{"id":2427,"date":"2020-10-22T13:00:57","date_gmt":"2020-10-22T10:00:57","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/zapomniani-poeci-z-wolynia\/"},"modified":"2024-12-11T05:02:19","modified_gmt":"2024-12-11T03:02:19","slug":"zapomniani-poeci-z-wolynia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/zapomniani-poeci-z-wolynia\/","title":{"rendered":"Zapomniani poeci z Wo\u0142ynia"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

\u201eNie stawiamy szumnych program\u00f3w, by nie tworzy\u0107 barier miedzy s\u0142owem a wyrazem, nie rzucamy hase\u0142 b\u0142yskotliwych i niesprawdzalnych. Stan\u0119li\u015bmy na szerokiej drodze wo\u0142y\u0144skiej, kt\u00f3ra prowadzi do wszystkich osiedli i futor\u00f3w, do wszystkich miast i do wszystkich serc, przesz\u0142o\u015b\u0107 i przysz\u0142o\u015b\u0107 dumnego Wo\u0142ynia. Powo\u0142a\u0142a nas uroda zmierzch\u00f3w liliowych pod Dubnem, zielono\u015b\u0107 \u0142\u0105k nadstyrza\u0144skich, zaduma r\u017cysk i chmielna rado\u015b\u0107 R\u00f3wie\u0144szczyzny i trzcin smuk\u0142o\u015b\u0107 i topielisk chybotliwe migoty. Powo\u0142a\u0142a nas poezja dnia wo\u0142y\u0144skiego, poezja r\u0105k spracowanych i chyst ofiarnych na rozstajach, krzy\u017c\u00f3w \u017co\u0142nierskich i nocnych j\u0119k\u00f3w pod Stochodem, szept\u00f3w modlitewnych w cerkwiach, oczu bratnich, wierz\u0105cych. Rzeczywisto\u015bci wo\u0142y\u0144skiej idziemy naprzeciw\u201d. Taki Manifest Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d mo\u017cna by\u0142 przeczyta\u0107 w 1935 r. na \u0142amach tygodnika o jednobrzmi\u0105cej nazwie.<\/p>\n

W sk\u0142ad tej grupy, kt\u00f3ra powsta\u0142a z inspiracji Czes\u0142awa Janczarskiego (1911-1971) w R\u00f3wnem, a obejmowa\u0142a r\u00f3wnie\u017c \u0141uck, Kiwerce i Krzemieniec, mi\u0119dzy innymi, wchodzili: Wac\u0142aw Iwaniuk (1912-2001), Stefan Szajdak (1910- 2004), Zygmunt Jan Rumel (1915-1943), Zuzanna Ginczanka (1917-1944), J\u00f3zef \u0141obodowski (1909- 1993), Jan \u015apiewak (1908-1967).<\/p>\n

Wo\u0142y\u0144scy poeci, debiutuj\u0105cy w latach trzydziestych, cz\u0119sto bezpo\u015brednio przed wybuchem wojny, tworzyli, co obecnie jest coraz bardziej doceniane, jako znacz\u0105ce elementy wyst\u0119puj\u0105ce w kulturze artystycznej Kres\u00f3w.<\/p>\n

Jeszcze do niedawna nie znali\u015bmy tych poet\u00f3w kresowych nie wydawano ich wierszy, nie by\u0142o ich ani w ksi\u0119garniach, ani w bibliotekach. W okresie 1945-1989 temat polskiej obecno\u015bci na Kresach stanowi\u0142 polityczne tabu. Cenzura w zasadzie wykre\u015bla\u0142a wszystko, co dotyczy\u0142o Wo\u0142ynia, Podola, Wilna, Lwowa.<\/p>\n

W dobie obecnej poeci kresowi stopniowo wracaj\u0105 z niebytu.\u00a0 Na Ukrainie pisma \u201eDziennik Kijowski\u201d, \u201eWo\u0142anie z Wo\u0142ynia\u201d, \u201eMonitor Wo\u0142y\u0144ski\u201d od kilkunastu ju\u017c lat przybli\u017caj\u0105 czytelnikom postacie tw\u00f3rc\u00f3w Grupy \u201eWo\u0142y\u0144\u201d – w Polsce wznawia si\u0119 wydania ich poezji, wspomina i przedstawia ich losy na spotkaniach literackich.<\/p>\n

Jednym z najaktywniejszych propagator\u00f3w tw\u00f3rczo\u015bci tych poet\u00f3w jest syn wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciela Grupy Poetyckiej Wo\u0142y\u0144 Lech Wojciech Szajdak. Z jego te\u017c zamys\u0142u i niez\u0142omnych stara\u0144 w Narodowej Naukowej Bibliotece Medycznej Ukrainy w Kijowie 5 grudnia 2019 r. w obecno\u015bci ambasadora RP na Ukrainie Bartosza Cichockiego odby\u0142o si\u0119 uroczyste otwarcie wystawy pt. \u201ePortret z wierszy i pami\u0119ci. Grupa Poetycka Wo\u0142y\u0144\u201d.<\/p>\n

