{"id":1776,"date":"2013-11-23T00:21:59","date_gmt":"2013-11-22T22:21:59","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/wolyn-rok-1943-3\/"},"modified":"2024-12-10T12:42:19","modified_gmt":"2024-12-10T10:42:19","slug":"wolyn-rok-1943-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/wolyn-rok-1943-3\/","title":{"rendered":"Wo\u0142y\u0144, rok 1943 (3)"},"content":{"rendered":"

\"\"Odznaka Armii Krajowej przyznawana za udzia\u0142 w \u201eAkcji Burza\u201d podj\u0119tej przez oddzia\u0142y AK przeciw wojskom niemieckim, w ko\u0144cowej fazie okupacji niemieckiej<\/strong><\/p>\n

Czy m\u00f3wienie o przyczynach wydarze\u0144 1943 r. na Wo\u0142yniu ma dzi\u015b sens? Czy\u017c nie wiemy, co si\u0119 sta\u0142o? Tak, wiemy du\u017co, bo spo\u0142eczna pami\u0119\u0107 funkcjonowa\u0142a przez minione ponad 60 lat. Zarazem wiemy jednak ma\u0142o, bo sporo istotnych \u017ar\u00f3de\u0142 jest dost\u0119pnych dopiero od kilku lat, one za\u015b pozwalaj\u0105 na nowo przedstawi\u0107 wydarzenia.<\/p>\n

T\u0119 wojn\u0119 wygra\u0142 Stalin<\/strong><\/p>\n

Wo\u0142y\u0144skie \u201eczystki\u201d wywo\u0142a\u0142y wojn\u0119 domow\u0105 na pograniczu ukrai\u0144sko-polskim.<\/p>\n

Ona to, jak r\u00f3wnie\u017c og\u00f3lne \u201ewzgl\u0119dy bezpiecze\u0144stwa\u201d sk\u0142oni\u0142y Stalina do oddzielenia Polak\u00f3w od Ukrai\u0144c\u00f3w raz na zawsze. Wkr\u00f3tce po tym, jak Armia Czerwona rozpocz\u0119\u0142a kolejn\u0105 okupacj\u0119 Wo\u0142ynia, NKWD zacz\u0119\u0142a finalizowa\u0107 dzie\u0142o UPA, deportuj\u0105c pozosta\u0142ych Polak\u00f3w za Bug. W drug\u0105 stron\u0119 przesiedlano Ukrai\u0144c\u00f3w z Polski, na radzieck\u0105 Ukrain\u0119. Te \u201erepatriacje\u201d z lat 1944-46 odbywa\u0142y si\u0119 na mocy \u201eprawomocnych\u201d um\u00f3w mi\u0119dzy polskimi komunistami a radzieck\u0105 Ukrain\u0105.<\/p>\n

Wreszcie w 1947 r. polski re\u017cim komunistyczny przemoc\u0105 rozproszy\u0142 pozosta\u0142ych w Polsce Ukrai\u0144c\u00f3w, przesiedlaj\u0105c ich z po\u0142udniowego wschodu kraju na ziemie p\u00f3\u0142nocno-zachodnie (Akcja \u201eWis\u0142a\u201d).<\/p>\n

I tak, od kwietnia 1943 do sierpnia 1947 oko\u0142o 94 proc. ludno\u015bci polskiej zosta\u0142o wysiedlone z ziem, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 Ukrai\u0144sk\u0105 Socjalistyczn\u0105 Republik\u0105 Radzieck\u0105, i oko\u0142o 95 proc. ludno\u015bci ukrai\u0144skiej zosta\u0142o przesiedlone z ziem, kt\u00f3re w\u0142\u0105czono do komunistycznej Polski. W sumie oko\u0142o 106 tys. polskich i ukrai\u0144skich cywil\u00f3w straci\u0142o \u017cycie, a ocala\u0142e 1,4 miliona – dach nad g\u0142ow\u0105.<\/p>\n

Przesiedlenia z 1947 r. zniszczy\u0142y UPA w Polsce, kt\u00f3r\u0105 OUN-B i tak uznawa\u0142a za mniej wa\u017cny teatr dzia\u0142a\u0144 wojennych. UPA walczy\u0142a g\u0142\u00f3wnie na radzieckiej Ukrainie jeszcze przez nast\u0119pnych pi\u0119\u0107 lat: odwa\u017cnie, nieust\u0119pliwie, brutalnie. Wojna, kt\u00f3r\u0105 toczy\u0142a przeciw ZSRR, stanowi\u0142a imponuj\u0105cy przyk\u0142ad spo\u0142ecznego oporu przeciw w\u0142adzy komunistycznej w wojennej i powojennej Europie. Roman Szuchewycz, komendant UPA, zgin\u0105\u0142 w 1950 r.<\/p>\n

