{"id":2348,"date":"2019-12-04T23:29:57","date_gmt":"2019-12-04T21:29:57","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/powstanie-styczniowe-na-ukrainie\/"},"modified":"2024-12-10T23:10:15","modified_gmt":"2024-12-10T21:10:15","slug":"powstanie-styczniowe-na-ukrainie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/powstanie-styczniowe-na-ukrainie\/","title":{"rendered":"Powstanie styczniowe na Ukrainie"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Starcie powsta\u0144c\u00f3w z Rosjanami pod Kowalem na Wo\u0142yniu, 1863 r.<\/strong><\/p>\n

Gdy na ziemiach Kr\u00f3lestwa Polskiego ju\u017c od przesz\u0142o trzech miesi\u0119cy trwa\u0142o powstanie, na Litwie dopiero si\u0119 zaczyna\u0142o.\u00a0 W tym te\u017c czasie kieruj\u0105cy walk\u0105 Tymczasowy Rz\u0105d Narodowy w Warszawie zacz\u0105\u0142 domaga\u0107 si\u0119 od komitetu Rusi, by podni\u00f3s\u0142 sztandar powsta\u0144czy na Ukrainie w wojew\u00f3dztwach: kijowskim, wo\u0142y\u0144skim i podolskim.<\/p>\n

W dniu 8 kwietnia 1863 r., podczas narady pu\u0142kownik\u00f3w Edmunda R\u00f3\u017cyckiego i Zygmunta Mi\u0142kowskiego z gen. J\u00f3zefem Wysockim, wyznaczono termin rozpocz\u0119cia walki na Ukrainie na miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej. Ustalono te\u017c, \u017ce z chwil\u0105 wybuchu powstanie otrzyma wsparcie oddzia\u0142\u00f3w formowanych w zaborze austriackim pod komend\u0105 Wysockiego.<\/p>\n

Przeciwnikom powstania, zw\u0142aszcza w wojew\u00f3dztwie kijowskim, gdzie Polacy stanowili zdecydowan\u0105 mniejszo\u015b\u0107 w morzu ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w, zwolennicy walki rzucali kpi\u0105co w twarz, \u017ce nie wierz\u0105 we w\u0142asne si\u0142y, i powtarzali s\u0142owa cesarza Francuz\u00f3w Napoleona III, \u017ce Polacy powinni krwi\u0105 zakre\u015bli\u0107 granice odrodzonego pa\u0144stwa. Frazes ten traktowano powa\u017cnie. Dlatego jeden z przeciwnik\u00f3w insurekcji Tadeusz Bobrowski, mimo \u017ce jego brat by\u0142 cz\u0142onkiem komitetu, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 powstanie styczniowe, uwa\u017ca\u0142, i\u017c niezale\u017cnie od polityki rosyjskiej wobec Polak\u00f3w, g\u0142\u00f3wnym powodem podj\u0119cia decyzji o rozpocz\u0119ciu walki by\u0142 „zapalny temperament narodu, znanego ze swej \u0142atwowierno\u015bci, lekkomy\u015blno\u015bci i niesta\u0142o\u015bci”. \u0179r\u00f3d\u0142em przekonania o powodzeniu by\u0142a wiara, \u017ce powstanie popr\u0105 ukrai\u0144scy ch\u0142opi. Liczono na to, \u017ce stanie si\u0119 to z chwil\u0105, kiedy zostanie im og\u0142oszony manifest powsta\u0144czy, nazwany „Z\u0142ot\u0105 hramot\u0105”, poniewa\u017c wydrukowano go z\u0142otymi czcionkami.<\/p>\n

