![\"\"](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/mapa-419.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Czy m\u00f3wienie o przyczynach wydarze\u0144 1943 r. na Wo\u0142yniu ma dzi\u015b sens? Czy\u017c nie wiemy, co si\u0119 sta\u0142o? Tak, wiemy du\u017co, bo spo\u0142eczna pami\u0119\u0107 funkcjonowa\u0142a przez minione ponad 60 lat. Zarazem wiemy jednak ma\u0142o, bo sporo istotnych \u017ar\u00f3de\u0142 jest dost\u0119pnych dopiero od kilku lat, one za\u015b pozwalaj\u0105 na nowo przedstawi\u0107 wydarzenia. Chodzi nie tylko o fakty, ale r\u00f3wnie\u017c o ich interpretacj\u0119 i przyczyny. Bo odpowied\u017a na pytanie, co si\u0119 sta\u0142o, musi zawiera\u0107 odpowied\u017a tak\u017ce na pytanie inne: jak do tego dosz\u0142o?<\/em><\/strong><\/p>\n Cho\u0107 przed 1939 r. Ukrai\u0144cy nie mieli swej pa\u0144stwowo\u015bci, bo w 1921 r. w Rydze podzielono Ukrain\u0119 mi\u0119dzy ZSRR a Polsk\u0105, to na Wo\u0142yniu w latach 30. g\u0142\u00f3wn\u0105 tendencj\u0105 by\u0142a wsp\u00f3\u0142praca z pa\u0144stwem polskim. Wojewoda wo\u0142y\u0144ski Henryk J\u00f3zewski uwa\u017ca\u0142, \u017ce porozumienie ukrai\u0144sko-polskie stanowi fundament bytu Polski i Ukrainy. W swoim \u201eeksperymencie\u201d zach\u0119ca\u0142 on ukrai\u0144skich polityk\u00f3w, by reprezentowali swe stanowisko w Warszawie. Ukrai\u0144skie Zjednoczenie Narodowo-Demokratyczne (UNDO), partia centrowa i ciesz\u0105ca si\u0119 znacznym poparciem, przyj\u0119\u0142a w 1935 r. podobn\u0105 lini\u0119: lojalno\u015b\u0107 wobec Polski w zamian za reformy na szczeblu lokalnym.<\/p>\n Pogodzenie si\u0119 z istnieniem w ramach pa\u0144stwa polskiego by\u0142o stanowiskiem rozs\u0105dnym po podpisaniu przez Polsk\u0119 pakt\u00f3w o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934). Kiedy jednak Polska pad\u0142a ofiar\u0105 obu mocarstw w 1939 r., strategia ta z punktu widzenia Ukrai\u0144c\u00f3w straci\u0142a racj\u0119 bytu. Kl\u0119ska Polski i atak Niemc\u00f3w na ZSRR – kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do rozpadu ukrai\u0144skiego politycznego centrum i lewicy – ujawni\u0142y zarazem konsens: Ukrai\u0144cy opowiadali si\u0119 odt\u0105d za koncepcj\u0105, znan\u0105 pod nazw\u0105 sobornist’, stworzenia niepodleg\u0142ej Ukrainy, obejmuj\u0105cej wszystkie ziemie zamieszkane przez Ukrai\u0144c\u00f3w.<\/p>\n Z Hitlerem nadzieje swe wi\u0105za\u0142a zw\u0142aszcza ukrai\u0144ska nacjonalistyczna prawica. Organizacja Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (OUN), za\u0142o\u017cona w 1929 r. przez weteran\u00f3w wojny polsko-ukrai\u0144skiej 1918-19, przez ca\u0142\u0105 dekad\u0119 dzia\u0142a\u0142a w podziemiu. Poniewa\u017c Niemcy by\u0142y jedynym mo\u017cliwym sprzymierze\u0144cem w d\u0105\u017ceniach nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich do zbudowania pa\u0144stwa, wm\u00f3wili oni sobie, \u017ce doj\u015bcie Hitlera do w\u0142adzy to dobry omen. Zw\u0142aszcza, \u017ce w 1939 r. Niemcy faworyzowali Ukrai\u0144c\u00f3w w \u201eGeneralnym Gubernatorstwie\u201d, wykrojonym z okupowanej Polski.