{"id":10337,"date":"2026-05-02T10:31:52","date_gmt":"2026-05-02T07:31:52","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=10337"},"modified":"2026-05-21T08:31:13","modified_gmt":"2026-05-21T05:31:13","slug":"patroni-roku-2026-redaktor-tak-najczesciej-wspomina-sie-w-literaturze-o-jerzym-giedroyciu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/patroni-roku-2026-redaktor-tak-najczesciej-wspomina-sie-w-literaturze-o-jerzym-giedroyciu\/","title":{"rendered":"Patroni roku 2026. REDAKTOR \u2013 tak najcz\u0119\u015bciej wspomina si\u0119 w literaturze o Jerzym Giedroyciu"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

R\u00f3d Giedroyci\u00f3w oficjalnie znany jest w historii od 840 roku. Wed\u0142ug legend kronikarskich, za ich przodk\u00f3w uwa\u017ca si\u0119 Dowszprungowicz\u00f3w (Centaur\u00f3w) (od herbu rodowego, kt\u00f3ry przedstawia centaura z napi\u0119tym \u0142ukiem, strzelaj\u0105cego do w\u0142asnego ogona) oraz Juliana Dowszprunga, rzymskiego patrycjusza. Ksi\u0105\u017c\u0119 litewski Giedrus by\u0142 udzielnym ksi\u0119ciem \u017bmudzi, centralnej krainy Litwy. Wydzielony region ziem ksi\u0105\u017c\u0105t Giedroyci\u00f3w utrzymywa\u0142 niezale\u017cne rz\u0105dy do 1430 roku. Pierwsza wzmianka o Ksi\u0119stwie Giedroycia w kronikach historycznych pojawi\u0142a si\u0119 w 1338 roku w traktacie zawartym przez wielkiego ksi\u0119cia litewskiego Giedymina z Zakonem Krzy\u017cackim.<\/p>\n

\u201eTERRA GEDEREYTHEA\u201d rozci\u0105ga\u0142a si\u0119 od p\u00f3\u0142nocnej D\u017awiny do granicy z Inflantami i obejmowa\u0142a obszar oko\u0142o 2000 kilometr\u00f3w kwadratowych. Stolic\u0105 ksi\u0119stwa nad jeziorem Kiemont by\u0142o miasto Giedrojci, p\u00f3\u017aniej Wediniszki. Od tamtych odleg\u0142ych czas\u00f3w i przez ca\u0142\u0105 swoj\u0105 histori\u0119 r\u00f3d ten s\u0142yn\u0105\u0142 z wybitnych osobisto\u015bci.<\/p>\n

REDAKTOR \u2013 tak najcz\u0119\u015bciej wspomina si\u0119 w literaturze o Jerzym Giedroyciu. Znany jest jako za\u0142o\u017cyciel Polskiego Instytutu Literackiego oraz tw\u00f3rca i redaktor miesi\u0119cznika dla emigracji polskiej \u201eKultura\u201d, wydawanego w latach 1947\u20132000.W Maison-Lafitte, na przedmie\u015bciach Pary\u017ca po raz pierwszy ukaza\u0142y si\u0119 polskie przek\u0142ady George\u2019a Orwella i Arthura Koestlera, a tak\u017ce dzie\u0142a Gustawa Herlinga-Grudzi\u0144skiego, Witolda Gombrowicza, Czes\u0142awa Mi\u0142osza i wielu innych pisarzy, kt\u00f3rych publikacja w Polsce zosta\u0142a zakazana po 1945 roku. Bez Redaktora (to s\u0142owo pisano zawsze wielk\u0105 liter\u0105) polska kultura by\u0142aby ubo\u017csza \u2013 ubo\u017csza bez nazwisk ju\u017c wymienionych i wielu innych, w tym ukrai\u0144skich autor\u00f3w \u201eRozstrzelanego Odrodzenia\u201d.<\/p>\n

