{"id":10418,"date":"2026-05-21T08:30:23","date_gmt":"2026-05-21T05:30:23","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=10418"},"modified":"2026-06-06T07:20:31","modified_gmt":"2026-06-06T04:20:31","slug":"edward-rulikowski-straznik-pamieci-o-dawnej-ziemi-kijowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/edward-rulikowski-straznik-pamieci-o-dawnej-ziemi-kijowskiej\/","title":{"rendered":"Edward Rulikowski \u2013 stra\u017cnik pami\u0119ci o dawnej ziemi kijowskiej"},"content":{"rendered":"
\"Pa\u0142ac<\/a>
Pa\u0142ac w Motowi\u0142\u00f3wce, wybudowany przez ojca Edwarda. Rysunek Napoleona Ordy<\/figcaption><\/figure>\n

\u00a0<\/strong>Edward Rulikowski urodzi\u0142 si\u0119 w Wielkiej Motowi\u0142\u00f3wce w powiecie kijowskim 17 listopada 1825 roku w zamo\u017cnej rodzinie ziemia\u0144skiej Rulikowskich herbu Korab. R\u00f3d ten znany by\u0142 ju\u017c na pocz\u0105tku XVI wieku jako Poradowscy z Wielkiego Poradowa w wojew\u00f3dztwie rawskim, jednak w po\u0142owie XVI wieku jego przedstawiciele, przesiedliwszy si\u0119 do wojew\u00f3dztwa be\u0142skiego i obejmuj\u0105c maj\u0105tek Rulikowo, zacz\u0119li nazywa\u0107 si\u0119 Rulikowskimi. W po\u0142owie XVIII wieku J\u00f3zef, pradziad Edwarda, zosta\u0142 dziedzicem klucza motowi\u0142owskiego, a ojciec Edwarda przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 na sta\u0142e na Kijowszczyzn\u0119, buduj\u0105c w Motowi\u0142\u00f3wce maj\u0105tek, a p\u00f3\u017aniej tak\u017ce ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/p>\n

To w\u0142a\u015bnie w motowi\u0142owskim ko\u015bciele \u015bw. Anny zosta\u0142 ochrzczony 22 listopada 1825 roku pod imieniem Edward Leopold przez proboszcza ks. J\u00f3zefa Styczy\u0144skiego. W ksi\u0119dze metrykalnej zapisano jego rodzic\u00f3w jako J\u00f3zefa Kazimierza Antoniego Walentego Rulikowskiego z Honiatycz herbu Korab, marsza\u0142ka szlachty powiatu wasylkowskiego oraz Zofi\u0119, c\u00f3rk\u0119 Wac\u0142awa Borejki z Kneruta herbu Borejko, marsza\u0142ka szlachty powiatu r\u00f3wie\u0144skiego.<\/p>\n

W dzieci\u0144stwie Edward cz\u0119sto przebywa\u0142 wraz z bra\u0107mi Wac\u0142awem i Antonim w Samostrza\u0142ach na R\u00f3wie\u0144szczy\u017anie, w maj\u0105tku swojego dziadka Borejki – cz\u0142owieka wykszta\u0142conego, architekta krajobrazu, sprawnego gospodarza i dzia\u0142acza o\u015bwiatowego regionu. Matka zmar\u0142a wcze\u015bnie, w 1834 roku. Edward kontynuowa\u0142 edukacj\u0119 domow\u0105 w rodzinnej Motowi\u0142\u00f3wce. Jako m\u0142odzieniec wyjecha\u0142 na studia do Pary\u017ca do Coll\u00e8ge de France, a nast\u0119pnie kontynuowa\u0142 nauk\u0119 na Sorbonie. Po powrocie na Ukrain\u0119 zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 intelektualnie ze znacznie starszym od siebie Konstantym \u015awidzi\u0144skim, krewnym \u017cony jego brata Wac\u0142awa, znanym kolekcjonerem staro\u017cytno\u015bci, kt\u00f3ry zach\u0119ci\u0142 go do zaj\u0119cia si\u0119 historycznym krajoznawstwem Prawobrze\u017cnej Ukrainy. Rozpocz\u0105\u0142 wi\u0119c intensywne badania w rodzinnych archiwach maj\u0105tk\u00f3w krewnych i przyjaci\u00f3\u0142 Rulikowskich. Rezultatem tej dzia\u0142alno\u015bci by\u0142a jego pierwsza praca \u201eOpis powiatu wasylkowskiego pod wzgl\u0119dem historycznym\u201d z 1853 roku, kt\u00f3rej fragmenty opublikowano ju\u017c w 1852 roku w \u201eBibliotece Warszawskiej\u201d. Praca przedstawia\u0142a histori\u0119 regionu, proces kszta\u0142towania si\u0119 szlacheckiej w\u0142asno\u015bci ziemskiej, etnografi\u0119 oraz topografi\u0119 kraju. Dzie\u0142o Edwarda Rulikowskiego zosta\u0142o wysoko ocenione przez wsp\u00f3\u0142czesnych mu uczonych, mi\u0119dzy innymi Juliana Bartoszewicza i Wac\u0142awa Aleksandra Maciejowskiego, a pozytywnie wypowiedzia\u0142 si\u0119 o nim tak\u017ce znany historyk Joachim Lelewel.<\/p>\n