Sformu\u0142owany w j\u0119zyku ukrai\u0144skim zapowiada\u0142 nadanie ch\u0142opom podstawowych wolno\u015bci i praw obywatelskich, swobod\u0119 religii oraz przekazanie na w\u0142asno\u015b\u0107 uprawianej przez nich ziemi bez odszkodowania (to mia\u0142o wzi\u0105\u0107 na siebie pa\u0144stwo, sp\u0142acaj\u0105c dotychczasowych w\u0142a\u015bcicieli). Wbrew przekonaniu spiskowc\u00f3w, opartym na ca\u0142kowicie fa\u0142szywych przes\u0142ankach i lekcewa\u017ceniu wszelkich g\u0142os\u00f3w sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 patriotycznej egzaltacji, nastroje ch\u0142op\u00f3w by\u0142y ca\u0142kowicie odmienne. Decyduj\u0105cy wp\u0142yw mia\u0142y na nie wie\u015bci, szerzone przez rosyjskich urz\u0119dnik\u00f3w i pop\u00f3w, jakoby celem powstania by\u0142o odebranie ch\u0142opom praw i korzy\u015bci danych lub obiecanych im przez cara. W\u0142adze rosyjskie utworzy\u0142y we wsiach stra\u017ce w\u0142o\u015bcia\u0144skie, kt\u00f3rym nakazano chwytanie „buntownik\u00f3w”, co te\u017c po wybuchu powstania gorliwie czyni\u0142y. \u0141\u0105cznie w zwalczanie powsta\u0144c\u00f3w zaanga\u017cowano kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n

Bez karabin\u00f3w
<\/strong><\/p>\n

Przyw\u00f3dcy ruchu nie dostrzegali te\u017c, \u017ce liczba ochotnik\u00f3w deklaruj\u0105cych udzia\u0142 w powstaniu oraz stan uzbrojenia nie maj\u0105 \u017cadnego pokrycia w rzeczywisto\u015bci. Cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b uj\u0119tych w ewidencji organizacyjnej nie przyst\u0105pi\u0142a do walki, poza tym niekt\u00f3rzy wyst\u0119powali w spisach kilku oddzia\u0142\u00f3w naraz.<\/p>\n

Znawca tematyki Andrzej Wro\u0144ski podaje, \u017ce jeden z setnik\u00f3w w powiecie \u017cytomierskim na miejscu koncentracji swojego oddzia\u0142u nie spotka\u0142 \u017cadnej osoby, jego ludzie byli bowiem r\u00f3wnocze\u015bnie przypisani do innych partii. W wojew\u00f3dztwie kijowskim przewidywana liczba powsta\u0144c\u00f3w zebra\u0142a si\u0119 tylko w samym Kijowie i okolicach, w pozosta\u0142ych – \u015brednio jedna czwarta spodziewanej liczby, czasem (tak jak w powiecie taraszcza\u0144skim) mniej, gdy\u017c ze spodziewanych 600 by\u0142o zaledwie stu.<\/p>\n

W polskim \u015brodowisku ziemia\u0144skim przygotowania te odbywa\u0142y si\u0119 na wp\u00f3\u0142 jawnie, dlatego przeciwnicy ruchu, na czele z Bobrowskim, mieli mo\u017cliwo\u015b\u0107 przem\u00f3wi\u0107 do rozumu entuzjastom wszcz\u0119cia walki. Na pr\u00f3\u017cno jednak. „Co panowie robicie, si\u0142 w\u0142asnych nawet obrachowa\u0107 nie potrafili\u015bcie albo nie chcecie, oszukujecie si\u0119 wzajemnie, ja na uboczu stoj\u0105c, wiem dobrze, \u017ce jedne i te same osoby w spisach waszych figuruj\u0105 […], \u017ce nie macie broni, kt\u00f3r\u0105 powprawiane w drzewca d\u0142uta maj\u0105 zast\u0105pi\u0107” – m\u00f3wi\u0142 Bobrowski W\u0142adys\u0142awowi Henszlowi, jednemu z najbardziej ofiarnych dzia\u0142aczy przedstyczniowej konspiracji na Ukrainie. Na pewno\u015b\u0107 wyra\u017can\u0105 przez W\u0142adys\u0142awa Padlewskiego i innych, \u017ce usposobili w\u0142o\u015bcian jak najlepiej, Bobrowski za\u015b dopowiedzia\u0142: „co im nie przeszkodzi przy pierwszym poruszeniu waszym wi\u0105za\u0107 was i oddawa\u0107 w r\u0119ce w\u0142adzy”. Nawet jednak on nie spodziewa\u0142 si\u0119 zapewne, \u017ce przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 powsta\u0144c\u00f3w w wojew\u00f3dztwie kijowskim zginie z r\u0105k nie carskich \u017co\u0142nierzy, lecz ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w.<\/p>\n

