![\"\"](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/002019584\/kobiety_grob-607.jpg\")
<\/a>Masowy gr\u00f3b ofiar totalitaryzmu 1937-1941 w Bykowni<\/strong><\/strong><\/p>\n
\u00a0<\/strong>Pozwol\u0119 sobie nieco przeformu\u0142owa\u0107 tytu\u0142 s\u0142ynnej ksi\u0105\u017cki badacza Miko\u0142aja Iwanowa o polskiej operacji NKWD 1937-1938. Przecie\u017c tak si\u0119 sta\u0142o, \u017ce m\u00f3wi\u0105c o morderstwach tych strasznych lat, jako ofiary mimowolnie wyobra\u017camy sobie g\u0142\u00f3wnie m\u0119\u017cczyzn. W tym artykule chcia\u0142abym upami\u0119tni\u0107 niewinnie zabite kobiety.<\/p>\n \u00a0\u201eMimo, i\u017c o operacji polskiej NKWD z roku na rok m\u00f3wi si\u0119 coraz wi\u0119cej, stan wiedzy spo\u0142ecznej na jej temat wci\u0105\u017c daleki jest od zadowalaj\u0105cego\u00bb. S\u0142owa te kilka lat temu dyrektor Instytutu Pami\u0119ci Narodowej dr.\u00a0Jaros\u0142aw Szarek wyg\u0142osi\u0142 bardziej do spo\u0142eczno\u015bci w samej Polsce, jednak dla Polak\u00f3w na Ukrainie s\u0105 one te\u017c bardzo wa\u017cne. Przecie\u017c oko\u0142o 5 tysi\u0119cy naszych rodak\u00f3w w tym krewnych le\u017c\u0105 w zbiorowej mogile na tak zwanej \u201ecz\u0119\u015bci ukrai\u0144skiej\u201d Narodowego Rezerwatu Historycznego i Memorialnego \u201eGroby Bykowni\u201d, kt\u00f3ry w latach 1937\u20131941 sta\u0142 si\u0119 miejscem tajnego poch\u00f3wku ofiar represji politycznych, rozstrzelanych w kijowskich wi\u0119zieniach NKWD USRS.<\/p>\n Od powrotu do korzeni do powrotu do mordu<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>Oczywi\u015bcie, Polacy gin\u0119li w Zwi\u0105zku Radzieckim ju\u017c wcze\u015bniej, m.in. podczas terroru lat 1918-1921 prowadzonego w warunkach komunizmu wojennego. Po czerwonym terrorze w kwietniu 1922 r. Kreml wzi\u0105\u0142 kurs na tzw. „\u043a\u043e\u0440\u0435\u043d\u0438\u0437\u0430\u0446\u0438\u044e” (\u201epowr\u00f3t do korzeni\u201d), celem kt\u00f3rej by\u0142o zachowanie to\u017csamo\u015bci kulturowej mniejszo\u015bci narodowych, ale w rzeczywisto\u015bci by\u0142a to po prostu sowietyzacja Polak\u00f3w. Na tej fali utworzono wiele polskich instytucji naukowych i edukacyjnych, towarzystw naukowo-kulturowych, wydawnictw i k\u00f3\u0142. Jednak odwil\u017c szybko min\u0119\u0142a. Na pocz\u0105tku lat 30. XX w. Polak\u00f3w traktowano ju\u017c jako \u201eelement niepewny\u201d, swoist\u0105 V kolumn\u0119 przed przewidywan\u0105 wojn\u0105 z II Rzecz\u0105pospolit\u0105 i pa\u0144stwami zachodniej Europy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich instytucji naukowych i artystycznych zosta\u0142o wyeliminowanych.<\/p>\n W latach 1933-1935 GPU \/ NKWD USRS sfabrykowa\u0142o spraw\u0119 \u201ePOW\u201d \u2013 Polskiej Organizacji Wojennej, kt\u00f3ra w rzeczywisto\u015bci na Ukrainie ju\u017c nie istnia\u0142a od 1921 r. Fala aresztowa\u0144 ros\u0142a. W latach 1935-1936 ponad 10 tys. Polak\u00f3w jako \u201eelement politycznie niepewny\u201d przesiedlono z teren\u00f3w przy granicy z Polsk\u0105 w g\u0142\u0105b USRS, w szczeg\u00f3lno\u015bci do Kazachskiej SRS. Z obwodu kijowskiego przesiedlono 3 tys. polskich rodzin. W kazachsta\u0144skie stepy rzucone zosta\u0142y przewa\u017cnie kobiety, dzieci oraz osoby w podesz\u0142ym wieku \u2013 ludzie nieprzygotowani do ci\u0119\u017ckiej pracy w gospodarstwach rolnych, \u017cycia w prymitywnych warunkach i surowym klimacie.