{"id":2098,"date":"2015-02-07T21:51:12","date_gmt":"2015-02-07T19:51:12","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/jak-my-bili-panow-kijami-w-zapusty\/"},"modified":"2024-12-10T19:43:39","modified_gmt":"2024-12-10T17:43:39","slug":"jak-my-bili-panow-kijami-w-zapusty","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/jak-my-bili-panow-kijami-w-zapusty\/","title":{"rendered":"\u201eJak my bili pan\u00f3w kijami w Zapusty\u201d"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Obraz przedstawiaj\u0105cy rze\u017a galicyjsk\u0105 Jana Lorentowicza (w zbiorach Muzeum Okr\u0119gowego w Tarnowie)<\/strong><\/p>\n

W mro\u017ane dni lutego 1846 roku w zaborze austriackim ch\u0142opi galicyjscy zaatakowali okoliczne dwory. Zabijali w\u0142a\u015bcicieli, zak\u0142uwaj\u0105c ich wid\u0142ami, ok\u0142adaj\u0105c cepami, r\u0105bi\u0105c siekierami, a nawet pal\u0105c \u017cywcem. Jeszcze dzisiaj w wielu wsiach na terenach by\u0142ej Galicji znane jest powiedzenie: – \u201ePami\u0119tajcie ch\u0142opy rok czterdziesty sz\u00f3sty jak my bili pan\u00f3w kijami w Zapusty\u201d.<\/p>\n

Dzi\u015b na rynku w Tarnowie, u zbiegu ulic Wa\u0142owej i Krakowskiej stoi budynek, przed kt\u00f3rym w lutym 1846 rozegra\u0142y si\u0119 straszne sceny. To tutaj urz\u0119dowa\u0142 starosta tarnowski, Joseph Breinl, to tutaj ch\u0142opi zwozili cia\u0142a rannych i pomordowanych pan\u00f3w, by odebra\u0107 za to od Austriak\u00f3w nagrod\u0119 pieni\u0119\u017cn\u0105. \u015awiadkowie wydarze\u0144 opowiadali, \u017ce ulice te sp\u0142ywa\u0142y krwi\u0105. Jak dosz\u0142o do tych \u201ekrwawych zapust\u00f3w\u201d w galicyjskich wsiach?<\/p>\n

Kronika n\u0119dzy<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Pod zaborem austriackim na terenie by\u0142ej Galicji wed\u0142ug \u00f3wczesnych kronik, rocznie z g\u0142odu umiera\u0142o a\u017c 50 tysi\u0119cy os\u00f3b! \u015arednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia kobiet wynosi\u0142a tylko 28,5 lat, m\u0119\u017cczyzn 27. Powszechny by\u0142 analfabetyzm. W zimie dzieci nie chodzi\u0142y do szko\u0142y z po prostu z braku but\u00f3w, a w lecie z powodu pracy \u201ena pa\u0144skim\u201d. \u201eNa pa\u0144skie\u201d wychodzi\u0142y do pracy ca\u0142e rodziny, jedynie za ca\u0142odzienne wy\u017cywienie.<\/p>\n

Wyniszczaj\u0105ca pa\u0144szczyzna, wysokie podatki, prymitywny spos\u00f3b uprawy roli, przeludnienie, powszechny analfabetyzm i ciemnota – tak wygl\u0105da\u0142a galicyjska wie\u015b w wieku XIX.<\/p>\n

Nienawi\u015b\u0107, kt\u00f3ra ujawni\u0142a si\u0119 w zapusty 1846 roku narasta\u0142a przez dziesi\u0105tki lat bezwzgl\u0119dnego wyzysku, a co gorsze \u2013 krzywdy, o kt\u00f3r\u0105 ch\u0142opi nie mogli si\u0119 nigdzie upomnie\u0107.<\/p>\n