Kijowska tragedia<\/strong><\/p>\n

Oddzia\u0142y powsta\u0144cze mia\u0142y skoncentrowa\u0107 si\u0119 we wszystkich powiatach wojew\u00f3dztw ukrai\u0144skich i rozpocz\u0105\u0107 walk\u0119 w nocy z 8 na 9 maja 1863 r. Wobec odmowy przyst\u0105pienia do niej komitetu powsta\u0144czego na Podolu, powstanie wybuch\u0142o jedynie w dw\u00f3ch pozosta\u0142ych wojew\u00f3dztwach (kijowskim i wo\u0142y\u0144skim). W kijowskim wi\u0119kszo\u015b\u0107 oddzia\u0142\u00f3w zosta\u0142a rozbita w ci\u0105gu dw\u00f3ch dni, nieliczne przetrwa\u0142y oko\u0142o tygodnia. W Borodziance (na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Kijowa) przesz\u0142o stuosobowa partia Romualda Olsza\u0144skiego zosta\u0142a otoczona i mimo rozpaczliwego oporu, w cz\u0119\u015bci spalona \u017cywcem w zabudowaniach tej wsi, w cz\u0119\u015bci wzi\u0119ta do niewoli rosyjskiej. Dwa oddzia\u0142y, kt\u00f3re wyst\u0105pi\u0142y w powiecie wasilkowskim, nast\u0119pnego dnia wymordowali ch\u0142opi. Wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia mieli powsta\u0144cy w powiecie taraszcza\u0144skim, dowodzeni przez Adama Zieli\u0144skiego, pseudonim Wola, czyli – przek\u0142adaj\u0105c na polski – Wolno\u015b\u0107, by\u0142ego oficera carskich saper\u00f3w. Otoczeni przez ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rych zamiary wygl\u0105da\u0142y gro\u017anie, lecz do kt\u00f3rych strzela\u0107 nie chcieli, z\u0142o\u017cyli bro\u0144 i zostali wydani \u017co\u0142nierzom rosyjskim, ci za\u015b powiedli ich do twierdzy kijowskiej.<\/p>\n

Cz\u0119\u015b\u0107 m\u0142odzie\u017cy, kt\u00f3ra wyruszy\u0142a z\u00a0Kijowa na\u00a0miejsce koncentracji, nigdy tam nie\u00a0dotar\u0142a. T\u0119 eskapad\u0119 wspomina\u0142 Franciszek Rawita-Gawro\u0144ski. Kilka godzin przed rozpocz\u0119ciem powstania zjawi\u0142 si\u0119 u\u00a0niego kolega gimnazjalny, o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce\u00a0wyruszaj\u0105 ju\u017c dzi\u015b. Gawro\u0144ski wyrazi\u0142 ch\u0119\u0107 udzia\u0142u w\u00a0walce, lecz zauwa\u017cy\u0142, \u017ce\u00a0nie ma\u00a0odpowiedniego ubrania i\u00a0broni, na\u00a0co otrzyma\u0142 zapewnienie, \u017ce\u00a0wszystko dostanie na\u00a0punkcie zbornym. \u201eJak mo\u017cna nie\u00a0wierzy\u0107 koledze, kiedy si\u0119 ma\u00a0szesna\u015bcie lat i\u00a0\u017cyje si\u0119 w\u00a0codziennej gor\u0105cej atmosferze podniecenia\u201d \u2013\u00a0t\u0142umaczy\u0142. Podczas nocnego marszu tej oko\u0142o stuosobowej grupy gimnazjalist\u00f3w i\u00a0student\u00f3w, zbrojnych w\u00a0kilka no\u017cy kuchennych i\u00a0dwa pistolety, deszczow\u0105, zimn\u0105 por\u0105, wi\u0119kszo\u015b\u0107 si\u0119 pogubi\u0142a. Rankiem si\u0119 okaza\u0142o, \u017ce\u00a0b\u0142\u0105dz\u0105c w\u00a0k\u00f3\u0142ko, uszli zaledwie kilka kilometr\u00f3w od\u00a0Kijowa, i\u00a0to w\u00a0przeciwnym kierunku ni\u017c\u00a0zamierzali. Z\u00a0brzaskiem niekt\u00f3rzy wr\u00f3cili do\u00a0miasta, cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a zagarni\u0119ta przez kozak\u00f3w, zamkni\u0119ta w\u00a0twierdzy kijowskiej, a\u00a0p\u00f3\u017aniej zes\u0142ana na\u00a0Syberi\u0119.<\/p>\n