<\/p>\n W lutym-marcu 1937 r. Ludowy Komisarz Spraw Wewn\u0119trznych ZSRR Niko\u0142aj Je\u017cow na posiedzeniu KC OKP(b) informowa\u0142 o „szkodliwej” dzia\u0142alno\u015bci Polak\u00f3w. Rozkaz Ludowego Komisarza Spraw Wewn\u0119trznych ZSRR N. Je\u017cowa pod \u2116 00485 z 11.08.1937\u00a0r. otwiera kolejn\u0105 czarn\u0105 stron\u0119 w \u017cyciu Polak\u00f3w w ZSRR.<\/p>\n Nieludzkie<\/strong> rozkazy<\/strong><\/p>\n \u00a0<\/strong>„Operacja polska” zacz\u0119\u0142a si\u0119 20.08.1937 r. i pierwotnie mia\u0142a trwa\u0107 3 miesi\u0105ce, lecz faktycznie przed\u0142u\u017cy\u0142a si\u0119 o 15 miesi\u0119cy. Wymieniono sze\u015b\u0107 kategorii ofiar. Znale\u017ali si\u0119 w\u015br\u00f3d nich \u201eaktywni cz\u0142onkowie POW\u201d ujawnieni w trakcie \u015bledztw, je\u0144cy wojenni z armii polskiej, zbiegowie z Polski, emigranci polityczni, byli cz\u0142onkowie antysowieckich partii politycznych, a w ko\u0144cu \u201enajaktywniejsza cz\u0119\u015b\u0107 miejscowych element\u00f3w antysowieckich i nacjonalistycznych z polskich rejon\u00f3w\u201d. Zw\u0142aszcza ta ostatnia \u2013 bardzo pojemna \u2013 kategoria pozwala\u0142a zatrzyma\u0107, torturowa\u0107 i zamordowa\u0107 ka\u017cdego Polaka. NKWD mia\u0142 woln\u0105 r\u0119k\u0119 w aresztowaniach, kierowa\u0142 si\u0119 jedynie orientacyjnie wskazanymi kategoriami. Donos, polsko brzmi\u0105ce nazwisko, kontakt z osobami mieszkaj\u0105cymi w Polsce czy nawet posiadanie polskich ksi\u0105\u017cek by\u0142y dla \u015bledczych wystarczaj\u0105c\u0105 podstaw\u0105 aresztowania. Torturami zmuszano aresztowanych, by przyznawali si\u0119 do rzekomych win i wydawali kolejne niewinne osoby. Najcz\u0119\u015bciej oskar\u017cano ich o szpiegostwo, antysowieck\u0105 propagand\u0119 i agitacj\u0119, uczestnictwo w organizacji kontrrewolucyjnej, niezg\u0142oszenie do NKWD dzia\u0142alno\u015bci szpiegowskiej cz\u0142onk\u00f3w najbli\u017cszej rodziny, organizowanie powstania zbrojnego na terytorium ZSRS, sabota\u017c czy kontakty z obywatelami innego pa\u0144stwa.<\/p>\n Ca\u0142\u0105 procedur\u0119 realizowano w \u015bcis\u0142ej tajemnicy, pocz\u0105wszy od aresztowania a\u017c do przeprowadzenia egzekucji i ukrycia miejsca zbrodni. Zatrzymani byli s\u0105dzeni i skazywani na zes\u0142anie lub na \u015bmier\u0107 bez przedstawienia aktu oskar\u017cenia czy cho\u0107by informacji o zarzutach, nie byli informowani o przebiegu sprawy. Nie zawiadamiano rodzin o ich losie.<\/p>\n Jako \u017ce pono\u0107 rozkaz nr 00485 by\u0142 zbyt \u0142agodny, 2 pa\u017adziernika Je\u017cow wyda\u0142 kolejne zarz\u0105dzenie, tym razem uderzaj\u0105ce w \u017cony \u201epolskich szpieg\u00f3w\u201d. Od tej pory podlega\u0142y one \u2013 automatycznie! \u2013 karze od 5 do 8 lat pozbawienia wolno\u015bci, za\u015b dzieci kierowano do sieroci\u0144c\u00f3w. Skazywano bez wzgl\u0119du na to, czy kobieta wiedzia\u0142a o \u201ekontrrewolucyjnej dzia\u0142alno\u015bci\u201d m\u0119\u017ca, czy te\u017c nie. Nakazywano nawet aresztowanie by\u0142ych \u017con, kt\u00f3re wiedzia\u0142y o \u201ewywrotowej dzia\u0142alno\u015bci\u201d m\u0119\u017c\u00f3w, ale o tym nie donios\u0142y. Wyj\u0105tek stanowi\u0142y kobiety, kt\u00f3re same donosi\u0142y na m\u0119\u017c\u00f3w i kt\u00f3rych donosy pos\u0142u\u017cy\u0142y jako podstawa do skazania m\u0119\u017c\u00f3w.