Kronika winy<\/strong><\/p>\n

Ks. Antoni Rusinowski, proboszcz w Siedliskach, w 1905 roku spisa\u0142 wspomnienia ch\u0142op\u00f3w pami\u0119taj\u0105cych jeszcze tamte czasy. Oto relacja jednego z jego rozm\u00f3wc\u00f3w, Andrzeja Szyd\u0142owskiego: – \u201ePanowie wtedy byli \u017ali a\u017c strach, m\u0119czyli ludzi niewinnych\u201d \u2013 tak ten ch\u0142op wspomina lata poprzedzaj\u0105ce rze\u017a galicyjsk\u0105. Opowiada mi\u0119dzy innymi o zakutym w piwnicy parobku, kt\u00f3ry dzie\u0144 i noc sta\u0142 w lodowatej wodzie za to, \u017ce nie przyszed\u0142 na czas z m\u0105k\u0105 z Pilzna. Przed \u015bmierci\u0105 otrzyma\u0142 jednak od miejscowego ksi\u0119dza ostatnie namaszczenie. Inny parobek poni\u00f3s\u0142 \u015bmier\u0107 za to, \u017ce pojawi\u0142 si\u0119 w pokoju pa\u0144stwa w nieodpowiednim stroju. Zosta\u0142 przywi\u0105zany do drzewa i spalono go \u017cywcem. W opowie\u015bci Szyd\u0142owskiego mno\u017c\u0105 si\u0119 przyk\u0142ady podobnych okrucie\u0144stw. – \u201eZa to, jak kto przy \u017cniwie ustawa\u0142 na pa\u0144skim, bili po 10 \u2013 20 kij\u00f3w. Za zamordowanie ch\u0142opa przy \u017cniwach rz\u0105dca odsiedzia\u0142 jedynie 48 godzin\u201d.<\/p>\n

Wie\u015b by\u0142a zdana tylko na siebie, nie by\u0142o do kogo p\u00f3j\u015b\u0107, poskar\u017cy\u0107 si\u0119, do kogo odwo\u0142a\u0107. Ch\u0142opi nazywani byli pogardliwie \u201echamami” i traktowani odpowiednio do takiego okre\u015blenia.<\/p>\n

Manipulacja zaborcy<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Poczucie przynale\u017cno\u015bci narodowej na wsi galicyjskiej w\u0142a\u015bciwie nie istnia\u0142o. Ch\u0142opi byli przede wszystkim poddanymi: pana we dworze i cesarza austriackiego. Biurokracja austriacka propagowa\u0142a mit \u201edobrego cesarza\u201d, niezadowolenie ch\u0142op\u00f3w kieruj\u0105c przeciw polskiej szlachcie. Dziedzic by\u0142 winny krzywdzie, pa\u0144szczy\u017anie, a nawet poborom do wojska. St\u0105d te\u017c emisariusze pragn\u0105cy pozyska\u0107 ch\u0142op\u00f3w do idei powstania przeciwko austriackiemu zaborcy spotykali si\u0119 z niech\u0119ci\u0105. Ch\u0142opi uwa\u017cali ich za spiskowc\u00f3w, kt\u00f3rzy chc\u0105 w imieniu pan\u00f3w zbuntowa\u0107 ich przeciw \u201edobremu cesarzowi\u201d. Tymczasem Austriacy, kt\u00f3rzy zdawali sobie spraw\u0119 z przygotowa\u0144 do narodowego powstania rozpowszechniali pog\u0142oski, \u017ce to w\u0142a\u015bnie cesarz chce znie\u015b\u0107 pa\u0144szczyzn\u0119, ale sprzeciwia si\u0119 temu polska szlachta – ma\u0142o tego, szlachta planuje nie tylko powstanie przeciwko Austrii, ale i rze\u017a ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n

– Na polsk\u0105 rewolucj\u0119 trzeba b\u0119dzie napu\u015bci\u0107 polskich ch\u0142op\u00f3w, potem ch\u0142op\u00f3w si\u0119 wystrzela i na sto lat b\u0119dzie spok\u00f3j – stwierdzi\u0142 Franciszek Krieg, austriacki prezydent guberni lwowskiej.<\/p>\n