Niezale\u017cnie od\u00a0dzia\u0142a\u0144 militarnych z\u00a0Kijowa wyruszy\u0142a na\u00a0wie\u015b jeszcze inna grupa m\u0142odzie\u017cy inteligenckiej, z\u0142o\u017cona g\u0142\u00f3wnie ze\u00a0student\u00f3w tamtejszego uniwersytetu, kt\u00f3rej przewodzi\u0142 Antoni Jurjewicz. Oddzia\u0142ek by\u0142 bardzo dobrze uzbrojony w\u00a0por\u00f3wnaniu z\u00a0innymi, lecz jego zadaniem by\u0142a nie\u00a0walka, ale\u00a0odczytywanie ch\u0142opom, z\u00a0kt\u00f3rymi dotychczas nigdy si\u0119 nie\u00a0zetkn\u0119li, \u201eZ\u0142otej hramoty\u201d. Tak te\u017c uczynili w\u00a0dw\u00f3ch pierwszych wsiach, spotykaj\u0105c si\u0119 z\u00a0oboj\u0119tno\u015bci\u0105. Wieczorem, kiedy dotarli do\u00a0So\u0142owij\u00f3wki, zostali otoczeni przez wrogo nastawiony t\u0142um. Mimo zagro\u017cenia \u017cycia Jurjewicz odrzuci\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 obrony \u2013\u00a0nie\u00a0chcia\u0142 strzela\u0107 do\u00a0ludu, kt\u00f3remu z\u00a0kolegami ni\u00f3s\u0142 wolno\u015b\u0107, prawa obywatelskie i\u00a0prawa do\u00a0ziemi. \u201eZginiemy, ale\u00a0przynajmniej pozostanie po\u00a0nas pami\u0119\u0107\u201d \u2013\u00a0mia\u0142 powiedzie\u0107. Powsta\u0144cy zgodzili si\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 bro\u0144 i\u00a0zamkn\u0105\u0107 w\u00a0jednej z\u00a0chat w\u00a0oczekiwaniu na\u00a0wojsko rosyjskie. Kiedy jednak oddawali bro\u0144, pad\u0142 strza\u0142 \u2013\u00a0nie\u00a0z\u00a0ich strony \u2013\u00a0w\u00f3wczas ch\u0142opi rzucili si\u0119 na\u00a0nich, morduj\u0105c 12 k\u0142onicami, siekierami, no\u017cami i\u00a0d\u0142utami, a\u00a0dziewi\u0119ciu ci\u0119\u017cko rani\u0105c \u2013\u00a0tych wojsko rosyjskie zabra\u0142o do\u00a0Kijowa.<\/p>\n

