{"id":10310,"date":"2026-04-20T17:48:45","date_gmt":"2026-04-20T14:48:45","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=10310"},"modified":"2026-05-02T11:05:20","modified_gmt":"2026-05-02T08:05:20","slug":"historia-jednej-polskiej-wsi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/historia-jednej-polskiej-wsi\/","title":{"rendered":"Historia jednej polskiej wsi"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Na rozleg\u0142ych r\u00f3wninach nad rzek\u0105 Teteriw le\u017cy niewielka wie\u015b Raska, za\u0142o\u017cona przez Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 tu pod koniec XIX wieku. Sk\u0105d si\u0119 tu wzi\u0119li Polacy? Si\u0119gnijmy do historii, aby dowiedzie\u0107 si\u0119, jak to by\u0142o.<\/p>\n

W XVIII wieku, kiedy Borodzianka i okoliczne wioski nale\u017ca\u0142y do Wincentego Potockiego, pojawi\u0142 si\u0119 problem tzw. wolnej si\u0142y roboczej w ma\u0142ych przedsi\u0119biorstwach zajmuj\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie przetw\u00f3rstwem produkt\u00f3w rolnych oraz wycink\u0105 i obr\u00f3bk\u0105 drewna. Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, koniec XIX wieku to dla Borodzianki okres pocz\u0105tk\u00f3w tworzenia infrastruktury przemys\u0142owej, kt\u00f3ra znacznie rozwin\u0119\u0142a si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku.<\/p>\n

W pierwszej po\u0142owie XIX stulecia najwi\u0119kszym w\u0142a\u015bcicielem ziemskim na Borodia\u0144szczy\u017anie by\u0142 Lambert Poniatowski, kt\u00f3ry w 1820 roku kupi\u0142 borodzia\u0144sk\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107 o powierzchni niemal 30 tysi\u0119cy hektar\u00f3w od ziemianki Sawickiej.<\/p>\n

W drugiej po\u0142owie XIX wieku maj\u0105tek odziedziczy\u0142 jego kuzyn, hrabia Karol Szembek, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 skutecznie wprowadza\u0107 maszyny i aktywnie rozwija\u0107 przemys\u0142. W jego gospodarstwach od 1898 roku wprowadzono maszyny parowe \u2013 lokomobile. Maj\u0105tek Szembeka rozci\u0105ga\u0142 si\u0119 na ponad 25 tysi\u0119cy hektar\u00f3w i opr\u00f3cz ziem ch\u0142opskich oraz ko\u015bcielnych obejmowa\u0142 takie wsie jak: Borodzianka, Kacza\u0142y, Zahalce, Pisk\u00f3wka i inne. Otrzymawszy wielki spadek, Szembek d\u0105\u017cy\u0142 do rozbudowy produkcji, rozwija\u0142 istniej\u0105ce oraz wprowadza\u0142 nowe ga\u0142\u0119zie dzia\u0142alno\u015bci.<\/p>\n

Z czasem hrabia postanowi\u0142 stworzy\u0107 na terenach, gdzie p\u00f3\u017aniej powsta\u0142a Raska, niewielki tartak. Zarz\u0105dc\u0105 w maj\u0105tku Szembeka by\u0142 Filip Sawra\u0144ski, a bezpo\u015brednio dostarczaniem i obr\u00f3bk\u0105 drewna zajmowa\u0142 si\u0119 wybitny specjalista w tej dziedzinie \u2013 Jakub Gornsztejn.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Zabudow\u0119 wsi Raska rozpocz\u0119to w\u0142a\u015bnie po utworzeniu tartaku hrabiego Karola Szembeka w malowniczej okolicy nad rzek\u0105 Teteriw. Tartak powsta\u0142 tu z dw\u00f3ch zasadniczych powod\u00f3w. Po pierwsze, obecno\u015b\u0107 rozleg\u0142ych las\u00f3w zapewnia\u0142a dost\u0119p do bogatych zasob\u00f3w drewna, stanowi\u0105cych podstaw\u0119 dzia\u0142alno\u015bci. Po drugie, budowa stacji kolejowej Teteriw, \u0142\u0105cz\u0105cej w\u00f3wczas Kij\u00f3w z Kowlem, stworzy\u0142a dogodne warunki dla transportu surowc\u00f3w i rozwoju przemys\u0142u drzewnego.<\/p>\n

