{"id":2379,"date":"2017-06-12T16:46:58","date_gmt":"2017-06-12T13:46:58","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/hetmanskie-mogily-na-ukrainie\/"},"modified":"2024-12-11T01:42:59","modified_gmt":"2024-12-10T23:42:59","slug":"hetmanskie-mogily-na-ukrainie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/hetmanskie-mogily-na-ukrainie\/","title":{"rendered":"Hetma\u0144skie mogi\u0142y na Ukrainie"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki Serhija Segedy \u201eHetma\u0144skie mogi\u0142y na Ukrainie\u201d Uniwersytet Szczeci\u0144ski, Wydawnictwo Naukowe Wydzia\u0142u Humanistycznego \u201eMinerwa\u201d, ss.447<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Ludzie zawsze szanowali mogi\u0142y (groby) swoich przodk\u00f3w, przyw\u00f3dc\u00f3w, kap\u0142an\u00f3w, bohater\u00f3w, m\u0119drc\u00f3w, naukowc\u00f3w, artyst\u00f3w itd., buduj\u0105c w miejscach ich poch\u00f3wk\u00f3w majestatyczne kompleksy memorialne (kurhany, piramidy, mauzolea), ustanawiaj\u0105c pomniki nagrobkowe lub inne znaki pami\u0119ci. Wrogowie dobrze wiedzieli, \u017ce niszcz\u0105c te symbole mo\u017cna pozbawi\u0107 nar\u00f3d pami\u0119ci historycznej, przekszta\u0142ci\u0107 go w t\u0142um mankurt \u2013 ludzi niewiadomego pochodzenia, \u015blepych wykonawc\u00f3w cudzej woli\u2026- <\/em>czytamy we wst\u0119pie do nowej, siedemnastej ju\u017c z kolei, ksi\u0105\u017cki prof. Serhija Segedy \u2013 ukrai\u0144skiego antropologa i etnografa.<\/p>\n

Historia uczy nas, \u017ce warunkiem zachowania mogi\u0142 kultowych jest posiadanie w\u0142asnych instytucji pa\u0144stwowych. Zniszczenie Hetma\u0144szczyzny w po\u0142owie XVIII wieku oznacza\u0142o dla Ukrainy praktyczn\u0105 utrat\u0119 w\u0142asnej historii. Maj\u0105c zamiar likwidacji autonomii ukrai\u0144skiej, fi\u0144skiej oraz liwo\u0144skiej, caryca rosyjska Katarzyna II opisa\u0142a sw\u00f3j program polityczny w tajnej instrukcji z dnia 4 lutego 1864 roku \u2013<\/em> pisze dalej prof. S. Segeda<\/strong> \u2013 skierowanej do prokuratora Senatu, ksi\u0119cia Aleksandra Wiaziemskiego: \u201eProwincje te nale\u017cy rusyfikowa\u0107(\u2026) Zadanie to jest \u0142atwe do wykonania, je\u017celi powo\u0142amy na gubernator\u00f3w osoby m\u0105dre. Gdy w Ma\u0142orosji znikn\u0105 hetmani nale\u017cy zrobi\u0107 wszystko, by zetrze\u0107 z pami\u0119ci ich oraz ich epok\u0119\u201d. P\u00f3\u017aniej, rujnuj\u0105c Sicz Zaporosk\u0105 (1775), zakaza\u0142a nawet u\u017cywania terminu \u201ekozak zaporoski\u201d o\u015bwiadczaj\u0105c, \u017ce b\u0119dzie to przez nas odbierane jako obraza naszej cesarskiej mo\u015bci. <\/em><\/p>\n

Postanowie\u0144 tych carycy Katarzynie II i jej nast\u0119pcom uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 tylko cz\u0119\u015bciowo. Nawet zrusyfikowani potomkowie starszyzny kozackiej, kt\u00f3rzy na podstawie rozporz\u0105dzenia z roku 1785 uzyskali status szlachcic\u00f3w rosyjskich i wiernie s\u0142u\u017cyli imperium rosyjskiemu, nie zapomnieli o swych kozackich korzeniach, chwal\u0105c si\u0119 nimi w \u017cyciu codziennym. W XIX wieku kozactwo ukrai\u0144skie sta\u0142o si\u0119 przedmiotem bada\u0144 zawodowych historyk\u00f3w. Motywy kozackie by\u0142y te\u017c szeroko dostrzegane w literaturze rosyjskiej, ukrai\u0144skiej i polskiej. Wielk\u0105 np. popularno\u015b\u0107 uzyska\u0142a powie\u015b\u0107 Niko\u0142aja Gogola pt. Taras Bulba.<\/p>\n