<\/p>\n Jednak pocz\u0105tkowo wojna nie stworzy\u0142a mo\u017cliwo\u015bci, jakich oczekiwa\u0142a OUN: pakt Ribbentrop-Mo\u0142otow pozostawia\u0142 ziemie ukrai\u0144skie po stronie ZSRR. Dopiero w 1941 r., po ataku na ZSRR, Niemcy powierzyli ukrai\u0144skim nacjonalistom tworzenie administracji lokalnej na Wo\u0142yniu i pozosta\u0142ych ziemiach z ludno\u015bci\u0105 ukrai\u0144sk\u0105, podbitych przez Wehrmacht. Jednak nadzieje nacjonalist\u00f3w rozwia\u0142y si\u0119, gdy Niemcy odm\u00f3wili utworzenia z tych ziem jakiej\u015b ukrai\u0144skiej ca\u0142o\u015bci administracyjnej.<\/p>\n Zdolni \u201eczy\u015bciciele\u201d<\/strong><\/p>\n Prawica ukrai\u0144ska by\u0142a w\u00f3wczas podzielona, za spraw\u0105 radzieckiej prowokacji (zamach na Jewhena Konowalca w 1938 r.), na OUN-B (banderowcy) i OUN-M (melnykowcy). Pr\u00f3buj\u0105c tworzy\u0107 fakty dokonane, OUN-B proklamowa\u0142a pa\u0144stwo ukrai\u0144skie we Lwowie w czerwcu 1941 r. W odpowiedzi w ci\u0105gu nast\u0119pnych dw\u00f3ch lat Niemcy uwi\u0119zili lub zabili 80 proc. jej kierownictwa, a Stepan Bandera znalaz\u0142 si\u0119 w obozie Sachsenhausen. Po jego aresztowaniu na czele OUN-B stan\u0105\u0142 Myko\u0142a \u0141ebed\u017a, kt\u00f3ry skupi\u0142 si\u0119 na tworzeniu s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa OUN-B, odznaczaj\u0105cej si\u0119 (wedle s\u0142\u00f3w jego biografa) \u201efanatycznym nacjonalizmem i nieust\u0119pliwo\u015bci\u0105 wobec wrog\u00f3w narodu\u201d. Po trzech latach wojny ukrai\u0144sk\u0105 polityk\u0119 na Wo\u0142yniu reprezentowa\u0142a wi\u0119c skrajna frakcja nacjonalistycznej organizacji terrorystycznej, kt\u00f3ra po usuni\u0119ciu dawnych przyw\u00f3dc\u00f3w kierowana by\u0142a przez ludzi m\u0142odych; gdy zacz\u0119\u0142y si\u0119 \u201eczystki\u201d na ludno\u015bci polskiej, \u0141ebed\u017a mia\u0142 zaledwie 33 lata.<\/p>\n Postulowa\u0107 \u201eczystki etniczne\u201d to jedno, a znale\u017a\u0107 ludzi zdolnych do zrealizowania takiego postulatu – to drugie. Niemniej miejscowemu OUN-B uda\u0142o si\u0119 pod koniec marca 1943 powo\u0142a\u0107 na Wo\u0142yniu w ci\u0105gu kilku dni Ukrai\u0144sk\u0105 Powsta\u0144cz\u0105 Armi\u0119 (UPA) – i natychmiast przyst\u0105pi\u0107 do \u201eczystek\u201d na Polakach. Pod koniec kwietnia 1943 r. UPA mia\u0142a ju\u017c pod swym dow\u00f3dztwem kilka tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy i zd\u0105\u017cy\u0142a wywo\u0142a\u0107 na znacznych obszarach Wo\u0142ynia wzajemne rzezie w\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci. Do lipca 1943 r. UPA uros\u0142a do 20-tysi\u0119cznej armii i zdolna by\u0142a prowadzi\u0107 skoordynowane dzia\u0142ania – mordy na Polakach – na przestrzeni setek kilometr\u00f3w.