\"Portret<\/a>
Portret Edwarda Leopolda Rulikowskiego w \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d z 1882 roku<\/figcaption><\/figure>\n

W 1854 roku opublikowa\u0142 w \u201eDzienniku Warszawskim\u201d artyku\u0142 \u201eO Mazepie\u201d, a w 1855 roku tekst o komendancie Janie Stachurskim \u201eO Stachurskim\u201d oraz historyczny opis Trypola \u201eTrypol. Wyj\u0105tek z Opisu powiatu Kijowskiego\u201d. Artyku\u0142 \u201eS\u0142\u00f3wko o ojcu Mazepy\u201d ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eKronice wiadomo\u015bci krajowych i zagranicznych\u201d w 1855 roku.<\/p>\n

Przez pi\u0119\u0107 lat prowadzi\u0142 badania w bibliotekach i archiwach Lwowa, Rzymu, Pary\u017ca i innych miast. Badania tego okresu skoncentrowa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 pracy po\u015bwi\u0119conej Kijowszczy\u017anie. Kilka fragment\u00f3w tej pracy zosta\u0142o wydanych w 1878 roku w \u201eAteneum\u201d pod tytu\u0142em \u201eDrogi i szlaki na prawym brzegu Dniepru\u201d, a dopiero po jego \u015bmierci ca\u0142o\u015b\u0107 opublikowa\u0142 Marian Dubiecki w Kijowie w 1913 roku pod tytu\u0142em \u201eOpis powiatu Kijowskiego\u201d. Inn\u0105 cenn\u0105 prac\u0105 historyczn\u0105 Rulikowskiego by\u0142 opublikowany w 1870 roku w Kijowie obszerny artyku\u0142 dotycz\u0105cy historii Brac\u0142awszczyzny XIV\u2013XVIII wieku pod tytu\u0142em \u201ePrzed kilkuset laty\u201d, zamieszczony w zbiorze \u201eKwiaty i owoce\u201d.<\/p>\n

Od 1879 roku by\u0142 cz\u0142onkiem Komisji Antropologicznej Akademii Umiej\u0119tno\u015bci w Krakowie. Opublikowa\u0142 kilka prac z zakresu etnografii i archeologii w wydawnictwie komisji \u201eZbi\u00f3r wiadomo\u015bci do antropologii krajowej\u201d, mi\u0119dzy innymi \u201eZapiski etnograficzne z Ukrainy\u201d w 1879 roku, \u201eMogi\u0142a w Helen\u00f3wce w powiecie Wasylkowskim na Ukrainie w r. 1879 zbadana\u201d w 1880 roku jako rezultat w\u0142asnych bada\u0144 archeologicznych oraz \u201eO pociorkach kamiennych, znajdowanych na prawym dorzeczu Dniepru\u201d w 1881 roku. Publikowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c artyku\u0142y w \u201eDzienniku Warszawskim\u201d, \u201eKronice wiadomo\u015bci krajowych i zagranicznych\u201d oraz \u201eAteneum\u201d.<\/p>\n

\"Nabo\u017ce\u0144stwo<\/a>
Nabo\u017ce\u0144stwo 30 listopada 2025 roku w odnowionej krypcie ko\u015bcio\u0142a w Motowi\u0142\u00f3wce<\/figcaption><\/figure>\n

