{"id":2295,"date":"2018-01-04T14:50:44","date_gmt":"2018-01-04T12:50:44","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/polacy-na-huculszczyznie-3\/"},"modified":"2024-12-10T22:41:45","modified_gmt":"2024-12-10T20:41:45","slug":"polacy-na-huculszczyznie-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/polacy-na-huculszczyznie-3\/","title":{"rendered":"POLACY NA HUCULSZCZY\u0179NIE (3)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Na Huculszczy\u017anie Polacy mieszkali g\u0142\u00f3wnie na podg\u00f3rzu czarnohorskim (miasteczka Kos\u00f3w Huculski, Kuty, Jab\u0142on\u00f3w i Pisty\u0144) i Gorgan\u00f3w (miasteczka Delatyn i So\u0142otwina).<\/p>\n

Pierwszy polski ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki zosta\u0142 zbudowany na Huculszczy\u017anie w Kutach w XVI w., a parafie katolickie powsta\u0142y tu, a w\u0142a\u015bciwie tylko na jej p\u00f3\u0142nocnych obrze\u017cach, poza jednym wyj\u0105tkiem, dopiero w XVIII w. lub p\u00f3\u017aniej: w So\u0142otwinie przed 1666 rokiem, Kutach w 1727 roku, Kosowie Huculskim w 1740 roku, Jab\u0142onowie w 1760 roku i Pistyniu w 1776 roku; dopiero w 1867 roku powsta\u0142a parafia w Delatynie, a w XX w. zbudowano ko\u015bcio\u0142y w Worochcie, Ro\u017cenie Wielkim ko\u0142o Kut i \u017babiem (nale\u017ca\u0142o do parafii w Kosowie) oraz kaplice w Piasecznej, Jaremczu, Mikuliczynie, \u0141uczy i Rafaj\u0142owej.<\/p>\n

W 1938 roku parafia w Kosowie Huculskim mia\u0142a 1282 parafian, w Kutach 1548 parafian, w Pistyniu 986 parafian, Jab\u0142onowie 650 parafian, w So\u0142otwinie 1184 parafian i w Delatynie 3484 parafian, podczas gdy w 1880 roku ta ostatnia parafia mia\u0142a tylko 1100 wiernych. Tak du\u017cy wzrost parafian w parafii delaty\u0144skiej wi\u0105za\u0142 si\u0119 ze wzrostem liczby Polak\u00f3w w popularnych miejscowo\u015bciach letniskowych: Jaremcze, Mikuliczyn i Worochta.<\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki w Kutach zwi\u0105zany jest z histori\u0105 diecezji bakowskiej w Mo\u0142dawii (Bak\u00f3w – Bacau w dzisiejszej Rumunii). Mo\u0142dawia podlega\u0142a Turcji i los tamtejszych, zreszt\u0105 nielicznych, katolik\u00f3w by\u0142 ci\u0119\u017cki. St\u0105d wszyscy biskupi bakowscy polskiego pochodzenia dla bezpiecze\u0144stwa osobistego zazwyczaj przebywali na terenie Polski – najcz\u0119\u015bciej w \u015aniatyniu, ale r\u00f3wnie\u017c i w przygranicznych Kutach.<\/p>\n

W 1768 roku papie\u017c Klemens XIII w\u0142\u0105czy\u0142 do diecezji bakowskiej z archidiecezji lwowskiej dwie parafie: Kuty i \u015aniaty\u0144. W 1818 roku Austriacy, jako panowie w Galicji i na Bukowinie doprowadzili do likwidacji diecezji bakowskiej, a ko\u015bcio\u0142y w Kutach i \u015aniatyniu powr\u00f3ci\u0142y do archidiecezji lwowskiej.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Folder reklamowy wystawy etnograficznej z roku 1880, zorganizowanej przez oddzia\u0142 Towarzystwa Tatrza\u0144skiego w Ko\u0142omyi – „Huculszczyzna”<\/strong><\/p>\n

Nie spos\u00f3b opisa\u0107 tu szczeg\u00f3\u0142owo ca\u0142\u0105 polsk\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 narodowo-spo\u0142eczn\u0105 na Huculszczy\u017anie. Ogranicz\u0119 si\u0119 wi\u0119c tylko do miasta Kosowa, kt\u00f3re s\u0142yn\u0119\u0142o w czasach polskich z wyrobu kilim\u00f3w i koc\u00f3w huculskich, tzw. li\u017cnik\u00f3w. Z polskich partii politycznych najwi\u0119ksze wp\u0142ywy mia\u0142y tu: Narodowa Demokracja (ks. \u0141ukaszkiewicz, dr A. Tarnawski – prezes), Polska Partia Socjalistyczna i Polskie Stronnictwo Ludowe.<\/p>\n