<\/p>\n Jak to by\u0142o mo\u017cliwe? Odpowiedzi\u0105 jest zniszczenie tradycyjnego spo\u0142ecze\u0144stwa na Wo\u0142yniu. Upadek Polski w 1939 r. przyni\u00f3s\u0142 przypadki rabowania zamo\u017cnych dom\u00f3w i sklep\u00f3w, mordowania \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w (np. w\u0142a\u015bcicieli ziemskich) i wyr\u00f3wnywania osobistych porachunk\u00f3w. Tej autodestrukcji spo\u0142ecze\u0144stwa sprzyja\u0142a polityka okupacyjnych w\u0142adz ZSRR, zmierzaj\u0105ca do likwidacji \u017ar\u00f3de\u0142 oporu: do lata 1941 r. wykszta\u0142cone klasy spo\u0142eczne Wo\u0142ynia zosta\u0142y deportowane na Syberi\u0119. Deportacje przeprowadza\u0142o NKWD, ale wykonawc\u00f3w dostarcza\u0142a miejscowa milicja, kt\u00f3ra na wsi sk\u0142ada\u0142a si\u0119 w wi\u0119kszo\u015bci z Ukrai\u0144c\u00f3w – i by\u0142a infiltrowana przez OUN.<\/p>\n Natomiast wskutek niemieckiej polityki okupacyjnej Ukrai\u0144cy z Wo\u0142ynia zetkn\u0119li si\u0119 z zabijaniem na ogromn\u0105 skal\u0119. Podczas pierwszej fali mordowania \u017byd\u00f3w przez niemieckie Einsatzgruppen latem i jesieni\u0105 1941 r., SS umy\u015blnie rozstrzeliwa\u0142a \u017byd\u00f3w na oczach ukrai\u0144skiej policji (tzw. oddzia\u0142\u00f3w pomocniczych). Podczas drugiej i ostatniej fali likwidacji \u017byd\u00f3w latem i jesieni\u0105 1942 r. Niemcy pos\u0142ugiwali si\u0119 ukrai\u0144skimi si\u0142ami policyjnymi ju\u017c przy bezpo\u015bredniej realizacji tej pracoch\u0142onnej wersji \u201eostatecznego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej\u201d.<\/p>\n Ukrai\u0144c\u00f3w s\u0142u\u017c\u0105cych w policji OUN-B pozyskiwa\u0142a, agituj\u0105c ich w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b:\u201eJe\u015bli jest pi\u0119ciu Niemc\u00f3w i 50 [ukrai\u0144skich] milicjant\u00f3w, to kto ma w\u0142adz\u0119?\u201d. Ukrai\u0144cy z oddzia\u0142\u00f3w pomocniczych niemieckiej policji na Wo\u0142yniu kolaborowali wi\u0119c przy mordowaniu \u017byd\u00f3w do listopada 1942 r. – a ju\u017c w marcu i kwietniu 1943 r. stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107 rekrut\u00f3w UPA. Ci byli policjanci wnie\u015bli nie tylko przeszkolenie przez SS oraz bro\u0144, ale tak\u017ce do\u015bwiadczenie skoordynowanych mord\u00f3w na wyznaczonych grupach ludno\u015bci. Odebran\u0105 lekcj\u0119 \u201ezastosowano\u201d do Polak\u00f3w.<\/p>\n Ideologia i okoliczno\u015bci<\/strong><\/p>\n Jedn\u0105 z przyczyn tego, co sta\u0142o si\u0119 w 1943 r., si\u0119gaj\u0105c\u0105 okresu przedwojennego, by\u0142a ideologia jednolito\u015bci struktury narodowej. OUN za\u0142o\u017cono jako organizacj\u0119 zmierzaj\u0105c\u0105 do usuni\u0119cia wszystkich \u201eokupant\u00f3w\u201d z \u201eziemi ukrai\u0144skiej\u201d. Kolejnym czynnikiem, ju\u017c z okresu wojny, by\u0142o zaabsorbowanie kwesti\u0105 przysz\u0142ego odrodzenia pa\u0144stwa polskiego: obie frakcje OUN zdawa\u0142y sobie spraw\u0119, \u017ce Polska nie zrzeknie si\u0119 dobrowolnie Wo\u0142ynia i Galicji.