Urodzi\u0142 si\u0119 25 lipca 1906 roku w Mi\u0144sku Litewskim. By\u0142 pierwszym z trzech syn\u00f3w Ignacego Giedroycia, mi\u0144skiego aptekarza, i Franciszki ze Starzyckich. W wieku 10 lat zosta\u0142 wys\u0142any do Moskwy. Wraz z rozpocz\u0119ciem roku szkolnego, pod opiek\u0105 wuja Czes\u0142awa Starzyckiego, ch\u0142opiec zamieszka\u0142 w wagonie kolejowym na dworcu i uczy\u0142 si\u0119 w Gimnazjum Komitetu Polskiego.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lata 1917 roku wyjecha\u0142 do Petersburga, aby kontynuowa\u0107 nauk\u0119, maj\u0105c nadziej\u0119 na spotkanie ze swoim \u201ewujkiem\u201d (a w\u0142a\u015bciwie kuzynem ze strony ojca) Wiktorem. Po niepowodzeniu, dziesi\u0119cioletni Jerzy postanowi\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do domu rodzic\u00f3w. Najwyra\u017aniej, jak wszyscy ch\u0142opcy, by\u0142 zafascynowany sytuacj\u0105, zaspokaja\u0142 swoj\u0105 ciekawo\u015b\u0107 i nie zdawa\u0142 sobie sprawy z zagro\u017cenia. W\u0142a\u015bciwie to w\u0142a\u015bnie wtedy zacz\u0105\u0142 pali\u0107, na\u0142\u00f3g, kt\u00f3rego nie porzuci\u0142 a\u017c do ostatnich dni \u017cycia.<\/p>\n

W 1918 roku rodzina ewakuowa\u0142a si\u0119 do Warszawy, gdzie Jerzy m\u00f3g\u0142 rozpocz\u0105\u0107 nauk\u0119 w Gimnazjum Towarzystwa im. Jana Zamoyskiego. Pochodz\u0105cy z polsko-litewskiej rodziny wielkoksi\u0105\u017c\u0119cej, nie wykazywa\u0142 wi\u0119kszego zainteresowania histori\u0105 swoich przodk\u00f3w.<\/p>\n

Wraz z wybuchem wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku zg\u0142osi\u0142 si\u0119 na ochotnika do wojska i w wieku 14 lat zosta\u0142 wys\u0142any jako telegrafista do Dow\u00f3dztwa Okr\u0119gu Generalnego w Warszawie. Podpisanie traktatu Rydzkiego w marcu 1921 roku zosta\u0142o odebrane przez rodzin\u0119 Giedroyci\u00f3w jako zdrada sojusznik\u00f3w \u2013 Ukrainy i Bia\u0142orusi \u2013 i ich kapitulacja przed Sowietami.<\/p>\n

\"Jurek<\/a>
Jurek jako telegrafista, 1920<\/figcaption><\/figure>\n

W 1924 roku Jerzy rozpocz\u0105\u0142 studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego i wst\u0105pi\u0142 do stowarzyszenia studenckiego \u201ePATRIA\u201d, zostaj\u0105c ostatecznie jego prezesem. Po zamachu stanu w 1926 roku, wed\u0142ug jego w\u0142asnego rozumienia, istota \u201ePi\u0142sudczyka\u201d ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 w nim samym, co znacznie p\u00f3\u017aniej sta\u0142o si\u0119 fundamentem opracowanej przez niego strategii stosunk\u00f3w demokratycznej Polski z jej wschodnimi s\u0105siadami \u2013 Ukrain\u0105, Litw\u0105, Bia\u0142orusi\u0105 i Rosj\u0105. W latach studenckich pracowa\u0142 jako redaktor konserwatywnego \u201eDnia Polskiego\u201d, kt\u00f3re po zmianie nazwy na bardziej znany \u201eBunt M\u0142odych\u201d, a p\u00f3\u017aniej na \u201ePolityk\u0119\u201d, ukazywa\u0142o si\u0119 do wrze\u015bnia 1939 roku. Publikowane artyku\u0142y porusza\u0142y kwestie polityki wschodniej Polski, a zw\u0142aszcza jej polityki ukrai\u0144skiej.<\/p>\n

Uwa\u017ca\u0142 siebie i swoich wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w za cz\u0119\u015b\u0107 \u201ewewn\u0119trznej opozycji\u201d w rz\u0105dzie. Do\u0142\u0105czaj\u0105c do organizacji naukowej \u201eMy\u015bl Pa\u0144stwowa\u201d, skupionej wok\u00f3\u0142 konserwatywnych polityk\u00f3w polskich, w tym Rowmunda, krewnego marsza\u0142ka Pi\u0142sudskiego, uzyska\u0142 dost\u0119p do warszawskich kr\u0119g\u00f3w politycznych. Dzi\u0119ki temu Jerzy W\u0142adys\u0142aw obj\u0105\u0142 stanowisko w Biurze Prasowym Rady Ministr\u00f3w. W 1930 roku zosta\u0142 sekretarzem ministra rolnictwa RP, a w 1935 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Ministerstwa Przemys\u0142u i Handlu.<\/p>\n