Jednak wraz z powstaniem zak\u0142adu pojawi\u0142 si\u0119 powa\u017cny problem \u2013 brak wykwalifikowanych pracownik\u00f3w. Rozw\u00f3j gospodarczy wymaga\u0142 nie tylko infrastruktury i zasob\u00f3w naturalnych, lecz tak\u017ce odpowiednio przygotowanej kadry.<\/p>\n

W tej sytuacji Gornsztejn by\u0142 zmuszony zaprosi\u0107 robotnik\u00f3w z s\u0105siedniego powiatu zwiahelskiego (dzisiejszy rejon Nowogradu Wo\u0142y\u0144skiego). By\u0142a to brygada Polak\u00f3w licz\u0105ca oko\u0142o 20 os\u00f3b, z kt\u00f3rymi zawarto umow\u0119 na okres 10 lat. Mia\u0142o to miejsce latem 1896 roku.<\/p>\n

Z biegiem czasu do pracownik\u00f3w tartaku do\u0142\u0105czy\u0142y ich rodziny. W rezultacie w okolicy zacz\u0119\u0142a si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 niewielka osada, kt\u00f3ra otrzyma\u0142a nazw\u0119 Raska, staj\u0105c si\u0119 zal\u0105\u017ckiem lokalnej spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n

Pocz\u0105tkowo robotnicy mieszkali w barakach wzniesionych jako tymczasowe pomieszczenia. Ju\u017c po roku otrzymali jednak od Szembeka bezp\u0142atne dzia\u0142ki oraz drewno, dzi\u0119ki czemu mogli wznie\u015b\u0107 w\u0142asne domy. Wkr\u00f3tce do\u0142\u0105czy\u0142y ich rodziny i wie\u015b zacz\u0119\u0142a si\u0119 rozrasta\u0107.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Z czasem tartak rozszerza\u0142 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, a w s\u0105siedztwie powsta\u0142 kolejny zak\u0142ad, co jeszcze bardziej wzmocni\u0142o znaczenie przemys\u0142u drzewnego w regionie. Liczba mieszka\u0144c\u00f3w systematycznie wzrasta\u0142a, sprzyjaj\u0105c umacnianiu spo\u0142eczno\u015bci i rozwojowi osady.<\/p>\n

Prawdopodobnie w 1903 roku Karol Szembek zbudowa\u0142 szko\u0142\u0119 i zatrudni\u0142 dw\u00f3ch nauczycieli, kt\u00f3rzy uczyli miejscowe dzieci. G\u0142\u00f3wnymi przedmiotami by\u0142y j\u0119zyk polski, matematyka oraz \u015bpiew. Niestety ich imiona nie s\u0105 dzi\u015b znane. Co ciekawe, szko\u0142a, w kt\u00f3rej nauczano w j\u0119zyku polskim, istnia\u0142a do 1930 roku. P\u00f3\u017aniej w\u0142adze bolszewickie zacz\u0119\u0142y wprowadza\u0107 system radziecki oraz j\u0119zyk rosyjski.<\/p>\n

Ju\u017c na pocz\u0105tku lat dwudziestych XX wieku liczba mieszka\u0144c\u00f3w wynosi\u0142a oko\u0142o 300 os\u00f3b.<\/p>\n

W 1941 roku wojna dotar\u0142a tak\u017ce do Raski. Wielu mieszka\u0144c\u00f3w, ukrywaj\u0105c si\u0119 w lasach, tworzy\u0142o oddzia\u0142y partyzanckie, kt\u00f3re utrudnia\u0142y dzia\u0142ania niemieckim okupantom. Ich aktywno\u015b\u0107 sta\u0142a si\u0119 na tyle uci\u0105\u017cliwa, \u017ce faszy\u015bci postanowili dokona\u0107 brutalnej zemsty.<\/p>\n

Ostatni \u015bwit w Rasce<\/strong><\/p>\n

11 kwietnia 1943 roku rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 spokojnie. Wiosna by\u0142a ju\u017c w pe\u0142ni \u2013 ziemia pachnia\u0142a wilgoci\u0105, a nad wsi\u0105 Raska \u00a0unosi\u0142a si\u0119 lekka mg\u0142a. Ludzie budzili si\u0119 wcze\u015bnie: jedni szli do stajni, inni rozpalali piece, a dzieci jeszcze spa\u0142y pod ciep\u0142ymi ko\u0142drami.<\/p>\n