<\/p>\n Jako or\u0119downicy niepodleg\u0142ej Ukrainy obejmuj\u0105cej te ziemie, nacjonali\u015bci ukrai\u0144scy wiedzieli, \u017ce niewiele zyskaj\u0105 na dyskusjach z Polakami w czasie wojny. I OUN-B, i OUN-M wierzy\u0142y, \u017ce np. przesiedlenie grup ludno\u015bci w obu kierunkach przynios\u0142oby rozstrzygni\u0119cie sytuacji. Jednak radykalna OUN-B interpretowa\u0142a program partii bardziej zdecydowanie ni\u017c OUN-M. Chcia\u0142a zapobiec przywr\u00f3ceniu pa\u0144stwowo\u015bci polskiej przez wysiedlenie Polak\u00f3w z Zachodniej Ukrainy jeszcze przed ko\u0144cem wojny. Wytyczne dla oddzia\u0142\u00f3w OUN-B, sformu\u0142owane tu\u017c przed niemieckim atakiem na ZSRR (w maju 1941) m\u00f3wi\u0142y, \u017ce po\u017c\u0105dane jest usuni\u0119cie \u201ePolak\u00f3w z region\u00f3w Zachodniej Ukrainy, kt\u00f3rzy nie porzucili marze\u0144 o odbudowie Wielkiej Polski kosztem ziem ukrai\u0144skich\u201d.<\/p>\n Po pocz\u0105tkowych sukcesach wojska niemieckie zacz\u0119\u0142y jednak przegrywa\u0107 – i nad terenami ukrai\u0144skimi pojawi\u0142 si\u0119 cie\u0144 kolejnej okupacji radzieckiej. W pierwszej kolejno\u015bci pad\u0142 on na Wo\u0142y\u0144, gdzie ju\u017c w czerwcu 1942 pojawili si\u0119 radzieccy partyzanci. OUN-B zdawa\u0142a sobie spraw\u0119 z efekt\u00f3w propagandowych sukces\u00f3w radzieckich partyzant\u00f3w i obawia\u0142a si\u0119, \u017ce Ukrai\u0144cy zechc\u0105 walczy\u0107 przeciw Niemcom pod ich dow\u00f3dztwem.<\/p>\n Na spotkaniu swego kierownictwa w lutym 1943 OUN-B wezwa\u0142a wi\u0119c do tworzenia nacjonalistycznej armii partyzanckiej, maj\u0105c zarazem nadziej\u0119, \u017ce b\u0119dzie mog\u0142a op\u00f3\u017ania\u0107 tworzenie oddzia\u0142\u00f3w tej armii, trzymaj\u0105c ludzi w szeregach niemieckiej policji lub w podziemiu, gdzie byli stosunkowo bezpieczni, i pozwalaj\u0105c Armii Czerwonej i Wehrmachtowi wykrwawia\u0107 si\u0119 w walce.<\/p>\n Radziecki pob\u00f3r miejscowej ludno\u015bci na terenach odbitych Niemcom po bitwie pod Stalingradem przes\u0105dzi\u0142 spraw\u0119. OUN-B postanowi\u0142a tworzy\u0107 alternatyw\u0119 dla \u201etych element\u00f3w narodu ukrai\u0144skiego, kt\u00f3re mog\u0142yby w innym wypadku szuka\u0107 schronienia przed niemieckim imperializmem w Moskwie\u201d. \u0141ebed\u017a przyst\u0105pi\u0142 do przygotowa\u0144; tak\u017ce Galicjanie dysponuj\u0105cy do\u015bwiadczeniem wojskowym (jak Roman Szuchewycz) przenie\u015bli si\u0119 na Wo\u0142y\u0144. Dla Szuchewycza, 35-letniego logika, kolaboracja sko\u0144czy\u0142a si\u0119, gdy Niemcy rozwi\u0105zali jego batalion policji (Schutzmannschaftbataillon 201) i aresztowali jego oficer\u00f3w w styczniu 1943 r. Teraz Szuchewycz szuka\u0142 stanowiska, odpowiadaj\u0105cego jego randze i do\u015bwiadczeniu.<\/p>\n 20 marca 1943 r. Szuchewycz mia\u0142 gotowe plakaty proklamuj\u0105ce powstanie UPA i jej misj\u0119: zwalczanie niemieckiego i rosyjskiego imperializmu. Apetyt nacjonalist\u00f3w na reszt\u0119 policjant\u00f3w zaostrzy\u0142 si\u0119: 4 kwietnia OUN-B obieca\u0142a \u015bmier\u0107 (\u201erewolucyjne trybuna\u0142y\u201d) tym Ukrai\u0144com, kt\u00f3rzy pozostan\u0105 na s\u0142u\u017cbie Niemc\u00f3w.