Zainteresowania prof. S. Szegedy mogi\u0142ami zacz\u0119\u0142y si\u0119 pod koniec lat osiemdziesi\u0105tych XX wieku, kiedy zupe\u0142nie przypadkowo natrafi\u0142 w laboratorium antropologicznym w Moskwie na czaszk\u0119 atamana koszowego Wojska Zaporoskiego Iwana Sirko. Jego czaszk\u0119 zabra\u0142 i przywi\u00f3z\u0142 nast\u0119pnie do Kijowa. P\u00f3\u017aniej, jako antropolog, bra\u0142 udzia\u0142 w wyprawach do Rumunii organizowanych przez Sp\u00f3\u0142k\u0119 Og\u00f3lnoukrai\u0144sk\u0105 Wi\u0119\u017ani\u00f3w Politycznych i Poddanych Represjom oraz Akademi\u0119 Nauk Ukrainy. Po wielu latach uda\u0142o mu si\u0119 zgromadzi\u0107 zdecydowanie wi\u0119cej materia\u0142\u00f3w, cz\u0119sto s\u0142abo dost\u0119pnych w \u017ar\u00f3d\u0142ach fachowych. Na ich podstawie ukaza\u0142a si\u0119 jego pierwsza publikacja w j\u0119zyku ukrai\u0144skim – w roku 2010 pt. Mogi\u0142y hetma\u0144skie<\/em><\/strong>.<\/p>\n

Polska publikacja ksi\u0105\u017cki Hetma\u0144skie mogi\u0142y na Ukrainie <\/em><\/strong>jest wersj\u0105 pracy ukrai\u0144skiej – w du\u017cym stopniu przerobion\u0105, poprawion\u0105 i rozszerzon\u0105. Ksi\u0105\u017ck\u0105 sk\u0142ada si\u0119 z 5 rozdzia\u0142\u00f3w, zako\u0144czenia, wykazu przestarza\u0142ych i rzadko u\u017cywanych termin\u00f3w, najwa\u017cniejszych \u017ar\u00f3de\u0142 i literatury, spisu ilustracji oraz indeksu os\u00f3b. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Pierwszy rozdzia\u0142<\/strong> po\u015bwi\u0119cony jest bohaterom Rusi Kijowskiej (W\u0142odzimierzowi Wielkiemu, Jaros\u0142awowi M\u0105dremu, Nestorowi Kronikarzowi, Jaros\u0142awowi O\u015bmiomys\u0142owi).<\/p>\n

Drugi<\/strong> \u2013 dobie polsko-litewskiej (ksi\u0105\u017c\u0119tom Ostrogskim, Konstantemu Iwanowiczowi, Wasylowi Konstantemu, pocz\u0105tkom kozactwa i pierwszym hetmanom: Piotrowi Konaszewicz-Sahajdacznemu oraz fundatorom Akademii Kijowsko-Mohyla\u0144skiej: Halszce Hulwicz\u00f3wnej i Piotrowi Mohile).<\/p>\n

Trzeci rozdzia\u0142 \u2013 <\/strong>po\u015bwi\u0119ci\u0142 autor <\/strong>hetma\u0144szczy\u017anie (Bohdanowi oraz Tymoszowi Chmielnickim, Adamowi Kisielowi, Iwanowi Wyhowskiemu, Iwanowi Sirce, Iwanowi Brzuchowieckiemu, Petro Doroszence, Damianowi Mnohohrysznemu (Ignatowiczowi), Iwanowi Mazepie.<\/p>\n

Czwarty <\/strong>opowiada o zmierzchu hetma\u0144szczyzny (Iwanie Skoropadskim, Kostce Hordence, Samuelu We\u0142yczce).<\/p>\n

I wreszcie pi\u0105ty rozdzia\u0142 <\/strong>\u2013 o prze\u0142omie epok (Danielu Apostole, Cyrylu Razumowskim, Piotrze Kaliszewskim i Josypie H\u0142adkym).<\/p>\n