Natomiast Myko\u0142a \u0141ebed\u017a, za\u0142o\u017cyciel UPA, zosta\u0142 zwerbowany przez ameryka\u0144ski wywiad. Gdy bowiem wojna \u015bwiatowa ust\u0105pi\u0142a miejsca \u201ezimnej wojnie\u201d, \u201eczystki etniczne\u201d posz\u0142y w zapomnienie. Ani rz\u0105d ameryka\u0144ski, ani brytyjski nie wykazywa\u0142y zainteresowania przesz\u0142o\u015bci\u0105 Ukrai\u0144c\u00f3w, werbowanych do trudnych i niebezpiecznych operacji. Radzieccy funkcjonariusze zabijali lub skazywali na emigracj\u0119 \u017co\u0142nierzy UPA i ich rodziny. A polski re\u017cim komunistyczny legitymizowa\u0142 si\u0119 przez swe zwyci\u0119stwo nad UPA i stworzenie pa\u0144stwa jednolitego narodowo. Komunistyczna o\u015bwiata forsowa\u0142a pogl\u0105d, \u017ce grupy etniczne zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 tam, gdzie obecnie, a nowe granice odzwierciedlaj\u0105 odwieczne realia historyczne.<\/p>\n

Bez zwiastun\u00f3w tragedii<\/strong><\/p>\n

Ci historycy, kt\u00f3rzy podchodz\u0105 do swych bada\u0144 w d\u0142ugiej perspektywie czasowej, znajd\u0105 niewiele oznak, kt\u00f3re wskazywa\u0142yby przyczyny \u201eczystek\u201d na Wo\u0142yniu. Oto bowiem polska reformacja i renesans stworzy\u0142y, a polityka carskiej Rosji utrwali\u0142a niezmienny \u015bwiat wo\u0142y\u0144skich stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych, w kt\u00f3rym mo\u017cni i wp\u0142ywowi byli polskoj\u0119zycznymi katolikami, a ch\u0142opi – prawos\u0142awnymi, m\u00f3wi\u0105cymi po ukrai\u0144sku. Za ostatnie tchnienie rdzennej prawos\u0142awnej szlachty na Wo\u0142yniu uzna\u0107 mo\u017cna op\u00f3r przeciw wprowadzeniu kalendarza gregoria\u0144skiego w 1582 r. Zakrawa na ironi\u0119, \u017ce to w\u0142a\u015bnie r\u00f3\u017cnice w rachubie czasu umo\u017cliwi\u0142y Ukrai\u0144com obrz\u0105dku wschodniego zaplanowanie atak\u00f3w na Polak\u00f3w obrz\u0105dku zachodniego w Bo\u017ce Narodzenie 1943.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Jednak religia stanowi\u0142a najwy\u017cej fundament dla zorganizowanego nacjonalizmu, kt\u00f3ry pojawi\u0142 si\u0119 na Wo\u0142yniu w latach 30. XX wieku – i niewiele ponad to. Na Wo\u0142yniu, i mo\u017ce gdzie indziej w Europie, intelektualna dominacja tradycyjnej religii zosta\u0142a prze\u0142amana przez nacjonalizm.<\/p>\n

Co\u015b podobnego mo\u017cna powiedzie\u0107 o strukturze spo\u0142ecznej: w XIX w., pod panowaniem rosyjskim, krwawe powstania ch\u0142opskie by\u0142y zjawiskiem powszechnym. Nigdy jednak nie ujmowano ich w kategoriach narodowych. A niepodleg\u0142a Polska wiele zrobi\u0142a w latach 1918-39 dla przebudowy tego tradycyjnego \u015bwiata wo\u0142y\u0144skich stosunk\u00f3w spo\u0142ecznych: dokonano redystrybucji ziemi (aczkolwiek w spos\u00f3b niedoskona\u0142y), zach\u0119cano do rozwoju kultury ukrai\u0144skiej(cho\u0107 w okre\u015blonych granicach), stworzono Polski Autokefaliczny Ko\u015bci\u00f3\u0142 Prawos\u0142awny (z ukrai\u0144skim, jako j\u0119zykiem liturgicznym).<\/p>\n

To radziecka, a nast\u0119pnie hitlerowska okupacja zniszczy\u0142y jeszcze przed 1943 r. wszelkie pozosta\u0142o\u015bci wo\u0142y\u0144skiej hierarchii spo\u0142ecznej, w czym niebagateln\u0105 rol\u0119 odegra\u0142o wymordowanie i deportacja tradycyjnych elit. Polscy ch\u0142opi, ofiary \u201eczystek\u201d w 1943 r., byli na og\u00f3\u0142 r\u00f3wnie ubodzy, jak ich ukrai\u0144scy prze\u015bladowcy. Historia spo\u0142eczna dostarczy\u0142a pewnych element\u00f3w etnicznej definicji Polaka, u\u017cywanej przez sprawc\u00f3w \u201eczystek\u201d – ale nie by\u0142a wystarczaj\u0105c\u0105 ich przyczyn\u0105.<\/p>\n