Wystawa obj\u0119ta zosta\u0142a patronatem honorowym prof. Jerzego Duszy\u0144skiego \u2013 Prezesa Polskiej Akademii Nauk i Prof. Borysa Patona \u2013 Prezydenta Narodowej Akademii Nauk Ukrainy oraz pod patronatem medialnym pism \u201eDziennik Kijowski \u201d, \u201eWo\u0142anie z Wo\u0142ynia\u201d i \u201eMonitor Wo\u0142y\u0144ski\u201d. Imprez\u0119 organizowali i prowadzili Dyrektor Przedstawicielstwa Polskiej Akademii Nauk w Kijowie Henryk Sobczuk\u00a0 i Ma\u0142gorzata Gawin.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Autor wystawy prof. dr hab. Lech Wojciech Szajdak wyg\u0142osi\u0142 wyk\u0142ad na temat tw\u00f3rczo\u015bci i dzia\u0142alno\u015bci Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d .<\/p>\n

Odczytano wybrane wiersze zapomnianych wo\u0142y\u0144skich poet\u00f3w w interpretacji Oksany Stadnyk\u00a0 (autorki ukrai\u0144skich przek\u0142ad\u00f3w opublikowanych w wydaniu specjalnym wystawy) prof. Lecha Wojciecha Szajdaka\u00a0 i red. Stanis\u0142awa Panteluka.<\/p>\n

Zaprezentowano tak\u017ce dwie dwuj\u0119zyczne (polsko-ukrai\u0144skie) publikacje specjalne przygotowane z my\u015bl\u0105 o wystawie w Kijowie pod redakcj\u0105 prof. Szajdaka. Pierwsza to katalog wystawy (50 stron), druga – Antologia Poezji Grupy Poetyckiej „Wo\u0142y\u0144” (250 stron). Po cz\u0119\u015bci oficjalnej uczestnicy wieczoru mieli mo\u017cliwo\u015b\u0107 porozmawia\u0107 z Autorem wystawy, wzi\u0105\u0107 autografy i dedykacje\u00a0 do wspaniale wydanych ksi\u0105\u017cek<\/p>\n

Poni\u017cej proponujemy uwadze czytelnik\u00f3w wywiad z prof. Lechem Wojciechem Szajdakiem<\/p>\n

– Jest Pan synem Stefana Szajdaka \u2013 wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciela Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d\u2026<\/strong><\/p>\n

-… kt\u00f3ra powsta\u0142a w R\u00f3wnem w latach trzydziestych XX wieku z inspiracji Czes\u0142awa Janczarskiego, powojennego redaktora naczelnego miesi\u0119cznika \u201eMi\u015b\u201d. Tworzyli j\u0105 tak\u017ce: Wac\u0142aw Iwaniuk, Zygmunt Jan Rumel oraz wspomniany wcze\u015bniej Stefan Szajdak.<\/p>\n

M\u00f3j ojciec nie by\u0142 Wo\u0142ynianinem z urodzenia, lecz z wyboru. Pochodzi\u0142, bowiem z po\u0142udniowej Wielkopolski. Przed wojn\u0105 zwi\u0105zany by\u0142 z grup\u0105 polskich poet\u00f3w autentyst\u00f3w, skupionych wok\u00f3\u0142 czasopisma \u201eOkolica Poet\u00f3w\u201d wydawanego w Ostrzeszowie.<\/p>\n

– P\u00f3\u017aniej do Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d do\u0142\u0105czyli kolejni poeci…<\/strong><\/p>\n

– …Stefan Bartczak, Zuzanna Go\u0144czaka, J\u00f3zef \u0141obodowski, W\u0142adys\u0142aw Milczarek, Bazyli Pomajstrowa\u0107 oraz Jan \u015apiewak. To byli m\u0142odzi ludzie, przedstawiciele polskiej inteligencji, kt\u00f3rej cz\u0142onkowie pragn\u0119li zaistnie\u0107. Nie wszyscy jednak oni posiadali wykszta\u0142cenie literackie.<\/p>\n

Wo\u0142y\u0144scy poeci, debiutuj\u0105cy w latach trzydziestych, cz\u0119sto bezpo\u015brednio przed wybuchem wojny, dzia\u0142ali w prowincjonalnych miastach kresowych, znajduj\u0105cych si\u0119 w\u00f3wczas blisko radzieckiej granicy.<\/p>\n

– Ich pierwsze tomiki poetyckie ukazywa\u0142y si\u0119 w niewielkich nak\u0142adach i w ubogiej szacie graficznej…<\/p>\n

