{"id":2058,"date":"2011-07-19T19:13:12","date_gmt":"2011-07-19T16:13:12","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/orzel-w-koronie-historia-herbu\/"},"modified":"2024-12-12T19:08:57","modified_gmt":"2024-12-12T17:08:57","slug":"orzel-w-koronie-historia-herbu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/orzel-w-koronie-historia-herbu\/","title":{"rendered":"Orze\u0142 w Koronie – historia herbu"},"content":{"rendered":"

\"\"Gdy Lech przygl\u0105da\u0142 si\u0119 mu, orze\u0142 rozpostar\u0142 skrzyd\u0142a\u2026<\/strong><\/p>\n

Legenda<\/strong><\/p>\n

Wed\u0142ug popularnej legendy, za\u0142o\u017cyciel pa\u0144stwa Polan, Lech, podczas postoju w okolicach Poznania ujrza\u0142 pod wiecz\u00f3r sporych rozmiar\u00f3w gniazdo na drzewie. Znajdowa\u0142 si\u0119 w nim bia\u0142y orze\u0142 z dwoma piskl\u0119tami. Gdy Lech przygl\u0105da\u0142 si\u0119 mu, orze\u0142 rozpostar\u0142 skrzyd\u0142a na tle nieba czerwonego od zachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca. Lech zachwyci\u0142 si\u0119, postanowi\u0142 tam osi\u0105\u015b\u0107, umie\u015bci\u0142 or\u0142a w swym herbie, a miejsce na pami\u0105tk\u0119 nazwa\u0142 Gniezdnem (obecnie Gniezno) od s\u0142owa gniazdo<\/em>. Historia ta b\u0119d\u0105ca cz\u0119\u015bci\u0105 legendy o \u201eLechu, Czechu i Rusie\u201d pierwszy raz spisana zosta\u0142a w \u201eKronice Wielkopolskiej\u201d \u00a0napisanej po \u0142acinie w 1273 \u00a0oraz w Kronice Dalimila spisanej w j\u0119zyku czeskim w 1319.<\/p>\n

W Legendzie tej upatruje si\u0119 aluzj\u0119 do podania o za\u0142o\u017ceniu Rzymu przez Romulusa i Remusa. Jej elementem jest auspicjom, staro\u017cytny rytua\u0142 wnioskowania z lotu ptak\u00f3w drapie\u017cnych (np. or\u0142a) o aprobacie bog\u00f3w dla podj\u0119tych zamierze\u0144.<\/p>\n

Mniej romantyczna wersja zak\u0142ada, \u017ce Polanie mogli przyj\u0105\u0107 emblemat or\u0142a jako symbol mocy wzoruj\u0105c si\u0119 na cesarstwie rzymskim (od kt\u00f3rego symbol or\u0142a przej\u0119\u0142o wiele europejskich pa\u0144stw).<\/strong><\/p>\n

Geneza herbu<\/strong><\/p>\n

Orze\u0142 w koronie widnieje ju\u017c na denarach Boles\u0142awa Chrobrego \u00a0\u2013 \u00a0to jego najwcze\u015bniejszy zachowany wizerunek. Jest to najprawdopodobniej bielik (charakterystyczne kropki odzwierciedlaj\u0105 bia\u0142e lotki widoczne w naturze na jego z\u0142o\u017conych skrzyd\u0142ach). Stylizowany wygl\u0105d ptaka przedstawionego na monecie powodowa\u0142 spory mi\u0119dzy uczonymi, maj\u0105cymi trudno\u015bci z ustaleniem, czy jest to rzeczywi\u015bcie orze\u0142, czy mo\u017ce kogut, go\u0142\u0105b lub paw.<\/p>\n

Orze\u0142 wyst\u0119powa\u0142 na monetach i piecz\u0119ciach ksi\u0105\u017c\u0105t\u00a0 piastowskich, tarczach i chor\u0105gwiach od XII wieku. Jako oficjalny herb ca\u0142ego pa\u0144stwa polskiego zacz\u0105\u0142 by\u0107 u\u017cywany od 1295 przez Przemys\u0142awa II, nawi\u0105zuj\u0105cego do tradycji piastowskiej sprzed rozbicia dzielnicowego .<\/p>\n

Forma graficzna or\u0142a zmienia\u0142a si\u0119 przez wieki. Dzisiejsza jego forma, przyj\u0119ta w 1927 (projekt profesora Zygmunta Kami\u0144skiego), jest wzorowana na orle z epoki Stefana Batorego. Trzeba zauwa\u017cy\u0107, \u017ce projekt ten jest w zasadzie bardziej przystosowany do piecz\u0119ci lub tarczy okr\u0105g\u0142ej ni\u017c do prostok\u0105tnej (heraldycznej).<\/p>\n