W zako\u0144czeniu ksi\u0105\u017cki, jako niejako w jej podsumowaniu, autor stwierdza za O\u0142eksandrem Dow\u017cenk\u0105 – klasykiem ukrai\u0144skiego kina, \u017ce: cmentarz to r\u00f3wnie\u017c zwierciad\u0142o \u017cyj\u0105cych.<\/em><\/strong> Stan i wygl\u0105d cmentarzy trafnie okre\u015bla bowiem zwi\u0105zki zachodz\u0105ce pomi\u0119dzy moralno\u015bci\u0105 spo\u0142eczn\u0105 a pami\u0119ci\u0105 historyczn\u0105.<\/p>\n

Przez d\u0142ugi czas spo\u0142ecze\u0144stwo ukrai\u0144skie \u017cy\u0142o w kraju \u201ekrzywych zwierciade\u0142\u201d, w kt\u00f3rym nie by\u0142o miejsca dla w\u0142asnej historii, za wyj\u0105tkiem wersji, kt\u00f3r\u0105 pr\u00f3bowa\u0142o narzuci\u0107 imperialne centrum. Polityk\u0119 niszczenia pami\u0119ci historycznej narodu ukrai\u0144skiego, zapocz\u0105tkowan\u0105 przez caryc\u0119 Katarzyn\u0119 II, konsekwentnie kontynuowali jej nast\u0119pcy, \u0142\u0105cznie z ideologami ZSRR. W praktyce prowadzi\u0142o to do zakazu prac po\u015bwi\u0119conych historii Ukrainy, bezczeszczenia i niszczenia mogi\u0142 jej bohater\u00f3w, represji przeciwko zawodowym historykom, zw\u0142aszcza w latach trzydziestych ubieg\u0142ego wieku.<\/p>\n

Zmiany na lepsze nast\u0105pi\u0142y dopiero po og\u0142oszeniu przez Ukrain\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci i zapocz\u0105tkowaniu skomplikowanego powrotu do odbudowy pami\u0119ci historycznej, kt\u00f3ry ogarn\u0105\u0142 szerokie kr\u0119gi tamtego spo\u0142ecze\u0144stwa. I tak np. w Kijowie pojawi\u0142a si\u0119 symboliczna mogi\u0142a hetmana Piotra Sahajdacznego, a w odbudowanym soborze Za\u015bni\u0119cia NMP w \u0141awrze Kijowskiej odtworzono majestatyczny sarkofag ksi\u0119cia Konstantego Ostrogskiego.<\/p>\n

Obecnie, z roku na rok, dzi\u0119ki pracom poszukiwawczym archeolog\u00f3w i antropolog\u00f3w ukrai\u0144skich, gromadzone s\u0105 nowe dane na temat lokalizacji i losu miejsc poch\u00f3wk\u00f3w wybitnych dzia\u0142aczy przesz\u0142o\u015bci, dzi\u0119ki kt\u00f3rym marzenia wielu pokole\u0144 elit duchowych o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Ukrainy sta\u0142y si\u0119 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/p>\n

Leszek W\u0104TR\u00d3BSKI
(fot. autora)<\/em><\/strong><\/p>\n

\u00a0\"\"<\/a><\/em><\/strong><\/p>\n

Serhij Segeda<\/strong>, prof. US dr hab. Urodzi\u0142 si\u0119 w roku 1949 w Barwienkowie w obwodzie Charkowskim na Ukrainie. W roku 1966 podj\u0105\u0142 studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Kijowskiego na kate drze Historii Wiek\u00f3w \u015arednich i Etnografii, ze specjalno\u015bci\u0105 etnografia. Podczas nauki wielokrotnie bra\u0142 udzia\u0142 w etnograficznych ekspedycjach. Po odbyciu studi\u00f3w doktoranckich pracowa\u0142 w Instytucie Archeologii Akademii Nauk Ukrainy na Wydziale \u201eUkrai\u0144skie Centrum Etnologiczne\u201d w Instytucie Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Tam te\u017c, w roku 2002, obroni\u0142 rozpraw\u0119 habilitacyjn\u0105 nt: \u201eAntropologiczny sk\u0142ad ukrai\u0144skiego narodu: aspekty etnogenetyczne\u201d. Jest cz\u0142onkiem kolegium redakcyjnego naszego pisma, czasopisma \u201eNarodowa tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i etnografia\u201d oraz cz\u0142onkiem rady ds. obrony doktorat\u00f3w w Instytucie Historii Sztuki, Folklorystyki i Etnologii Narodowej Akademii Nauk Ukrainy ze specjalno\u015bci\u0105 Etnologia i Instytutu Filologii Kijowskiego Uniwersytetu Narodowego im. T. Szewczenki. Od pa\u017adziernika 2005 roku pracuje w Uniwersytecie Szczeci\u0144skim, gdzie piastuje tytu\u0142 profesora US, kieruj\u0105c Zak\u0142adem Etnologii i Etnografii w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej.<\/p>\n