Nikt nie wiedzia\u0142, \u017ce to ich ostatni poranek.<\/p>\n

Jeszcze przed wschodem s\u0142o\u0144ca wie\u015b zosta\u0142a otoczona. Niemieckie oddzia\u0142y karne wraz z policj\u0105 dzia\u0142a\u0142y szybko i bezlito\u015bnie. Wyp\u0119dzano ludzi z dom\u00f3w, nie daj\u0105c im czasu nawet si\u0119 ubra\u0107. Matki \u015bciska\u0142y dzieci, starcy ledwo nad\u0105\u017cali, poganiani krzykami i kolbami karabin\u00f3w.<\/p>\n

Wszystkich zap\u0119dzono na cmentarz. Tam, gdzie powinna panowa\u0107 cisza i zaduma, zapanowa\u0142 strach. Zmuszono ludzi do wykopania wielkiego do\u0142u. Nikt nic nie t\u0142umaczy\u0142, ale wszyscy rozumieli. Ziemia by\u0142a zimna i ci\u0119\u017cka. Niekt\u00f3rzy upadali z rozpaczy, inni modlili si\u0119. Dzieci p\u0142aka\u0142y, nie rozumiej\u0105c, co si\u0119 dzieje.<\/p>\n

Potem si\u0119 zacz\u0119\u0142o.<\/p>\n

Wyprowadzano ich grupami \u2013 po dziesi\u0119ciu, po dwudziestu. Strza\u0142y rozbrzmiewa\u0142y jeden po drugim. Mieszka\u0144c\u00f3w rozstrzeliwano nad wykopanymi przez nich samych grobami.<\/p>\n

Matka os\u0142ania\u0142a dziecko. Starszy m\u0119\u017cczyzna trzyma\u0142 syna za r\u0119k\u0119. S\u0105siedzi stali obok siebie \u2013 tak jak przez ca\u0142e \u017cycie, lecz teraz w obliczu \u015bmierci.<\/p>\n

\"Przedsi\u0119wzi\u0119cie<\/a>
Przedsi\u0119wzi\u0119cie dofinansowane przez Ambasad\u0119 RP w Kijowie w ramach bud\u017cetu Departamentu Wsp\u00f3\u0142pracy z Poloni\u0105 i Polakami za Granic\u0105.<\/figcaption><\/figure>\n

Wioska p\u0142on\u0119\u0142a. Domy podpalano jeden po drugim. Ogie\u0144 poch\u0142ania\u0142 wszystko: wspomnienia, rzeczy, \u017cycie. Spalenie Raski niemal ca\u0142kowicie wymaza\u0142o jej mieszka\u0144c\u00f3w z powierzchni ziemi. Wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych danych zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 400\u2013600 os\u00f3b, w\u015br\u00f3d nich wiele dzieci.<\/p>\n

M\u00f3wi si\u0119, \u017ce prze\u017cy\u0142o tylko jedno dziecko. Niemiecki \u017co\u0142nierz odci\u0105gn\u0105\u0142 je na bok, nie mog\u0105c nacisn\u0105\u0107 spustu. Widzia\u0142o wszystko \u2013 i ten dzie\u0144 pozosta\u0142 z nim na zawsze.<\/p>\n

Kiedy ucich\u0142y strza\u0142y, zapad\u0142a cisza. Nie by\u0142a to zwyk\u0142a cisza poranka czy wieczoru, lecz ci\u0119\u017cka, martwa cisza.<\/p>\n

W Rasce niemal na ka\u017cdym podw\u00f3rku znajdowa\u0142y si\u0119 bocianie gniazda. Po zniszczeniu wsi ptaki d\u0142ugo kr\u0105\u017cy\u0142y nad zgliszczami.<\/p>\n

W miejscu wsi pozosta\u0142y popio\u0142y i zbiorowa mogi\u0142a.<\/p>\n

Min\u0119\u0142y lata. Wie\u015b odbudowano. Ludzie wr\u00f3cili. Ale co roku, 11 kwietnia, mieszka\u0144cy udaj\u0105 si\u0119 pod pomnik. Stoj\u0105 w milczeniu. Przynosz\u0105 kwiaty.<\/p>\n

Bo pami\u0119\u0107 to jedyna rzecz, kt\u00f3rej nie uda\u0142o si\u0119 spali\u0107.<\/p>\n

Arseniusz Milewski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na rozleg\u0142ych r\u00f3wninach nad rzek\u0105 Teteriw le\u017cy niewielka wie\u015b Raska, za\u0142o\u017cona przez Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy osiedlili si\u0119 tu pod koniec XIX wieku. Sk\u0105d si\u0119 tu wzi\u0119li…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":10311,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-10310","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-przeczytaj"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t