<\/p>\n Wed\u0142ug dokument\u00f3w NKWD w czasie realizacji operacji w ca\u0142ym ZSRR skazano 139 835 os\u00f3b, z tego zamordowano bezpo\u015brednio 111 091 Polak\u00f3w-obywateli ZSRR, a 28 744 skazano na pobyt w \u0142agrach GULAG-u. Jednak zdaniem historyk\u00f3w-badaczy Wielkiego Terroru rzeczywista liczba ofiar jest wi\u0119ksza. Wed\u0142ug danych na dzie\u0144 dzisiejszy podczas operacji polskiej zgin\u0119\u0142o ponad 5000 mieszka\u0144c\u00f3w Kijowa i obwodu. Ofiary tej operacji stanowi\u0105 znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 pochowanych w Bykowni. Na tyle, \u017ce obywatele USRR polskiej narodowo\u015bci prawdopodobnie zajmuj\u0105 drugie miejsce po Ukrai\u0144cach, je\u015bli chodzi o liczb\u0119 ofiar pod wzgl\u0119dem sk\u0142adu narodowego.<\/p>\n Odpowiedzi nie ma<\/strong><\/p>\n <\/strong>Odbierano \u017cycie przede wszystkim m\u0119\u017cczyznom w wieku od kilkunastu lat do oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu, traktowanym jako \u201eludzki zas\u00f3b\u201d, kt\u00f3ry wrogowie Zwi\u0105zku Sowieckiego mogliby wykorzysta\u0107. Jednak niema\u0142o kobiet tak\u017ce podzieli\u0142o ten straszny los. Niestety pe\u0142nych statystyk nie ma (i prawdopodobnie, nigdy nie b\u0119dzie, bo NKWD-y\u015bci umieli zachowa\u0107 swoje tajemnice) i dlatego nie ma odpowiedzi na pytanie „Ile kobiet le\u017cy w zbiorowej mogile pod krzy\u017cami Pomnika Ofiarom Totalitaryzmu w latach 1937-1941?”. Na podstawie dost\u0119pnych danych mo\u017cemy z prawdopodobie\u0144stwem stwierdzi\u0107, \u017ce nie jest ich tam tysi\u0105ce, ale setki. Na przyk\u0142ad w naukowo-dokumentalnej serii wydawniczej pt. \u201eZrehabilitowani przez histori\u0119\u201d, kt\u00f3re zawieraj\u0105 wyniki badan nad masowymi represjami politycznymi, w tomie po\u015bwi\u0119conym obwodowi kijowskiemu (nie obejmuje Kijowa) mie\u015bci si\u0119 informacja o 147 represjonowanych Polkach. Z nich rozstrzelano 20 kobiet, reszta zosta\u0142a deportowana lub skazana na 5 – 10 lat wi\u0119zienia w lagrach GULAG-u. Tak by\u0142o w obwodzie kijowskim. Jednak wed\u0142ug jednego z kompilator\u00f3w tej serii ksi\u0105g dr. Romana Podkura, st. pracownika naukowego Instytutu Historii Ukrainy NANU, w innych obwodach odsetek straconych kobiet m\u00f3g\u0142 osi\u0105gn\u0105\u0107 70\u201380 %, czyli na r\u00f3wni z m\u0119\u017cczyznami. Warto tak\u017ce zauwa\u017cy\u0107, \u017ce informacja ze \u201eZrehabilitowani przez histori\u0119\u201d dotyczy 2007 roku.<\/p>\n W martyrologii Narodowego Rezerwatu Historycznego i Memorialnego „Groby Bykowni” na dzie\u0144 dzisiejszy znaczy si\u0119 powy\u017cej 18 tys. os\u00f3b, w tym oko\u0142o 150 kobiet narodowo\u015bci polskiej. Warto jednak wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce wiele ofiar NKWD-\u015bci zapisywali przez jako Ukrainki, oraz czasami one same, maj\u0105c nadziej\u0119 na ucieczk\u0119, ukrywali swoj\u0105 narodowo\u015b\u0107. Nie pr\u00f3\u017cno \u015bwiadek tych wydarze\u0144 Helena Trybel powiedzia\u0142a: \u201eBy\u0107 Polakiem w Zwi\u0105zku Sowieckim w 1938 roku to mniej wi\u0119cej to samo, co by\u0107 \u017bydem w III Rzeszy\u201d.