. By\u0142 wojewod\u0105 wo\u0142y\u0144skim 1928\u20131938, nast\u0119pnie \u0142\u00f3dzkim. Otrzyma\u0142 wysokie odznaczenia pa\u0144stwowe, m.in. Virtuti Militari i Polonia Restituta.<\/p>\n

II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105 zasta\u0142 w \u0141odzi. 2 pa\u017adziernika zosta\u0142 komendantem S\u0142u\u017cby Zwyci\u0119stwu Polski w okr\u0119gu warszawskim. Przyj\u0105\u0142 pseudonim \u201eOlgierd\u201d i stworzy\u0142 podziemny \u201eBiuletyn Informacyjny\u201d. W 1945 rozpocz\u0105\u0142 wydawanie \u201eNiepodleg\u0142ej Polski\u201d. 5 marca 1953 roku zosta\u0142 aresztowany i skazany na do\u017cywocie, p\u00f3\u017aniej kar\u0119 skr\u00f3cono i zwolniono z powodu choroby.<\/p>\n

Po wyj\u015bciu z wi\u0119zienia zamieszka\u0142 w Warszawie i zaj\u0105\u0142 si\u0119 malarstwem \u2014 pejza\u017ce i portrety, wystawy w 1960, 1964 i 1969.<\/p>\n

Pisa\u0142 tak\u017ce wspomnienia \u201eOpowie\u015b\u0107 o istnieniu\u201d, cz\u0119\u015bciowo opublikowane w \u201eZeszytach Historycznych\u201d. Zmar\u0142 23 kwietnia 1981 roku w wieku 89 lat. Historyk Timothy Snyder okre\u015bli\u0142 go jako inteligenta klasycznego \u2014 polityka, konspiratora i malarza. \u201e\u017bycie J\u00f3zewskiego by\u0142o jak obraz \u2014 i jego \u015blady nadal nie znikaj\u0105<\/p>\n

Walerij Filimonichin<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wybitna posta\u0107 Henryka Jana J\u00f3zewskiego w pe\u0142ni odzwierciedla \u00f3wczesne globalne procesy pierwszej po\u0142owy XX wieku, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 nast\u0119pstwem upadku imperi\u00f3w, tak\u017ce rosyjskiego, oraz pojawienia…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":10161,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-10160","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t