W 1882 roku aptekarz kosowski S. Bursa za\u0142o\u017cy\u0142 Towarzystwo Tkackie dla Polak\u00f3w i Hucu\u0142\u00f3w; pod koniec XIX w. powsta\u0142o w Kosowie polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sok\u00f3\u0142” i o\u015bwiatowe Towarzystwo Szko\u0142y Ludowej (prowadzi\u0142o polsk\u0105 szko\u0142\u0119) oraz oddzia\u0142 Czarnohorskiego Towarzystwa Tatrza\u0144skiego; w 1911 roku za\u0142o\u017cono polsk\u0105 dru\u017cyn\u0119 skautow\u0105 (harcersk\u0105) i dru\u017cyn\u0119 strzeleck\u0105.<\/p>\n

W okresie mi\u0119dzywojennym, czyli w niepodleg\u0142ej Polsce, powsta\u0142y w Kosowie dodatkowo Polska Macierz Szkolna, Ko\u0142o Pracy Obywatelskiej Kobiet, organizacja „Strzelec” (prez. June, istnia\u0142a przy niej tak\u017ce dru\u017cyna pi\u0142ki no\u017cnej „Strzelec”), Zwi\u0105zek Kombatant\u00f3w (prez. p\u0142k Miller), Polskie Towarzystwo Tatrza\u0144skie (prez. G. Czaszy\u0144ski), Towarzystwo Przyjaci\u00f3\u0142 Huculszczyzny, Klub Sportowy „Rybnica”, a maj\u0105ce w\u0142asny budynek Towarzystwo Gimnastyczne „Sok\u00f3\u0142”, kt\u00f3re, obok klubu gimnastycznego i sportowego, prowadzi\u0142o teraz tak\u017ce teatr ludowy. Bardzo liczne i aktywne by\u0142y tu m\u0119skie i \u017ce\u0144skie dru\u017cyny harcerskie.<\/p>\n

Ze sp\u00f3\u0142dzielni polskich w Kosowie dzia\u0142a\u0142y: Sk\u0142adnica K\u00f3\u0142ek Rolniczych i Kasa Stefczyka. Na polu szkolnictwa wa\u017cn\u0105 rol\u0119 spe\u0142nia\u0142a Zawodowa Szko\u0142a M\u0119ska.<\/p>\n

W okresie mi\u0119dzywojennym w powiecie kosowskim na terenie Huculszczyzny Polacy byli w\u0142a\u015bcicielami m.in.: tkalni – w Kosowie: Sp\u00f3\u0142dzielni Tkackich: J. Gruszkowskiego, Jolanty Kowalewskiej i zak\u0142adu M. Jasielskiego; wytw\u00f3rnia kilim\u00f3w – w Kosowie: J. Gruszkowski, w Moskal\u00f3wce: J. Kordecka; wytw\u00f3rni wody sodowej – w Kosowie: A. Antoniewicz, w Kutach: A. Moszkowicz; fabryki woz\u00f3w – w Kutach: G. Czajkowski, W. Michalski, J. Lorenc; aptek – w Kosowie: E. Madejski, \u0141ukaszewicz; zak\u0142ad\u00f3w fotograficznych – w Kosowie: A. \u0141opaty\u0144ski i Senkowski; taks\u00f3wek – w Kosowie: F. Nimikiewicz, M. Starzy\u0144ska, Tabak; restauracji – w Kosowie: A. Stoczycki, W. Truchanowicz, W. Bolewicz, Monigiewicz; sklep\u00f3w – w Kosowie: J. Pruchnik, M. Zarzycka, H. Przyjmak, J. Tymiak, W. Ryptyk, E. Koterbicki, P. Urchowa, J. Dziubej, K. Bili\u0144ski; piekarni – w Kosowie: A. Jasielska, W. Rybtyk; m\u0142yn\u00f3w – w Kosowie: K. Jamroz, w Kutach: Rzyczka, w Szeszorach: M. Sp\u00f3lnicki, w \u017babiem:: hr. W. Baworowski i T. Os\u0142owski, w Jaworowie: T. Kazijewicz; cegielni – w Moskal\u00f3wce: handlem byd\u0142em w Kosowie zajmowa\u0142 si\u0119 J. Resz.<\/p>\n