\"Orze\u0142Orze\u0142 w koronie widnieje ju\u017c na denarach Boles\u0142awa Chrobrego\u00a0 <\/strong><\/p>\n

Zmienia\u0142a si\u0119 tak\u017ce ca\u0142a tarcza \u2013 w Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w tarcza sta\u0142a si\u0119 czw\u00f3rdzielna, z naprzemiennymi wizerunkami polskiego Or\u0142a i litewskiej Pogoni. Jednocze\u015bnie kr\u00f3lowie u\u017cywali te\u017c w\u0142asnych herb\u00f3w, zwykle umieszczaj\u0105c je w tarczy sercowej w herbu pa\u0144stwowego (np. snopek Waz\u00f3w).<\/p>\n

Po rozbiorach wiele utworzonych przez zaborc\u00f3w guberni, prowincji i wojew\u00f3dztw polskich otrzyma\u0142o nowe herby \u2013 nadal przewija\u0142 si\u0119 na nich bia\u0142y orze\u0142, bez korony albo z koron\u0105, albo z g\u0142ow\u0105 odwr\u00f3con\u0105 na lew\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 czo\u0142a; gdzieniegdzie wyst\u0119powa\u0142a te\u017c Pogo\u0144 mimo wygas\u0142ej Unii . Najcz\u0119\u015bciej by\u0142y to herby z\u0142o\u017cone z god\u0142em zaborcy (np. Wielkie Ksi\u0119stwo Pozna\u0144skie mia\u0142o herb z czarnym, pokrzy\u017cackim or\u0142em tak jak inne prowincje pruskie, ale z tarcz\u0105 sercow\u0105 czerwon\u0105, na kt\u00f3rej widnia\u0142 polski orze\u0142 w koronie).<\/p>\n

Po powstaniu listopadowym carowie, tytu\u0142uj\u0105cy si\u0119 r\u00f3wnie\u017c kr\u00f3lami Polski, przej\u0119li polski Order Or\u0142a Bia\u0142ego z niebiesk\u0105 wst\u0119g\u0105, kt\u00f3ry odt\u0105d cieszy\u0142 si\u0119 w Rosji uznaniem.<\/p>\n

Na godle z okresu powstania styczniowego widnieje, opr\u00f3cz or\u0142a i Pogoni, Archanio\u0142 Micha\u0142 \u2013 patron Ukrainy.<\/p>\n

Po rozbiorach ludno\u015b\u0107 polska skrz\u0119tnie zbiera\u0142a przedrozbiorowe grosze i inne polskie monety z herbem Rzeczypospolitej (Orze\u0142 Bia\u0142y oraz Pogo\u0144 na czterech polach tarczy heraldycznej). Oczywi\u015bcie nie mog\u0142o zabrakn\u0105\u0107 or\u0142a na sztandarach i emblematach powsta\u0144czych, cz\u0119sto nadal z Pogoni\u0105 litewsk\u0105.<\/p>\n

W 1916 Austria i Niemcy przysta\u0142y na odnowienie Kr\u00f3lestwa Polskiego. W 1917 wyemitowano pierwsze banknoty polskie z or\u0142em w koronie na tarczy niepodzielnej. Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci Orze\u0142 Bia\u0142y zosta\u0142 uprawomocniony jako god\u0142o pa\u0144stwowe uchwa\u0142\u0105 sejmow\u0105 w 1919. Oficjalny wizerunek god\u0142a przypomina\u0142 or\u0142a Stanis\u0142awa Poniatowskiego i by\u0142 u\u017cywany do 1927 , kiedy powsta\u0142a nowa wersja wg projektu Zygmunta Kami\u0144skiego. Odrzucono tradycyjn\u0105 form\u0119, zast\u0119puj\u0105c j\u0105 now\u0105 (ni\u017cej- Tradycja heraldyczna), m. in. usuni\u0119to krzy\u017c z korony, dodano dwie pi\u0119cioramienne gwiazdki.<\/p>\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jest to chroniony prawem symbol pa\u0144stwa polskiego. Jego wizerunek widnieje na budynkach administracji pa\u0144stwowej wszystkich szczebli. Jest obecny w szko\u0142ach oraz s\u0105dach. Ponadto jest reprezentowany na awersach polskich monet. Niemniej jednak w Polsce pojawia si\u0119 wiele pyta\u0144 o granic\u0119 eksponowania oraz dowolnego interpretowania symbolu narodowego, a tak\u017ce traktowania jako pami\u0105tkowy gad\u017cet.<\/p>\n

Po II wojnie \u015bwiatowej, w 1945 w\u0142adze PRL usun\u0119\u0142y koron\u0119 z g\u0142owy or\u0142a. Usuni\u0119cie potwierdzono dodatkowo dekretem w 1955. Polski Rz\u0105d na Uchod\u017actwie w odpowiedzi umie\u015bci\u0142 na g\u0142owie or\u0142a zamkni\u0119t\u0105 koron\u0119 zwie\u0144czon\u0105 krzy\u017cem. Sejm III Rzeczypospolitej przywr\u00f3ci\u0142 or\u0142u koron\u0119.<\/p>\n