Z wybuchem II wojny \u015bwiatowej zosta\u0142 internowany w Rumunii. W 1940 roku pracowa\u0142 w ambasadzie chilijskiej, reprezentuj\u0105cej interesy rz\u0105du polskiego na uchod\u017astwie. W lutym 1941 roku zosta\u0142 ewakuowany do Turcji, gdzie wst\u0105pi\u0142 do Wojska Polskiego. Latem 1942 roku zosta\u0142 wys\u0142any do Iraku, gdzie pozna\u0142 J\u00f3zefa Czapskiego, szefa Zarz\u0105du Propagandy Wojska Polskiego na Wschodzie. By\u0142 artyst\u0105, eseist\u0105, historykiem sztuki i krytykiem. W 1939 roku zosta\u0142 schwytany przez Sowiet\u00f3w i osadzony w obozie w Starobielsku, sk\u0105d z powodu choroby przeniesiono go do obozu w Griazowcach. Dzi\u0119ki temu unikn\u0105\u0142 egzekucji w Charkowie i po podpisaniu nies\u0142awnego uk\u0142adu Sikorski-Majski do\u0142\u0105czy\u0142 do II Brygady genera\u0142a W\u0142adys\u0142awa Andersa.<\/p>\n

Poszukiwa\u0142 oficer\u00f3w zaginionych w Starobielsku, Kozielsku i Ostaszkowie. Nikt w\u00f3wczas nie dopuszcza\u0142 my\u015bli, \u017ce padli ofiar\u0105 straszliwej zbrodni, znanej p\u00f3\u017aniej jako Zbrodnia Katy\u0144ska. Giedroy\u0107 i Czapski szybko znale\u017ali wsp\u00f3lny j\u0119zyk, a ich d\u0142ugie rozmowy i dyskusje z tamtego okresu sta\u0142y si\u0119 podstaw\u0105 d\u0142ugotrwa\u0142ej przyja\u017ani mi\u0119dzy tymi dwoma wielkimi Polakami. Czapski wspomina\u0142 p\u00f3\u017aniej, \u017ce Giedroycowi powierzono zadanie zreformowania wojskowej gazety \u201eBia\u0142y Orze\u0142\u201d. Zacz\u0105\u0142 wydawa\u0107 \u201ePami\u0119tnik \u017bo\u0142nierza\u201d i czasopismo \u201eParada\u201d, w kt\u00f3rym pracowa\u0142 jego wieloletni przyjaciel, Juliusz Mieroszewski. Giedroy\u0107 werbowa\u0142 do pracy literackiej \u201eciekawych ludzi\u201d \u2013 g\u0142\u00f3wnie pisarzy i poet\u00f3w. Tak pozna\u0142 W\u0142adys\u0142awa Broniewskiego i Melchiora Wa\u0144kowicza.<\/p>\n

Giedroy\u0107 kierowa\u0142 si\u0119 w\u0142asn\u0105 wizj\u0105 sytuacji. Gdy w 1944 roku wybuch\u0142o Powstanie Warszawskie, zaproponowa\u0142 utworzenie grupy propagandowej i wys\u0142anie jej do Warszawy, aby wspom\u00f3c powstanie. Wiosn\u0105 1945 roku wyjecha\u0142 do Londynu w ramach Rz\u0105du RP na Uchod\u017astwie. W 1946 roku za\u0142o\u017cy\u0142 Instytut Literacki w Rzymie, zapraszaj\u0105c Zofi\u0119 i Zygmunta Hertz\u00f3w oraz Gustawa Herlina-Grudzi\u0144skiego. Po sp\u0142aceniu po\u017cyczki udzielonej Giedroyciowi przez Drugi Korpus gen. Andersa na utworzenie Instytutu Literackiego, drogi Giedroycia i Andersa rozesz\u0142y si\u0119. Instytut Literacki sta\u0142 si\u0119 wydawnictwem prywatnym.<\/p>\n