<\/p>\n Pewien oficer UPA ocenia\u0142 potem, \u017ce 50 proc. tych, kt\u00f3rzy zaci\u0105gn\u0119li si\u0119 wtedy do UPA, uczyni\u0142o to pod przymusem. I tak setki, a mo\u017ce nawet kilka tysi\u0119cy policjant\u00f3w wst\u0105pi\u0142o do UPA na pocz\u0105tku kwietnia. Niemiecki komendant policji meldowa\u0142 zwierzchnikom, \u017ce traci jeden oddzia\u0142 za drugim.<\/p>\n Timothy SNYDER<\/em><\/strong> <\/em>Ci\u0105g dalszy nast\u0105pi<\/em><\/p>\n ***<\/strong><\/p>\n Ucz\u0119szcza\u0142 do I Gimnazjum Pa\u0144stwowego w Kijowie, nast\u0119pnie podj\u0105\u0142 studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Uniwersytetu \u015bw. W\u0142odzimierza w Kijowie. W 1915 zosta\u0142 mianowany zast\u0119pc\u0105 komendanta polskiej Organizacji Wojskowej w Kijowie.<\/p>\n W 1927 r. szef Gabinetu Prezesa Rady Ministr\u00f3w J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego a rok p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 mianowany wojewod\u0105 wo\u0142y\u0144skim. W grudniu 1929 zosta\u0142 ministrem spraw wewn\u0119trznych. W 1930 obj\u0105\u0142 po raz drugi stanowisko wojewody wo\u0142y\u0144skiego.<\/p>\n Na Wo\u0142yniu prowadzi\u0142 polityk\u0119 doprowadzenia do zgodnego wsp\u00f3\u0142\u017cycia Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce o\u015brodkiem porozumienia powinien sta\u0107 si\u0119 w\u0142a\u015bnie Wo\u0142y\u0144. Twierdzi\u0142, \u017ce ukrai\u0144ski ruch narodowy musi stan\u0105\u0107 przed alternatyw\u0105 wyboru mi\u0119dzy Polsk\u0105 a ZSRR. By\u0142 zwolennikiem rozwoju samorz\u0105du lokalnego w oparciu o urz\u0119dnik\u00f3w ukrai\u0144skich i koncentrowa\u0142 si\u0119 na zwi\u0119kszeniu ukrai\u0144skiego stanu posiadania w dziedzinie samorz\u0105du.<\/p>\n Twierdzi\u0142, \u017ce Wo\u0142y\u0144 powinien sta\u0107 si\u0119 ukrai\u0144skim Piemontem \u2013 podstaw\u0105 budowy niepodleg\u0142ej Ukrainy analogicznie do zjednoczenia W\u0142och (risorgimento). W o\u015bwiacie, w szko\u0142ach dwuj\u0119zycznych (tzw. utrakwistycznych) wprowadzono jako obowi\u0105zkowy j\u0119zyk ukrai\u0144ski, liczb\u0119 szk\u00f3\u0142 wy\u0142\u0105cznie ukrai\u0144skoj\u0119zycznych rozbudowano z o\u015bmiu (istniej\u0105cych w roku 1930) do kilkuset. J\u00f3zewski popiera\u0142 r\u00f3wnie\u017c rozbudowywanie ukrai\u0144skich i polsko-ukrai\u0144skich organizacji spo\u0142ecznych.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Czy m\u00f3wienie o przyczynach wydarze\u0144 1943 r. na Wo\u0142yniu ma dzi\u015b sens? Czy\u017c nie wiemy, co si\u0119 sta\u0142o? Tak, wiemy du\u017co, bo spo\u0142eczna pami\u0119\u0107 funkcjonowa\u0142a…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1749,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-1748","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2013"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
(historyk, profesor Yale University USA)<\/em><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/jozewski-419.jpg\")
J\u00f3zewski Henryk
1892-1981<\/strong><\/p>\n