Tradycja heraldyczna<\/strong><\/p>\n

Orze\u0142 przedstawiony jest zgodnie z tradycj\u0105 heraldyczn\u0105, w postaci gotowej do walki. Nieprawd\u0105 jest, jakoby z\u0142amana zosta\u0142a w tym przypadku heraldyczna zasada alternacji, kt\u00f3ra ka\u017ce tak dobiera\u0107 tynktury, aby kolor znajdowa\u0142 na metalu, lub metal na kolorze (metalami w heraldyce s\u0105 srebro i z\u0142oto, najcz\u0119stszymi kolorami \u2013 czerwie\u0144 i b\u0142\u0119kit). Biel oddaje w heraldyce metal srebrny, tak wi\u0119c nie ma potrzeby dodatkowego oddzielania bieli or\u0142a od czerwonego t\u0142a. Polskie god\u0142o nosi nazw\u0119 w\u0142asn\u0105 Orze\u0142 Bia\u0142y, ale Heraldyczny opis e heraldyczny pa\u0144stwowego symbolu brzmi: w polu czerwonym srebrny orze\u0142 w z\u0142otej koronie. U\u0142o\u017cenie g\u0142owy or\u0142a w prawo (w stron\u0119 zaszczytn\u0105 ku prawemu skrzyd\u0142u) jest w heraldyce naturalne i nie wymaga dodatkowego okre\u015blenia.<\/p>\n

R\u00f3wnie\u017c nieprawdziwe jest twierdzenie, \u017ce ukoronowanie or\u0142a oznacza niepe\u0142n\u0105 suwerenno\u015b\u0107. Owszem, w zachodnioeuropejskiej heraldyce ukoronowanie przedstawianego na tarczy zwierz\u0119cia czy postaci oznacza\u0142o zwykle zale\u017cno\u015b\u0107 lenn\u0105. Ukoronowany Orze\u0142 Bia\u0142y przeciwnie, od pocz\u0105tku symbolizowa\u0142 suwerenno\u015b\u0107 Polski. B\u0142\u0119dem heraldycznym jest natomiast stosowany w ustawie zapis God\u0142o Rzeczypospolitej Polskiej<\/em>. Zapis ten powinien brzmie\u0107 Herb Rzeczypospolitej Polskiej<\/em>, poniewa\u017c orze\u0142 umieszczony w polu tarczy to, zgodnie z zasadami heraldyki, herb.<\/p>\n

Heraldycy krytykuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c sam wizerunek or\u0142a. Opracowany w 1927 wz\u00f3r or\u0142a, stosowany z niewielkimi zmianami do dzisiaj, wzbudzi\u0142 w momencie jego przyj\u0119cia du\u017ce kontrowersje. Krytykowano g\u0142\u00f3wnie kilka b\u0142\u0119d\u00f3w formalnych: przepaska i \u0142apy (szpony) or\u0142a powinny by\u0107 z\u0142ote; w koronie powinny by\u0107 prze\u015bwity mi\u0119dzy kwiatonami; zako\u0144czenia przepaski powinny mie\u0107 kszta\u0142t tr\u00f3jli\u015bcia; rysunek powinien by\u0107 p\u0142aski z czarnymi liniami konturowymi. Krytykowano r\u00f3wnie\u017c gwiazdki na przepasce oraz u\u017cycie korony otwartej zamiast zamkni\u0119tej z jab\u0142kiem i krzy\u017cem oraz z\u0142ote obramowanie tarczy (nie wyst\u0119puj\u0105ce w obecnej wersji god\u0142a). Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z tych uwag przewija\u0142a si\u0119 w czasie dyskusji nad zmian\u0105 god\u0142a w 1990. Jednak pomimo tych formalnych uchybie\u0144, postanowiono zachowa\u0107 wz\u00f3r z 1927 roku jako najbardziej popularny – w czasach PRL wzorowano na nim kolejne wersje or\u0142a bez korony, u\u017cywa\u0142a go r\u00f3wnie\u017c Polonia i rz\u0105d na uchod\u017astwie (cho\u0107 ze zmienion\u0105 koron\u0105 – zamkni\u0119t\u0105 z krzy\u017cem).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gdy Lech przygl\u0105da\u0142 si\u0119 mu, orze\u0142 rozpostar\u0142 skrzyd\u0142a\u2026 Legenda Wed\u0142ug popularnej legendy, za\u0142o\u017cyciel pa\u0144stwa Polan, Lech, podczas postoju w okolicach Poznania ujrza\u0142 pod wiecz\u00f3r sporych…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2059,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[32],"tags":[],"class_list":["post-2058","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2011"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t