KULTURA rozpocz\u0119\u0142a wydawanie w 1947 roku po \u015bmierci W\u0142adys\u0142awa Raczkiewicza, pierwszego prezydenta RP na Uchod\u017astwie. Dwa lata p\u00f3\u017aniej mocarstwa koalicyjne przesta\u0142y uznawa\u0107 Rz\u0105d RP na Uchod\u017astwie, co znacznie podwa\u017cy\u0142o jego autorytet na arenie mi\u0119dzynarodowej. W listopadzie redakcja \u201eKULTURY\u201d przenios\u0142a si\u0119 do Maison-Laffitte, na przedmie\u015bciach Pary\u017ca, gdzie zacz\u0119\u0142a odgrywa\u0107 rol\u0119 o\u015brodka polskiej my\u015bli emigracyjnej w okresie powojennym. R\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy londy\u0144sk\u0105 emigracj\u0105 a zwolennikami \u201eKULTURY\u201d ujawni\u0142a si\u0119 w ich zupe\u0142nie odmiennym podej\u015bciu do oceny wydarze\u0144. Giedroy\u0107 uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie b\u0119dzie powrotu do Polski przedwojennej; prac\u0119 nale\u017ca\u0142o wykonywa\u0107 w nowych warunkach, koncentruj\u0105c si\u0119 na tym, co mo\u017cna zrobi\u0107 dzisiaj, a nie na tym, jak przywr\u00f3ci\u0107 stan poprzedni.<\/p>\n

\u201eKULTURA\u201d jako pierwsza poruszy\u0142a kwesti\u0119 tzw. KRES\u00d3W WSZODNICH \u2013 Lw\u00f3w i Wilno sta\u0142y si\u0119 symbolami straconych nadziei w polskiej emigracji. \u201eKULTURA\u201d broni\u0142a swojej pozycji \u2013 pozostawiaj\u0105c Lw\u00f3w Ukrai\u0144com, a Wilno Litwinom. To w\u0142a\u015bnie tutaj nast\u0105pi\u0142 roz\u0142am mi\u0119dzy \u201epolskim Londynem\u201d a \u201eKultur\u0105\u201d i st\u0105d zacz\u0119\u0142a si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 koncepcja ULB \u2013 Ukraina, Litwa, Bia\u0142oru\u015b \u2013 oparta przede wszystkim na dalszym rozwoju niepodleg\u0142o\u015bci tych kraj\u00f3w w granicach porozumie\u0144 ja\u0142ta\u0144skich. Giedroy\u0107 argumentowa\u0142, \u017ce im silniejsza b\u0119dzie Ukraina, Litwa i Bia\u0142oru\u015b, tym s\u0142absza b\u0119dzie pozycja \u201erosyjskiej ekspansji w tych krajach\u201d. Ta koncepcja Ostpolitik nie zosta\u0142a zaakceptowana przez wszystkich w polskiej emigracji. Chodzi\u0142o o to, \u017ce Polacy powinni przygotowa\u0107 si\u0119 na upadek ZSRR, zmieniaj\u0105c swoj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 i spos\u00f3b my\u015blenia. Redaktor uwa\u017ca\u0142, \u017ce re\u017cim mo\u017cna zniszczy\u0107 tylko od wewn\u0105trz.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce wszystkie wydawnictwa opozycyjne uzyska\u0142y zgod\u0119 \u201eKULTURY\u201d na przedruk artyku\u0142\u00f3w i innych materia\u0142\u00f3w, a tak\u017ce ksi\u0105\u017cek, pod jednym warunkiem: wskazania pierwotnego wydawcy. Najcz\u0119\u015bciej przedrukowywanymi wierszami by\u0142y: Czes\u0142aw Mi\u0142osz, \u201eArchipelag Gu\u0142ag\u201d So\u0142\u017cenicyna, \u201eRok 1984\u201d George\u2019a Orwella, \u201eDzienniki\u201d Witolda Gombrowicza, wywiad z pu\u0142kownikiem Ryszardem Kukli\u0144skim, \u201eWojna z ludem prowadzona od wewn\u0105trz\u201d oraz zbi\u00f3r \u201eRozstrzelany renesans\u201d Jurija \u0141awrinienki.<\/p>\n