By\u0142 cz\u0142onkiem Towarzystwa Archeologiczno-Statystycznego w Kijowie, uczestniczy\u0142 w III i XI Zjazdach Archeologicznych odbywaj\u0105cych si\u0119 tam w latach 1874 i 1899, kt\u00f3re mia\u0142y charakter mi\u0119dzynarodowy. Od 1880 roku a\u017c do \u015bmierci wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z redakcj\u0105 \u201eS\u0142ownika Geograficznego Kr\u00f3lestwa Polskiego i innych ziem s\u0142owia\u0144skich\u201d w Warszawie jako autor licznych artyku\u0142\u00f3w o wsiach i miasteczkach g\u0142\u00f3wnie Prawobrze\u017cnej Ukrainy, szczeg\u00f3lnie Kijowszczyzny.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat osiemdziesi\u0105tych zamieszka\u0142 we wsi Sachny w powiecie berdyczowskim u krewnego swojego siostrze\u0144ca Abramowicza. Po d\u0142ugotrwa\u0142ym procesie spadkowym otrzyma\u0142 wraz z bratem Antonim, ornitologiem, miasteczko Wysock w powiecie r\u00f3wie\u0144skim guberni wo\u0142y\u0144skiej, gdzie przez pewien czas mieszka\u0142, kontynuuj\u0105c badania historyczne. Pod koniec \u017cycia cz\u0119\u015bciej przebywa\u0142 w Kijowie. W 1899 roku przekaza\u0142 swoj\u0105 kolekcj\u0119 zabytk\u00f3w archeologicznych tworzonemu w\u00f3wczas w Kijowie Muzeum Staro\u017cytno\u015bci i Sztuk Pi\u0119knych. Po jarmarkach kontraktowych na pocz\u0105tku 1900 roku planowa\u0142 wyjazd badawczy, jednak zachorowa\u0142.<\/p>\n

Zmar\u0142 21 kwietnia 1900 roku we wsi Wielka So\u0142tan\u00f3wka w maj\u0105tku jednego ze swoich bratank\u00f3w. Zosta\u0142 pochowany w krypcie ko\u015bcio\u0142a w Motowi\u0142\u00f3wce.<\/p>\n

Po \u015bmierci Edwarda Rulikowskiego losem jego biblioteki licz\u0105cej oko\u0142o tysi\u0105ca tom\u00f3w oraz przede wszystkim r\u0119kopi\u015bmiennego archiwum zainteresowa\u0142 si\u0119 jego bliski przyjaciel i historyk Eustachy Iwanowski (1813\u20131903), gdy dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce siostrzenica El\u017cbieta chce przej\u0105\u0107 bibliotek\u0119 i archiwum Rulikowskiego w Wysocku. Iwanowski pragn\u0105\u0142, aby biblioteka i archiwum pozosta\u0142y na Ukrainie i nie zosta\u0142y wywiezione przez spadkobierc\u00f3w. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce pozbawienie ziem ukrai\u0144skich dziedzictwa kulturowego Rulikowskiego oznacza\u0142oby wspieranie rusyfikacyjnej polityki caratu. Sta\u0142o si\u0119 jednak inaczej.<\/p>\n

Ostatecznie rodzina Rulikowskich przekaza\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 spu\u015bcizny archiwalnej Edwarda jego siostrzenicy El\u017cbiecie. Ogromne archiwum naukowe, korespondencja i zbiory etnograficzne na pocz\u0105tku XX wieku trafi\u0142y do San Giuliano pod Piz\u0105 we W\u0142oszech, gdzie w willi Belvedere mieszka\u0142a jego siostrzenica El\u017cbieta Bo\u015bniacka (1837\u20131904), autorka dramat\u00f3w, c\u00f3rka Edmunda Rulikowskiego, marsza\u0142ka szlachty powiatu wasylkowskiego, kuratora gimnazjum bia\u0142ocerkiewskiego i w\u0142a\u015bciciela maj\u0105tku w Helen\u00f3wce.<\/p>\n

\"Z\u0142o\u017cenie<\/a>
Z\u0142o\u017cenie kwiat\u00f3w 17 listopada 2025 roku, w dniu 200. rocznicy urodzin Edwarda Rulikowskiego, przez cz\u0142onk\u00f3w Towarzystwa Naukowego<\/figcaption><\/figure>\n

Po \u015bmierci El\u017cbiety w 1904 roku dokumenty wr\u00f3ci\u0142y na Ukrain\u0119 i zosta\u0142y przekazane do Ossolineum we Lwowie. Dalsze losy biblioteki Edwarda Rulikowskiego pozostaj\u0105 nieznane.<\/p>\n