Kos\u00f3w Huculski przeszed\u0142 na sta\u0142e do polskiej historii przez Zak\u0142ad Przyrodoleczniczy dra Apolinarego Tarnawskiego (1851-1943), przez majolik\u0119 pokuck\u0105, przez odbyty tu w 1911 roku zjazd tzw. Els\u00f3w z kt\u00f3rych to wyros\u0142o polskie harcerstwo. Andrzej Ma\u0142kowski \u2014 els \u2014 by\u0142 tw\u00f3rc\u0105 Prawa harcerskiego, kt\u00f3re przepojone by\u0142o ideologi\u0105 eleuzyjsk\u0105.\u00a0 Pierwsi druhowie zostali wychowani przez Eleusis<\/p>\n

Sw\u00f3j du\u017cy Zak\u0142ad Przyrodoleczniczy albo wodoleczniczy (m.in. lecznica, \u0142azienki, 7 willi dla pacjent\u00f3w, jadalnia, boisko gimnastyczne, tereny sportowe, boiska s\u0142oneczne, staw, deptaki spacerowe, kaplica, warzywnik, sad), kt\u00f3ry przyni\u00f3s\u0142 s\u0142aw\u0119 miastu Kos\u00f3w najpierw w Galicji, a po 1920 roku w ca\u0142ej Polsce, za\u0142o\u017cy\u0142 dr Tarnawski w 1896 roku. By\u0142 on jednym z najlepszych w \u00f3wczesnej Europie.<\/p>\n

Wprowadzono w nim takie metody leczenia, kt\u00f3re obecnie stosuje nowoczesna geriatria. Na tej plac\u00f3wce kosowskiej dr Tarnawski sta\u0142 si\u0119 ojcem polskiej geriatrii. W latach 1923-39 wsp\u00f3\u0142kierownikiem zak\u0142adu by\u0142 syn Apolinarego – urodzony w Kosowie Wit Tarnawski (1894-1988), lekarz z zawodu, a poza tym znany prozaik, publicysta, conradysta i t\u0142umacz Conrada, od 1939 roku przebywaj\u0105cy na obczy\u017anie.Wyda\u0142 m.in. ksi\u0105\u017ck\u0119 „M\u00f3j ojciec. (Apolinary Tarnawski)” (Londyn 1966).<\/p>\n

Elsami byli cz\u0142onkowie za\u0142o\u017conego w 1903 roku przez profesora polskiego uniwersytetu we Lwowie W. Lutos\u0142awskiego zwi\u0105zku Eleusis, maj\u0105cego na celu na celu krzewienie odrodzenia moralnego i wychowania narodowego. Ruch ten rozwin\u0105\u0142 si\u0119 na terenie wszystkich trzech zabor\u00f3w, a tak\u017ce w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w na obczy\u017anie (Anglia, USA).<\/p>\n

\"\"<\/a>
Worocht\u0119 nazywano drugim Zakopanym. Tutejsz\u0105 skoczni\u0119 narciarsk\u0105 wybudowano ju\u017c w 1922 roku, 3 lata wcze\u015bniej od zakopia\u0144skiej Wielkiej Krokwi. W tym samym roku odby\u0142y si\u0119 w Worochcie Mistrzostwa Polski.<\/strong><\/p>\n

Jego cz\u0142onkowie byli nazywani Elsami i z ich grona wyszli za\u0142o\u017cyciele polskiego skautingu – harcerstwa. W 1911 roku w Kosowie odby\u0142 si\u0119 wielki zjazd Els\u00f3w. Od tego czasu ruch ten przyj\u0105\u0142 nazw\u0119 „Dzieci Kosowskich”, chocia\u017c cz\u0119\u015bciej ta nazwa by\u0142a przypisywana harcerzom z dru\u017cyn kosowskich. Podczas zjazdu powsta\u0142y w Kosowie jedne z pierwszych w Polsce dwie dru\u017cyny skautowskie, kt\u00f3re zorganizowali ks. Kazimierz Lutos\u0142awski, p\u00f3\u017aniejszy pose\u0142 na Sejm RP i Aleksandra Drahonowska, narzeczona, a p\u00f3\u017aniej \u017cona za\u0142o\u017cyciela polskiego skautingu Andrzeja Ma\u0142kowskiego.<\/p>\n