-\u2026.oraz w ma\u0142ym ograniczonym zasi\u0119gu i tym samym nie mia\u0142y mo\u017cliwo\u015bci dotarcia do szerokiego kr\u0119gu odbiorc\u00f3w. Jednak dzi\u0119ki ich nieprzeci\u0119tnej warto\u015bci artystycznej tworzyli, co obecnie jest coraz bardziej doceniane, jako znacz\u0105ce elementy wyst\u0119puj\u0105ce w kulturze artystycznej Kres\u00f3w. Ich poezja by\u0142a, bowiem niezwykle pi\u0119knie dokumentuj\u0105c\u0105 tamten miniony \u015bwiat, ukazuj\u0105c\u0105 ich wra\u017cliwo\u015b\u0107 literack\u0105. Ponadto ich poezja si\u0119ga\u0142a cz\u0119sto do polskich i ukrai\u0144skich poda\u0144, legend, obrz\u0119d\u00f3w, zabobon\u00f3w, wyobra\u017ce\u0144, s\u0142ownictwa pogranicza kresowego czy wreszcie bogactwa tamtejszej kultury.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

– Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d, w latach trzydziestych XX wieku na poetyckiej mapie Polski, mia\u0142a miejsce w znacznej odleg\u0142o\u015bci od g\u0142\u00f3wnych o\u015brodk\u00f3w artystycznych oraz akademickich i by\u0142a w pewnym sensie zjawiskiem oryginalnym…<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong>– …co nadawa\u0142o jej podobie\u0144stwo do czasopisma \u201eOkolica Poet\u00f3w\u201d. A czasopismo to, dzia\u0142a\u0142o podobnie jak Grupa Poetycka \u201eWo\u0142y\u0144\u201d, w prowincjonalnym mie\u015bcie po\u0142udniowej Wielkopolski \u2013 Ostrzeszowie. I niewielu wierzy\u0142o w sukces tego czasopisma oraz w jego przysz\u0142y szeroki zasi\u0119g. Wsp\u00f3lnym mianownikiem dla dokona\u0144 wo\u0142y\u0144skich poet\u00f3w nie by\u0142, bowiem sp\u00f3jny program artystyczny, realizowany przez nich wszystkich, ale niezwyk\u0142a kresowa przestrze\u0144, jej poetyckie do\u015bwiadczenia prze\u017cywane, odczuwane i przekazywane za pomoc\u0105 cz\u0119sto odmiennych i swoistych dla ka\u017cdego tw\u00f3rcy \u015brodk\u00f3w artystycznego wyrazu.<\/p>\n

– Grupa Poetycka \u201eWo\u0142y\u0144\u201d opublikowa\u0142a sw\u00f3j Manifest programowy. Co w nim by\u0142o?<\/strong><\/p>\n

– Manifest ukaza\u0142 si\u0119 na \u0142amach tygodnika \u201eWo\u0142y\u0144\u201d w roku 1935 (nr 16, str. 6). M\u0142odzi poeci deklarowali w nim m.in.: …nie stawiamy szumnych program\u00f3w, by nie tworzy\u0107 barier mi\u0119dzy s\u0142owem a wyrazem; nie rzucamy hase\u0142 b\u0142yskotliwych i niesprawiedliwych. Stan\u0119li\u015bmy na szerokiej drodze wo\u0142y\u0144skiej, kt\u00f3ra prowadzi do wszystkich osiedli i futor\u00f3w, do wszystkich miast i do wszystkich serc, przesz\u0142o\u015bci i przysz\u0142o\u015bci dumnego Wo\u0142ynia.
W ich tw\u00f3rczo\u015bci pojawia\u0142 si\u0119 cz\u0119sto katastrofizm, dostrzegalny zw\u0142aszcza w tw\u00f3rczo\u015bci Wac\u0142awa Iwaniuka czy J\u00f3zefa \u0141obodowskiego, kt\u00f3ry wyprzedza\u0142 wydarzenia, jakie mia\u0142y miejsca na Wo\u0142yniu w latach czterdziestych.<\/p>\n

Z ubolewaniem mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce tragizm historii w znacz\u0105cy spos\u00f3b zawa\u017cy\u0142 na \u017cyciorysach oraz poznaniu i dost\u0119pno\u015bci dorobku cz\u0142onk\u00f3w Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d.<\/p>\n

– Grupa ta nie jest dzisiaj tak dobrze znana jak np. Skamander\u2026<\/strong><\/p>\n