Dom Maison-Laffitte sta\u0142 si\u0119 punktem kontaktowym dla post\u0119powych emigrant\u00f3w z Polsk\u0105, miejscem, gdzie pisarze i dziennikarze mogli \u017cy\u0107, pracowa\u0107 i tworzy\u0107 w pokoju. Dzi\u015b nale\u017c\u0105 do nich znani Gustaw Herling-Grudzi\u0144ski, Witold Gombrowicz, Konstanty Jele\u0144ski, Jerzy Stempowski, Czes\u0142aw Mi\u0142osz i Marek H\u0142asko, kt\u00f3rych w du\u017cej mierze zignorowa\u0142a reszta \u00f3wczesnej emigracji. Na \u0142amach \u201eKULTURY\u201d publikowali r\u00f3wnie\u017c ci, kt\u00f3rzy opu\u015bcili Polsk\u0119 po Marcu 1968 roku, jak Leszek Ko\u0142akowski i Leopold Unger. Marek Nowakowski i Adam Michnik pisali z Polski pod pseudonimami; niekt\u00f3rzy z nich, jak Stefan Kisielowski i Zygmunt Mycielski, ukrywali swoje pami\u0119tniki w domu \u201eKULTURY\u201d.<\/p>\n

W\u0142adze PRL za punkt honoru uzna\u0142y publiczne karanie os\u00f3b wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z Redakcj\u0105.W latach 1958\u20131969 ponad 20 os\u00f3b w Polsce zosta\u0142o skazanych na d\u0142ugoletnie kary wi\u0119zienia za wsp\u00f3\u0142prac\u0119, dostarczanie i t\u0142umaczenie \u201eKULTURY\u201d. Giedroy\u0107 by\u0142 aktywnym korespondentem i nie mia\u0142 zwyczaju nagina\u0107 si\u0119 do opinii wi\u0119kszo\u015bci dla dora\u017anych korzy\u015bci. Dzi\u0119ki kopiowaniu jego list\u00f3w, archiwum \u201eKULTURY\u201d zachowa\u0142o bezcenne materia\u0142y dotycz\u0105ce polskiej my\u015bli historycznej i kulturalnej na emigracji.<\/p>\n

Opr\u00f3cz 637 numer\u00f3w \u201eKULTURY\u201d, Instytut Literacki opublikowa\u0142 ponad 500 tom\u00f3w publikacji indywidualnych oraz 171 numer\u00f3w \u201eZeszyt\u00f3w Historycznych\u201d dotycz\u0105cych najnowszych dziej\u00f3w Polski. Po 1989 roku Giedroy\u0107 kontynuowa\u0142 wydawanie \u201eKULTURY\u201d. Od 1993 roku w czasopi\u015bmie pojawi\u0142a si\u0119 nowa rubryka \u2013 \u201eNOTATKI REDAKTORA\u201d, zawieraj\u0105ca kr\u00f3tkie komentarze krytyczne. Giedroy\u0107 uwa\u017ca\u0142, \u017ce obecna sytuacja polityczna w Polsce jest najlepsza w ci\u0105gu ostatnich dwustu lat dla wspierania demokratyzacji Rosji i Ukrainy, a nawet dla stania si\u0119 pomostem mi\u0119dzy Wschodem a Zachodem. Jednocze\u015bnie by\u0142 bardzo krytyczny. Krytycznie ocenia\u0142 polskie spo\u0142ecze\u0144stwo i polityk\u00f3w. Nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do Polski i Polak\u00f3w, stawiaj\u0105c sobie i innym bardzo wysokie wymagania. Jego s\u0142ynne powiedzenie: \u201eBez demokratycznej Ukrainy nie b\u0119dzie demokratycznej Polski\u201d jest nadal aktualne.<\/p>\n

Zmar\u0142 14 wrze\u015bnia 2000 roku. Po jego \u015bmierci \u201eKULTURA\u201d przesta\u0142a si\u0119 ukazywa\u0107.<\/p>\n

Jego brat Henryk Giedroyc redagowa\u0142 \u201eZeszyty Historyczne\u201d, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c przesta\u0142y si\u0119 ukazywa\u0107 po jego \u015bmierci.<\/p>\n

Aleksander Giedroyc,<\/strong>
\n\u00a0prezes Domu Polonii na Wschodzie w Charkowie<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

R\u00f3d Giedroyci\u00f3w oficjalnie znany jest w historii od 840 roku. Wed\u0142ug legend kronikarskich, za ich przodk\u00f3w uwa\u017ca si\u0119 Dowszprungowicz\u00f3w (Centaur\u00f3w) (od herbu rodowego, kt\u00f3ry przedstawia…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":10338,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"class_list":["post-10337","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t