Tak te\u017c uczyniono. Z Krakowa rozchodzi\u0142y si\u0119 wie\u015bci o maj\u0105cym wybuchn\u0105\u0107 powstaniu, ale Austriacy nie aresztowali powsta\u0144c\u00f3w, tylko nakazali ch\u0142opom wystawianie we wsiach wart. Spotkania ch\u0142op\u00f3w z oddzia\u0142ami powsta\u0144czymi przeradza\u0142y si\u0119 w walki. Jak czytamy w jednej z kronik:<\/p>\n

\u2013 \u201eSpojeni alkoholem przez \u017cydowskich karczmarzy i austriackich urz\u0119dnik\u00f3w ch\u0142opi na widok nielicznych powsta\u0144c\u00f3w z przera\u017ceniem wo\u0142ali, \u017ce Polacy id\u0105 wyrzyna\u0107 do szcz\u0119tu ch\u0142op\u00f3w\u201d. I od tych walk z powsta\u0144cami rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 tak zwane \u201ekrwawe zapusty\u201d.<\/p>\n

Nadesz\u0142a niedziela 18 lutego 1846 roku. W tym dniu w powiecie tarnowskim rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 masowa rze\u017a szlachty. Opr\u00f3cz tarnowskiego obj\u0119\u0142a \u00f3wczesne cyrku\u0142y: jasielski, nowos\u0105decki oraz cz\u0119\u015bci rzeszowskiego i wadowickiego.<\/p>\n

Kronika zbrodni<\/strong><\/p>\n

\u201eJednych powi\u0105zawszy jak snopy i na ziemi\u0119 pok\u0142ad\u0142szy, cepami jak zbo\u017ce m\u0142\u00f3cili tak, \u017ce krew i wn\u0119trzno\u015bci pod\u0142og\u0119 i \u015bciany owego miejsca zbryzga\u0142y. Dalej, w innym miejscu, uci\u0105wszy obie nogi, kad\u0142ub cia\u0142a dla naigrawania pozostawili…Nie oszcz\u0119dzono ko\u015bcio\u0142\u00f3w, z nich przy o\u0142tarzu kl\u0119cz\u0105cych tak kap\u0142an\u00f3w jak ludzi \u015bwieckich szarpano, wyci\u0105gano, a wyci\u0105gn\u0105wszy nogami kopano i za ko\u015bcio\u0142em albo zabijano, albo okropnie i \u015bmiertelnie raniono” \u2013 taka notatka o wydarzeniach 1846 r. zachowa\u0142a si\u0119 w ksi\u0119gach parafii \u015bw. Miko\u0142aja w Bochni.<\/p>\n

W Ple\u015bnej ko\u0142o Tuchowa ch\u0142opstwo dopad\u0142o uciekaj\u0105cego tutejszego proboszcza ks. Wojciecha Cie\u0107kiewicza, ton\u0105cego w rzece Bia\u0142ej; wydobyto go z wody i \u201ezam\u0142\u00f3cono\u201d cepami. Ch\u0142opi z Burzyna \u017c\u0105dali od proboszcza rozgrzeszenia \u201ena zapas\u201d przed wymarszem do rozboj\u00f3w i morderstw.<\/p>\n

W ci\u0105gu kolejnych kilkunastu dni ca\u0142kowitemu spl\u0105drowaniu i zniszczeniu uleg\u0142o ponad 500 dwor\u00f3w, a w samym okr\u0119gu tarnowskim 90 procent z nich. Dokonano te\u017c napad\u00f3w na 52 plebanie.<\/p>\n

Zamordowanych zosta\u0142o, wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 od 1200 do 3000 os\u00f3b, g\u0142\u00f3wnie ziemian czy urz\u0119dnik\u00f3w dworskich.<\/p>\n