Kos\u00f3w Huculski (tak\u0105 nazw\u0119 nosi\u0142o miasto w okresie mi\u0119dzywojennym) odegra\u0142o du\u017c\u0105 rol\u0119 w \u017cyciu narodu polskiego przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i w okresie mi\u0119dzywojennym. Profesor Ignacy Wieniewski w swoim „Kalejdoskopie wspomnie\u0144” (Londyn 1970), w rozdziale zatytu\u0142owanym „Kos\u00f3w” tak pisze: „Nie wiem, czy znalaz\u0142by si\u0119 na \u015bwiecie poza Polsk\u0105 kraj, w kt\u00f3rym by pewne miejscowo\u015bci letniskowe czy uzdrowiskowe odegra\u0142y w jego kulturze powa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119. W Polsce za\u015b by\u0142y miejscowo\u015bci, kt\u00f3re nasyceniem swej atmosfery duchowej, nurtem ideowym, wk\u0142adem umys\u0142owym i artystycznym oraz samym stylem \u017cycia przedstawia\u0142y wa\u017cn\u0105 pozycj\u0119 w dorobku kulturalnym narodu (…) Jak w Zakopanem tak i w Kosowie spotyka\u0142o si\u0119 wielu wybitnych Polak\u00f3w z trzech dzielnic, zar\u00f3wno przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 jak i po niej. Niejedna zrodzi\u0142a si\u0119 tam koncepcja polityki polskiej w czasach, kt\u00f3re poprzedzi\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107 (…) Kos\u00f3w by\u0142 cegie\u0142k\u0105 w gmachu kultury narodowej – pi\u0119kn\u0105, warto\u015bciow\u0105, oryginaln\u0105 i bardzo polsk\u0105”.<\/em><\/p>\n

A kogo\u017c w Kosowie z wybitnych i znanych Polak\u00f3w nie by\u0142o przed I wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i w okresie mi\u0119dzywojennym? Byli tam, niekiedy wielokrotnie, m.in.: profesorowie uniwersytet\u00f3w – Wincenty Lutos\u0142awski, Ignacy Chrzanowski, Jan Baudouin de Courtenay, Wac\u0142aw Sobieski, Jan Korwin Kochanowski, W\u0142adys\u0142aw Konopczy\u0144ski, Antoni Jurasz; politycy – Wojciech Korfanty, Ignacy Daszy\u0144ski, Roman Dmowski, Zygmunt Balicki, Zygmunt Wasilewski; dzia\u0142acze gospodarczy i spo\u0142eczni – Stanis\u0142aw Szczepanowski i Edward Abramowski; arcybiskupi lwowscy – J\u00f3zef Bilczewski i J\u00f3zef Teodorowicz oraz ks. Kazimierz Lutos\u0142awski, pose\u0142 na Sejm RP; pisarze i dziennikarze – Lucjan Rydel, Gabriela Zapolska, Ferdynand Ossendowski, Zygmunt Nowakowski, Melchior Wa\u0144kowicz, Stanis\u0142aw i Wanda Mi\u0142aszewscy, Ludwik Posadzy, Ignacy Wieniewski, W\u0142adys\u0142aw Bukowi\u0144ski; malarze i rze\u017abiarze – Teodor Axentowicz, Stanis\u0142aw D\u0119bicki, Kazimierz Sichulski, Fryderyk Pautsch, W\u0142adys\u0142aw Jarocki, Leon Wycz\u00f3\u0142kowski, J\u00f3zef Pankiewicz, Xawery Dunikowski; znani aktorzy teatralni i \u015bpiewacy operowi – Juliusz Osterwa, Leon Schiller, Karol Adwentowicz, Mira Zimi\u0144ska-Sygiety\u0144ska, Adam Didur, Ignacy Dygas.<\/p>\n

Poza Kosowem r\u00f3wnie\u017c Worochta, Jaremcze, \u017babie i Krzywor\u00f3wnia stanowi\u0142y znaczne centra polskiej kultury przez pobyt w nich, a niekiedy i dzia\u0142alno\u015b\u0107 polskich elit kulturalnych, g\u0142\u00f3wnie pisarzy, malarzy i artyst\u00f3w scen polskich. Np. Krzywor\u00f3wnia by\u0142a Mekk\u0105 elity kulturalnej polskiego Lwowa. Tutaj, u swoich dziadk\u00f3w, kt\u00f3rzy mieli tu maj\u0105tek (by\u0142 to maj\u0105tek rodzic\u00f3w matki – Przyby\u0142owskich) mieszka\u0142 pisarz polski, najwi\u0119kszy piewca Huculszczyzny – autor s\u0142awnej epopei huculskiej „Na wysokiej po\u0142oninie” Stanis\u0142aw Vincenz (1888-1971), urodzony w pobliskiej S\u0142obodzie Runguskiej na Pokuciu.<\/p>\n

Marian KA\u0141USKI
<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na Huculszczy\u017anie Polacy mieszkali g\u0142\u00f3wnie na podg\u00f3rzu czarnohorskim (miasteczka Kos\u00f3w Huculski, Kuty, Jab\u0142on\u00f3w i Pisty\u0144) i Gorgan\u00f3w (miasteczka Delatyn i So\u0142otwina). Pierwszy polski ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2296,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[39],"tags":[],"class_list":["post-2295","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2018"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t