Przyk\u0142ad ziem bia\u0142oruskich, na kt\u00f3rych panowa\u0142 podobny tradycyjny porz\u0105dek spo\u0142eczny pokazuje, \u017ce dawne podzia\u0142y nie musz\u0105 przejawia\u0107 si\u0119 podczas wojny w formie \u201eczystek\u201d. Bia\u0142oru\u015b do\u015bwiadczy\u0142a podobnego ci\u0105gu wydarze\u0144: upadku polskiego pa\u0144stwa, radzieckich deportacji, \u201eintymnego\u201d Holokaustu (\u017byd\u00f3w mordowano na miejscu, nie w dalekich obozach) i wojny partyzanckiej.<\/p>\n

Jednak nie dosz\u0142o tam do mord\u00f3w etnicznych na Polakach. R\u00f3\u017cnic\u0119 stanowi nacjonalizm – lub jego brak. O ile nacjonalizm bia\u0142oruski mia\u0142 niewielkie znaczenie polityczne w mi\u0119dzywojennej Polsce, to nacjonalizm ukrai\u0144ski przybra\u0142 form\u0119 konspiracyjnego ruchu ju\u017c przed 1939 r. By\u0142 przychylny wojnie, a wojna okaza\u0142a si\u0119 przychylna jemu.<\/strong><\/p>\n

Zag\u0142ada historycznego Wo\u0142ynia<\/strong><\/p>\n

Jednak powo\u0142anie si\u0119 na nacjonalizm nie oznacza jeszcze, \u017ce \u201eczystki\u201d stanowi\u0105 apogeum wcze\u015bniejszego konfliktu narodowego o terytorium. Przed 1939 r. konflikt polsko-ukrai\u0144ski ogniskowa\u0142 si\u0119 przez niemal wiek wok\u00f3\u0142 Galicji, nie Wo\u0142ynia. Obserwatorzy polskiej polityki, gdyby zapyta\u0107 ich we wrze\u015bniu 1939 o miejsce przysz\u0142ych star\u0107 ukrai\u0144sko-polskich, wskazaliby Galicj\u0119.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Je\u015bli zapytamy, dlaczego do \u201eczystek\u201d dosz\u0142o na Zachodniej Ukrainie, a nie na Zachodniej Bia\u0142orusi, odpowiedzi\u0105 musi by\u0107 w\u0142a\u015bnie przedwojenny nacjonalizm. Ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci uwa\u017cali, \u017ce Polacy stanowi\u0105 przeszkod\u0119 w budowie pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. Polak\u00f3w definiowano nie jako zbiorowo\u015b\u0107 rasow\u0105, lecz polityczn\u0105: oczekiwano, \u017ce b\u0119d\u0105 post\u0119powa\u0107 zgodnie z \u0142atw\u0105 do przewidzenia antyukrai\u0144sk\u0105 logik\u0105 polityczn\u0105. Dlatego nale\u017ca\u0142o ich usun\u0105\u0107, by osi\u0105gn\u0105\u0107 cel polityczny: ukrai\u0144sk\u0105 pa\u0144stwowo\u015b\u0107.<\/p>\n

Je\u015bli jednak spytamy, dlaczego \u201eczystki\u201d rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 na Wo\u0142yniu, a nie w Galicji, to odpowiedzi nale\u017cy szuka\u0107 w lokalnej specyfice potr\u00f3jnej okupacji. W por\u00f3wnaniu z Galicj\u0105, Wo\u0142y\u0144 by\u0142 przed 1939 r. terenem mniej sprzyjaj\u0105cym nacjonalistycznej konspiracji – ale potem bardziej sprzyjaj\u0105cym. Wo\u0142y\u0144 by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 Reichskommissariatu, st\u0105d te\u017c niemiecki re\u017cim okupacyjny by\u0142 tu surowszy; le\u017ca\u0142 dalej na p\u00f3\u0142noc i dlatego zosta\u0142 wcze\u015bniej opanowany przez radzieck\u0105 partyzantk\u0119. Stanowi\u0142 scen\u0119 konfrontacji mi\u0119dzy si\u0142ami radzieckimi a niemieckimi od jesieni 1942 r., dwa lata wcze\u015bniej, nim Armia Czerwona dotar\u0142a do Galicji.<\/p>\n