Natychmiast po\u00a0st\u0142umieniu powstania przyst\u0105piono do\u00a0rozprawy ze\u00a0schwytanymi dow\u00f3dcami, wi\u0119zionymi w\u00a0twierdzy kijowskiej. Pierwszy zosta\u0142 rozstrzelany Adam Zieli\u0144ski, kt\u00f3rego ze\u00a0smutkiem wspomina\u0142 Rawita-Gawro\u0144ski jako m\u0142odego, przystojnego oficera, lubianego przez Polak\u00f3w i\u00a0Rosjan, ozdob\u0119 bal\u00f3w karnawa\u0142owych 1863 r. w\u00a0pa\u0142acu gubernatora kijowskiego. Zieli\u0144ski mia\u0142 szans\u0119 ocale\u0107, gdy\u017c zosta\u0142 wzi\u0119ty do\u00a0niewoli pod\u00a0innym nazwiskiem, a\u00a0jego rosyjscy koledzy z\u00a0garnizonu udali, \u017ce\u00a0go\u00a0nie poznaj\u0105. Wyda\u0142 go\u00a0Polak w\u00a0s\u0142u\u017cbie rosyjskiej \u2013\u00a0oficer o\u00a0nazwisku Skar\u017cy\u0144ski. 30 maja Zieli\u0144skiego wyprowadzono pod\u00a0mur twierdzy, przywi\u0105zano do\u00a0s\u0142upa egzekucyjnego i\u00a0rozstrzelano. Poniewa\u017c \u017cy\u0142 mimo to, zosta\u0142 dobity strza\u0142em z\u00a0rewolweru przez swojego koleg\u0119 Slesarewskiego, kt\u00f3remu tego dnia przypad\u0142a s\u0142u\u017cba.<\/p>\n

Po Zieli\u0144skim przysz\u0142a kolej na\u00a0Platona Krzy\u017canowskiego, kt\u00f3rego ostatnie chwile opisa\u0142 nieznany pami\u0119tnikarz: \u201ePoniewa\u017c by\u0142 prawos\u0142awnym, wi\u0119c mu pop towarzyszy\u0142 do\u00a0s\u0142upa, a\u00a0\u017ce nie\u00a0chcia\u0142 przyjmowa\u0107 i\u00a0s\u0142ucha\u0107 jego pociech i\u00a0nauk duchownych, ale\u00a0spokojnie pali\u0142 sobie papierosa i\u00a0szed\u0142 na\u00a0\u015bmier\u0107 jak gdyby na\u00a0zabaw\u0119, pop rozj\u0105trzony przed samym wykonaniem wyroku g\u0142o\u015bno go\u00a0napomina\u0142, aby\u00a0chocia\u017c w\u00a0ostatniej chwili swego \u017cycia \u017ca\u0142owa\u0142 za\u00a0zbrodni\u0119, \u017ce\u00a0\u015bmia\u0142 powsta\u0107 przeciw samemu monarsze, albowiem powsta\u0107 przeciw carowi to\u00a0powsta\u0107 przeciw Bogu. Krzy\u017canowski zniecierpliwiony odpar\u0142 mu r\u00f3wnie\u017c g\u0142o\u015bno: \u00bbBatiuszka, wy\u00a0durak, wy\u00a0niczewo nie\u00a0ponimajetie\u00ab. Ta\u00a0ostra odpowied\u017a zdziwi\u0142a i\u00a0oburzy\u0142a Moskali\u201d. W\u00a0listopadzie rozstrzelano Tadeusza Rakowskiego i\u00a0W\u0142adys\u0142awa Padlewskiego z\u00a0oddzia\u0142u Krzy\u017canowskiego, zgin\u0119li te\u017c Maurycy Dru\u017cbacki i \u00a0Romuald Olsza\u0144ski \u2013\u00a0ten ostatni w\u00a0styczniu 1864 r.<\/p>\n

Marek Ga\u0142\u0119zowski<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Starcie powsta\u0144c\u00f3w z Rosjanami pod Kowalem na Wo\u0142yniu, 1863 r. Gdy na ziemiach Kr\u00f3lestwa Polskiego ju\u017c od przesz\u0142o trzech miesi\u0119cy trwa\u0142o powstanie, na Litwie dopiero…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2349,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[40],"tags":[],"class_list":["post-2348","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2019"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t