Kronika wypadk\u00f3w rzezi galicyjskiej (sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z ksi\u0105g parafialnych, pami\u0119tnik\u00f3w i relacji) obejmuje ponad tysi\u0105c szczeg\u00f3\u0142owych opis\u00f3w m\u0119czarni, jakie przeszli cz\u0142onkowie rodzin szlacheckich, zanim zostali zabici. Jest tam wszystko: \u0107wiartowanie cia\u0142 i rzucanie ich zwierz\u0119tom, przek\u0142uwanie wid\u0142ami i obnoszenie na nich \u017cywych jeszcze ofiar, wsypywanie do ust t\u0142uczonego szk\u0142a. Wielu zgin\u0119\u0142o od pi\u0142y, jak szlachcic z Laskowej.<\/p>\n

\u00a0-\u201eR\u017cnijcie wolno, bo dobry by\u0142 pan!\u201d \u2013 pouczali si\u0119 nawzajem ch\u0142opi, jak czytamy w zapisach jednej z kronik.
Nie oszcz\u0119dzano nikogo, kto chodzi\u0142 w surducie. Zdarza\u0142o si\u0119 nawet, \u017ce mordowano przebranych w zrabowane ubrania ch\u0142op\u00f3w, gdy\u017c wzi\u0119to ich za pan\u00f3w. Rze\u017a trwa\u0142a kilkana\u015bcie dni. Ze wszystkich stron do cyrku\u0142\u00f3w ci\u0105gn\u0119\u0142y ch\u0142opskie fury, wioz\u0105ce zmasakrowane cia\u0142a okolicznych ziemian. Starosta tarnowski, boche\u0144ski i inni starostowie wyp\u0142acali ch\u0142opom tak zwane \u201enagrody\u201d. Za ka\u017cdego zabitego p\u0142acono po 10 z\u0142r, za rannego – 8, a za zwi\u0105zanego \u2013 5 z\u0142r. Ch\u0142opi dobijali cz\u0119sto rannych przed samym budynkiem Starostwa, aby dosta\u0107 wy\u017csz\u0105 nagrod\u0119. Za g\u0142owy powsta\u0144c\u00f3w uwa\u017canych za szczeg\u00f3lnie niebezpiecznych ch\u0142opi dostawali dodatkowe premie.<\/p>\n

Zbrodnia bez kary<\/strong><\/p>\n

<\/strong>G\u0142\u00f3wni inspiratorzy rzezi galicyjskiej otrzymali od rz\u0105du austriackiego ordery i nagrody pieni\u0119\u017cne. Nikogo do odpowiedzialno\u015bci nie poci\u0105gni\u0119to, a w s\u0105dach wszystkie sprawy<\/p>\n

skierowane przeciwko ch\u0142opom mordercom umarzano. Na rozkaz gubernatora Kriega ksi\u0119\u017ca zostali przez biskup\u00f3w zobowi\u0105zani do udzielania rozgrzeszenia wszystkim uczestnikom mord\u00f3w.<\/p>\n

Rozgrzeszano nie tylko z dokonanych ju\u017c morderstw, ale tak\u017ce z tych, kt\u00f3re zamierzano dopiero pope\u0142ni\u0107.<\/p>\n

Urz\u0119dnicy cyrku\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych dosz\u0142o do masowych rzezi, tak\u017ce nie ponie\u015bli odpowiedzialno\u015bci. Co wi\u0119cej, starostowie tarnowski i przemyski odznaczeni zostali austriackim Orderem Leopolda, kilku innych nagrodzono szlachectwem. Pieni\u0119\u017cne nagrody trafi\u0142y tak\u017ce do \u017cydowskich karczmarzy, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ali z cesarskimi urz\u0119dnikami, donosz\u0105c im o sytuacji w danej okolicy.<\/p>\n

Kronika g\u0142odu<\/strong><\/p>\n

<\/strong>W marcu 1846 roku fale w\u015bciek\u0142o\u015bci i nienawi\u015bci opad\u0142y, nadesz\u0142a wiosna. Ch\u0142opi musieli zabiera\u0107 si\u0119 do pracy w polu. Rzeczy zrabowane z dwor\u00f3w sprzedawali na targach, jednak zapasy \u017cywno\u015bci zacz\u0119\u0142y si\u0119 ko\u0144czy\u0107.<\/p>\n