<\/p>\n Losy i \u0142zy<\/strong><\/p>\n <\/strong>W grobach w Bykowni znalaz\u0142y miejsce ostatniego spoczynku polskie kobiety w r\u00f3\u017cnym wieku, zawodzie, wykszta\u0142ceniu: przedstawicielki szlacheckich rodzin (jak np. Lucjana Pi\u0105tek i Zofia Nalepi\u0144ska-Bojczuk), profesorki, lekarki, nauczycielki, pracownice, ch\u0142opki, gospodynie domowe… \u00a0<\/p>\n Jedn\u0105 z niewinnych ofiar by\u0142a Karolina Kowalska, 48-letnia gospodyni domowa. Pochodzi\u0142a z rodziny ch\u0142opskiej. Mieszka\u0142a w Fastowie na utrzymaniu syna i c\u00f3rki. Zosta\u0142a aresztowana 10 listopada 1937 r. za „kontrrewolucyjn\u0105 agitacj\u0119 przeciwko sowieckiej w\u0142adzy”, a w rzeczywisto\u015bci za wiar\u0119. W notatce z 13 listopada 1937 roku Rady Wsi Fast\u00f3w, kt\u00f3ra zosta\u0142a do\u0142\u0105czona do materia\u0142\u00f3w \u015bledztwa, stwierdzono, \u017ce Kowalska Karolina \u201ema bliski zwi\u0105zek z rad\u0105 ko\u015bcieln\u0105, systematycznie prowadz\u0105c kampani\u0119 przeciwko zamkni\u0119ciu ko\u015bcio\u0142a w Fastowie\u201d. W trakcie \u015bledztwa przeprowadzono tylko jedno przes\u0142uchanie, podczas kt\u00f3rego Kowalska zosta\u0142a oskar\u017cona o agitacj\u0119 przeciwko zamkni\u0119ciu ko\u015bcio\u0142a w Fastowie i otwarciu w tym ko\u015bciele Klubu Artel im. Kirowa, za wsparcie i korespondencj\u0119 z ksi\u0119dzem Andruszkiewiczem, kt\u00f3ry w tym czasie zosta\u0142 uznany za \u201ewroga ludu\u201d, pochwa\u0142\u0119 Polski i przysz\u0142ej okupacji Ukrainy przez Polsk\u0119. Nie przyzna\u0142a si\u0119 do winy. W tym samym dniu przes\u0142uchano czterech \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rych zeznania doprowadzi\u0142y do oskar\u017cenia o antyradzieck\u0105 agitacj\u0119. Zgodnie z decyzj\u0105 Dw\u00f3jki Najwy\u017cszej zosta\u0142a rozstrzelana. Zrehabilitowano j\u0105 w 1989 r.<\/p>\n Tak\u017ce z rodziny ch\u0142opskiej pochodzi\u0142a 33-letnia Zofia Kozaczkowska, nauczycielka z Kijowa. Uko\u0144czy\u0142a Polski Instytut Pedagogiczny w Kijowie. W 1932 roku pracowa\u0142a jako sprz\u0105taczka w akademiku Polskiego Instytutu Pedagogicznego w Kijowie. W chwili aresztowania by\u0142a opiekunk\u0105 sieroci\u0144ca w Puszczy Wodicy. Aresztowana 13 czerwca 1938\u00a0r. pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Polski, cz\u0142onkostwa w si\u0142ach zbrojnych (w \u201ePOW-ie\u201d), zbierania materia\u0142\u00f3w szpiegowskich drog\u0105 osobistej obserwacji, aktywnej agitacji antyradzieckiej. Dodatkowym dowodem jej winy by\u0142o to, \u017ce w Polsce mieszka\u0142 jej brat. A \u017ce zmar\u0142 on jeszcze w 1923 r.oku, to nic. Zgodnie z decyzj\u0105 Tr\u00f3jki przy UNKWD w obwodzie kijowskim zosta\u0142a rozstrzelana. W momencie aresztu Zofia mia\u0142a troje dzieci w wieku 16, 14 i 13 lat. Zrehabilitowano j\u0105 w 1989 r.<\/p>\n<\/a>
Lucjana Pi\u0105tek<\/strong><\/p>\n<\/a>
Karolina Kowalska<\/strong><\/p>\n<\/a>
Zofia Nalepinska-Bojczuk<\/strong><\/p>\n