W Dziale R\u0119kopis\u00f3w Lwowskiej Narodowej Biblioteki Naukowej im. Wasyla Stefanyka, dawnym Ossolineum, przechowywanych jest w 90 jednostkach archiwalnych wiele materia\u0142\u00f3w historycznych nale\u017c\u0105cych do Edwarda oraz jego brata, historyka i heraldyka Wac\u0142awa Rulikowskiego, kt\u00f3re wr\u00f3ci\u0142y z W\u0142och. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich nale\u017cy do Edwarda. S\u0105 to mi\u0119dzy innymi r\u0119kopis monografii o hetmanie Pawle Teteri, niekompletny r\u0119kopis monografii o \u017cyciu historycznym Kijowa \u201eDzieje zewn\u0119trzne oraz wewn\u0119trzne Kijowa w zwi\u0105zku z og\u00f3ln\u0105 histori\u0105 kraju\u201d, notatki o wierzeniach ludowych i powiedzeniach z Polesia, wypisy z r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 historycznych dotycz\u0105cych dziej\u00f3w Kijowszczyzny, Wo\u0142ynia, Podola i Brac\u0142awszczyzny z XIII\u2013XVIII wieku, biografie postaci historycznych, materia\u0142y do historii Ormian na Ukrainie, wypisy heraldyczne i genealogiczne o rodach szlacheckich zwi\u0105zanych przede wszystkim z terenami Ukrainy, notatki o wyprawie armii szwedzkiego kr\u00f3la Karola XII na Moskw\u0119, materia\u0142y dotycz\u0105ce historii poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bci Ukrainy, wypisy do historii Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego i katolickiego na Ukrainie, historia Kijowa i Akademii Kijowsko-Mohyla\u0144skiej, materia\u0142y topograficzne, etnograficzne i hydrograficzne, wypisy do historii Chmielnicczyzny i wiele innych. To ogromne bogactwo nadal czeka na swoich badaczy.<\/p>\n

W ubieg\u0142ym roku min\u0119\u0142o 200 lat od narodzin i 125 lat od \u015bmierci pierwszego badacza historycznego krajoznawstwa Kijowszczyzny, historyka, etnografa, archeologa i kolekcjonera polsko-szlacheckiego pochodzenia Edwarda Leopolda Rulikowskiego. Jego dorobek ma istotne znaczenie dla kultury i historii Ukrainy oraz Polski. Jego \u017cycie stanowi pomost mi\u0119dzy naszymi narodami. Dlatego wa\u017cne jest badanie jego spu\u015bcizny i pami\u0119\u0107 o takich ludziach jak on. W tym celu w 2004 roku utworzono Towarzystwo Naukowe im. Wac\u0142awa i Edwarda Rulikowskich. Dzi\u0119ki staraniom parafii rzymskokatolickiej z Fastowa w latach 2015\u20132016 rozpocz\u0119to odnow\u0119 krypty zniszczonego w czasach bolszewickich ko\u015bcio\u0142a w Motowi\u0142\u00f3wce, gdzie niegdy\u015b spoczywali miejscowi Rulikowscy. Obecnie w odrestaurowanej cz\u0119\u015bci krypty co miesi\u0105c odprawiane s\u0105 nabo\u017ce\u0144stwa dla miejscowej wsp\u00f3lnoty rzymskokatolickiej.<\/p>\n

17 listopada 2025 roku przedstawiciele Towarzystwa Naukowego uczcili Edwarda Rulikowskiego, sk\u0142adaj\u0105c kwiaty podczas wizyty w krypcie w Motowi\u0142\u00f3wce. Natomiast 30 listopada odby\u0142o si\u0119 uroczyste nabo\u017ce\u0144stwo prowadzone przez ksi\u0119\u017cy Jana Pi\u0105tkowskiego i Krzysztofa Wilka w obecno\u015bci miejscowych parafian oraz przedstawicieli Zwi\u0105zku Polak\u00f3w Ukrainy, Zwi\u0105zku Krajoznawc\u00f3w Ukrainy i Towarzystwa Naukowego im. Wac\u0142awa i Edwarda Rulikowskich. Po zako\u0144czeniu liturgii, dyskutuj\u0105c o znaczeniu i dziedzictwie miejscowych Rulikowskich, a szczeg\u00f3lnie o roli Edwarda, uczestnicy jednog\u0142o\u015bnie poparli plany odnowienia ca\u0142ej krypty dawnego ko\u015bcio\u0142a i stworzenia tam ekspozycji po\u015bwi\u0119conej dzia\u0142alno\u015bci rodu Rulikowskich.<\/p>\n

Sergiusz \u0141ysenko-Niezabytowski (Bojarka)<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00a0Edward Rulikowski urodzi\u0142 si\u0119 w Wielkiej Motowi\u0142\u00f3wce w powiecie kijowskim 17 listopada 1825 roku w zamo\u017cnej rodzinie ziemia\u0144skiej Rulikowskich herbu Korab. R\u00f3d ten znany by\u0142…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":10419,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[26],"tags":[],"class_list":["post-10418","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-przeczytaj"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t