To na Wo\u0142yniu, a nie w Galicji, gospodarka zosta\u0142a sprowadzona do wymiany towarowej ju\u017c w 1942 r., a w 1943 r. pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w chaosie. To na Wo\u0142yniu OUN-B mia\u0142a pod r\u0119k\u0105 tysi\u0105ce policjant\u00f3w ukrai\u0144skich, do\u015bwiadczonych w mordowaniu. Wo\u0142y\u0144ski Holokaust z lat 1941-42 by\u0142 nie tylko skutkiem, ale tak\u017ce przyczyn\u0105; nie tylko ko\u0144cem \u017cydowskiej historii na Wo\u0142yniu, ale tak\u017ce ogniwem w brzemiennym w skutki \u0142a\u0144cuchu wydarze\u0144, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do zag\u0142ady historycznego Wo\u0142ynia, istniej\u0105cego przez kilka wiek\u00f3w.<\/p>\n

Powstanie jednolitej etnicznie \u201eZachodniej Ukrainy\u201d i \u201epo\u0142udniowo-wschodniej Polski\u201d – bez \u017byd\u00f3w, z Polakami i Ukrai\u0144cami rozdzielonymi granic\u0105 pa\u0144stwow\u0105 – stanowi\u0142o jeden z epizod\u00f3w w og\u00f3lnoeuropejskim ruchu w kierunku jednolito\u015bci narodowej. Jego skutki pozwalaj\u0105 zaliczy\u0107 je do tych gwa\u0142townych ruch\u00f3w ludno\u015bci, kt\u00f3re mo\u017cemy okre\u015bli\u0107 jako \u201eczystki etniczne\u201d. \u00a0<\/p>\n

Wo\u0142y\u0144 i Jugos\u0142awia<\/strong><\/p>\n

A co dalej z przyczynami? Dot\u0105d szukano ich w tym, co najbli\u017csze, lokalne, specyficzne. Jednak, by\u0107 mo\u017ce, specyficzny mechanizm jednego przypadku mo\u017ce ujawni\u0107 mechanizm innych, a por\u00f3wnanie takie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 punktem wyj\u015bcia do uog\u00f3lnienia.<\/p>\n

Wydarzenia z lat 40. XX w. mog\u0105 rzuci\u0107 \u015bwiat\u0142o na wydarzenia z lat 90. Oto bowiem wo\u0142y\u0144skie \u201eczystki\u201d maj\u0105 kilka cech wsp\u00f3lnych z \u201eczystkami\u201d jugos\u0142owia\u0144skimi: wcze\u015bniejszy upadek w\u0142adzy pa\u0144stwowej; wojna, stanowi\u0105ca przykrywk\u0119 dla dzia\u0142a\u0144 sprawc\u00f3w; przewidywane stworzenie pa\u0144stw; oddani idei sprawcy, przeszkoleni w wojsku lub policji i dzia\u0142aj\u0105cy z dala od miejsca zamieszkania; historyczna propaganda, kt\u00f3ra zyskuje prawdopodobie\u0144stwo dzi\u0119ki \u201eczystkom\u201d, a z drugiej strony usprawiedliwia te \u201eczystki\u201d, kt\u00f3re ju\u017c trwaj\u0105; \u015bwiadomy impuls ze strony elit i propagandzist\u00f3w, umo\u017cliwiaj\u0105cy pojmowanie jednostkowych do\u015bwiadcze\u0144 w kategoriach wojny narodowej; pobudki materialne.<\/p>\n

Podobnie jak Jugos\u0142awia, Wo\u0142y\u0144 by\u0142 przedmiotem eksperymentu z dziedziny polityki narodowej, kt\u00f3r\u0105 okre\u015bliliby\u015bmy dzi\u015b jako wielokulturow\u0105 – i kt\u00f3ry sko\u0144czy\u0142 si\u0119 na kilka lat przed rozpocz\u0119ciem \u201eczystek\u201d. Podobnie jak Jugos\u0142awia, Wo\u0142y\u0144 by\u0142 krain\u0105 niezliczonych ma\u0142\u017ce\u0144stw mieszanych – i wojennych redefinicji to\u017csamo\u015bci narodowej. I jak na Wo\u0142yniu, w Jugos\u0142awii wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142a zaskoczona i zdezorientowana, gdy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 \u201eczystki\u201d. W podobny wreszcie spos\u00f3b s\u0142owa \u201eWo\u0142y\u0144\u201d i \u201eJugos\u0142awia\u201d wysz\u0142y z powszechnego u\u017cycia, gdy topografia \u201edostosowa\u0142a si\u0119\u201d do demografii, w tamtym europejskim XX wieku.<\/p>\n

Timothy SNYDER<\/strong>
(historyk, profesor Yale University – USA)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Odznaka Armii Krajowej przyznawana za udzia\u0142 w \u201eAkcji Burza\u201d podj\u0119tej przez oddzia\u0142y AK przeciw wojskom niemieckim, w ko\u0144cowej fazie okupacji niemieckiej Czy m\u00f3wienie o przyczynach…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1777,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-1776","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2013"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t