Nadszed\u0142 rok 1847 \u2013 rok wielkiego g\u0142odu i chor\u00f3b. W ksi\u0119dze pami\u0105tkowej parafii w Zembrzycach czytamy: \u201eTrafia\u0142o si\u0119 nawet, \u017ce ludzie ludzi po\u017cerali. W Buchcicach niejaki ch\u0142opak nazwiskiem Gut, gdy matka wysz\u0142a z cha\u0142upy, a on z trojgiem mniejszych dzieci pozosta\u0142, w\u0142asnego brata zabi\u0142 kijank\u0105, ugotowa\u0142 i zjad\u0142: \u017ce w Ryglicach matka w\u0142asne dziecko zabi\u0142a i zjad\u0142a\u201d. W zapisach ko\u015bcio\u0142a parafialnego w Wojniczu ksi\u0105dz Jan Pergas w roku 1847 odnotowuje: \u201eG\u0142\u00f3d by\u0142 tak wielki, i\u017c traw\u0119, s\u0142om\u0119 z dachu, sk\u00f3ry gryziono, nawet w tarnowskim cyrkule ojcowie zjedli dwoje ma\u0142ych w\u0142asnych dzieci\u201d.<\/p>\n

W \u015blad za g\u0142odem sz\u0142y epidemie: czerwonka, tyfus, dyzenteria, cholera. Mo\u017cna by\u0142o sporz\u0105dzi\u0107 rachunki strat, a wygl\u0105da\u0142y one przera\u017caj\u0105co.<\/p>\n

Trudna pami\u0119\u0107<\/strong><\/p>\n

<\/strong>W Tarnowie na Starym Cmentarzu w 1846 roku pochowano ponad pi\u0119\u0107dziesi\u0105t os\u00f3b zamordowanych przez galicyjskich ch\u0142op\u00f3w. Dopiero od kilku lat uczczono to miejsce pomnikiem. Wykonano i ods\u0142oni\u0119to go w 1999 r. Ma posta\u0107 wybrzuszaj\u0105cego si\u0119 bruku z kostki granitowej i marmurowej. Symbolizuje trudn\u0105 prawd\u0119 o rzezi galicyjskiej, nazywanej te\u017c rabacj\u0105. Dzi\u015b na stronie internetowej gminy \u017begocina w woj. ma\u0142opolskim czytamy: \u201eTak nam trzeba dostrzec rabacj\u0119, jak z bruku, jak spod ziemi wyrywaj\u0105c\u0105 si\u0119 prawd\u0119. Prawd\u0119, niezauwa\u017caln\u0105 i wiele lat ukrywan\u0105. Prawd\u0119, z kt\u00f3r\u0105 a\u017c do dzi\u015b – trudno si\u0119 by\u0142o zmierzy\u0107. Trudno, bo g\u0142\u00f3wny winowajca – zaborca austriacki, by\u0142 zainteresowany, by rabacja znik\u0142a z ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci. Trudno, bo ch\u0142opi – ludzie st\u0105d \u2013 byli obci\u0105\u017cani win\u0105 za to, co si\u0119 sta\u0142o\u201d.<\/p>\n

Trudno – bo \u0142atwiej si\u0119 pami\u0119ta o sukcesach, o porywaj\u0105cym bohaterstwie, ni\u017c o potwornej tragedii i o tym, co nieludzkie.<\/p>\n

Halina IWANOWSKA (\u201ePolonika\u201d)<\/strong><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obraz przedstawiaj\u0105cy rze\u017a galicyjsk\u0105 Jana Lorentowicza (w zbiorach Muzeum Okr\u0119gowego w Tarnowie) W mro\u017ane dni lutego 1846 roku w zaborze austriackim ch\u0142opi galicyjscy zaatakowali okoliczne…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2099,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[36],"tags":[],"class_list":["post-2098","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2015"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t