<\/em>***<\/strong><\/p>\n

Mankurt<\/strong> \u2013 termin pochodz\u0105cy z mitologii lud\u00f3w tureckich odnosz\u0105cy si\u0119 do bezwolnego, ot\u0119pia\u0142ego, pos\u0142usznego niewolnika. Wed\u0142ug poda\u0144 mankurtem stawa\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek poddany \u201emankurtyzacji\u201d. Tortura ta polega\u0107 mia\u0142a na za\u0142o\u017ceniu na dok\u0142adnie ogolon\u0105 g\u0142ow\u0119, czego\u015b w rodzaju \u015bci\u015ble przylegaj\u0105cego czepka wykonanego z wilgotnej (\u015bwie\u017cej) wielb\u0142\u0105dziej sk\u00f3ry. Niewolnik zakuwany by\u0142 w dyby, tak by nie m\u00f3g\u0142 zdj\u0105\u0107 czepka nie tylko r\u0119kami ale te\u017c np. by nie m\u00f3g\u0142 ociera\u0107 si\u0119 nim o ziemi\u0119, a nast\u0119pnie wyp\u0119dzany by\u0142 na wiele dni na pustyni\u0119. W upalnym s\u0142o\u0144cu wielb\u0142\u0105dzia sk\u00f3ra kurcz\u0105c si\u0119 mia\u0142a uciska\u0107 m\u00f3zg powoduj\u0105c jego g\u0142\u0119bokie i cz\u0119sto nieodwracalne uszkodzenia. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 ten zabieg stawa\u0142 si\u0119 mankurtem. Mankurt zapomina\u0142 kim jest, sk\u0105d pochodzi, jak si\u0119 nazywa. By\u0142 zupe\u0142nie bezwolny i \u015blepo wykonywa\u0142 polecenia swojego pana.<\/p>\n

<\/em>***<\/strong><\/p>\n

Hetmanat<\/strong>, Hetma\u0144szczyzna<\/strong>, (1649-1764), zwane tak\u017ce Wojskiem Zaporoskim \u2013 w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w system autonomicznych rz\u0105d\u00f3w terytorialnych na Ukrainie Naddnieprza\u0144skiej, oparty na systemie demokracji wojennej Kozak\u00f3w Zaporoskich, powsta\u0142y w wyniku zawartej w roku 1649 ugody zborowskiej wojska zaporoskiego z kr\u00f3lem i Rzecz\u0105pospolit\u0105, potwierdzony w roku 1654 w ugodzie perejas\u0142awskiej pomi\u0119dzy wojskiem zaporoskim a carem rosyjskim Aleksym I i ponownie (w rozszerzonej formie) w unii hadziackiej (kr\u00f3la i Rzeczypospolitej z Kozaczyzn\u0105 zaporosk\u0105, 1658).<\/p>\n

Po przej\u0119ciu Ukrainy Lewobrze\u017cnej przez Rosj\u0119 w konsekwencji traktatu Grzymu\u0142towskiego (1686) system autonomii hetma\u0144skiej zosta\u0142 utrzymany na Ukrainie Lewobrze\u017cnej (podleg\u0142ej carowi) i od czas\u00f3w hetmana Iwana Mazepy systematycznie ograniczany, a\u017c do ca\u0142kowitej likwidacji w 1764[2]<\/sup>. Po roku 1764 zosta\u0142y w ramach Imperium Rosyjskiego utrzymane jednak specyficzne przywileje Ukrainy Lewobrze\u017cnej (dotycz\u0105ce statusu j\u0119zyka ruskiego i pozycji szlachty kozackiej).
<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki Serhija Segedy \u201eHetma\u0144skie mogi\u0142y na Ukrainie\u201d Uniwersytet Szczeci\u0144ski, Wydawnictwo Naukowe Wydzia\u0142u Humanistycznego \u201eMinerwa\u201d, ss.447 Ludzie zawsze szanowali mogi\u0142y (groby) swoich przodk\u00f3w, przyw\u00f3dc\u00f3w, kap\u0142an\u00f3w,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2380,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"class_list":["post-2379","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2017"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t