<\/strong>-…z wielu powod\u00f3w Grupa Poetycka \u201eWo\u0142y\u0144\u201d nie doczeka\u0142a si\u0119 stosownych opracowa\u0144 ani popularyzacji. Jedn\u0105 z przyczyn, jaka w decyduj\u0105cy spos\u00f3b zawa\u017cy\u0142a na stosunkowo ma\u0142ej znajomo\u015bci oraz jej popularyzacji w spo\u0142ecze\u0144stwie by\u0142 fakt, i\u017c w okresie PRL poeci i autorzy potykali si\u0119 w kontaktach z cenzur\u0105, kiedy w ich utworach by\u0142y zawarte, jakiekolwiek aspekty nawi\u0105zuj\u0105ce do Wo\u0142ynia.<\/p>\n

Dziwn\u0105 rzecz\u0105 jest, \u017ce o Grupie Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d na pr\u00f3\u017cno szuka\u0107 informacji w \u201eS\u0142owniku europejskich kierunk\u00f3w i grup literackich XX wieku\u201d autorstwa Grzegorza Gazdy (PWN, Warszawa 2009), S\u0142owniku Literatury Polskiej XX wieku ( Ossolineum, 1995) etc.
Nale\u017cy mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce kolejne opracowania zostan\u0105 oparte przede wszystkim na tekstach \u017ar\u00f3d\u0142owych, wnios\u0105 nowe dane i tym samym pog\u0142\u0119bi\u0105 wiedz\u0119 dotycz\u0105c\u0105 zar\u00f3wno poszczeg\u00f3lnych cz\u0142onk\u00f3w jak i Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d, jako ca\u0142o\u015bci.
W 2018 roku zosta\u0142a opublikowana w Poznaniu pod moj\u0105 redakcj\u0105 Antologia Poezji Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d – cz\u0119\u015b\u0107 pierwsza, b\u0119d\u0105c elementem wystawy dedykowanej Grupie i jest pierwsz\u0105 w historii prezentacj\u0105 tej grupy, kt\u00f3rej dzia\u0142alno\u015b\u0107 zako\u0144czy\u0142a II wojna \u015bwiatowa. A z chwil\u0105 wej\u015bcia na Wo\u0142y\u0144 Rosjan losy jej cz\u0142onk\u00f3w rozesz\u0142y si\u0119 ca\u0142kowicie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

M\u00f3j Ojciec w pierwszych dniach wojny zosta\u0142 aresztowany przez NKWD i wywieziony na Syberi\u0119, do obozu pracy. Mia\u0142 jednak szcz\u0119\u015bcie, bo uda\u0142o mu si\u0119 wyj\u015b\u0107 z ZSRR razem z armi\u0105 gen. W. Andersa. Walczy\u0142 nast\u0119pnie pod Monte Cassino i studiowa\u0142 w Anglii. Wr\u00f3ci\u0142 ostatecznie do kraju i osiedli\u0142 si\u0119 w \u015arodzie Wlkp., gdzie zmar\u0142 w wieku 93 lat. Wyb\u00f3r \u015arody Wlkp. jako miejsca dalszego \u017cycia nie by\u0142 dla Ojca przypadkowy. Jako historyk z wykszta\u0142cenia docenia\u0142, i\u017c miasto w okresie I Rzeczypospolitej by\u0142o miejscem sejmik\u00f3w szlacheckich, w kt\u00f3rych uczestniczy\u0142 mi\u0119dzy innymi J\u00f3zef Wybicki (autor s\u0142\u00f3w naszego hymnu). Ojciec pocz\u0105tkowo pracowa\u0142 jako nauczyciel w szkole podstawowej. Nast\u0119pnie przeszed\u0142 do biblioteki nauczycielskiej, znacznie zwi\u0119kszaj\u0105c ksi\u0119gozbi\u00f3r. Wiele wierszy Ojciec zadedykowa\u0142 \u015arodzie Wlkp.<\/p>\n

Jak napisa\u0142 Mariusz Olbromski we wst\u0119pie do jednej z ksi\u0105\u017cek zawieraj\u0105cych wiersze Ojca \u201eniewiele miast w Polsce ma tak pi\u0119kny, kunsztownie nakre\u015blony, precyzyjnie ukazany s\u0142owem, rozpisany na wiele utwor\u00f3w portret poetycki, jak w\u0142a\u015bnie \u015aroda Wielkopolska. Opisy poszczeg\u00f3lnych budowli, ulic prowadz\u0105 do poznania wydarze\u0144 z odleg\u0142ej i dwudziestowiecznej historii miasta, jego codziennego dnia; poznania os\u00f3b, kt\u00f3re kszta\u0142towa\u0142y oblicze miasta, wpisa\u0142y si\u0119 w dzieje ca\u0142ego narodu\u201d. W uznaniu jego zas\u0142ug wiosn\u0105 2019 roku Rada Miasta \u015arody Wlkp. nada\u0142a jednej z ulic imi\u0119 Stefanowi Szajdakowi.<\/p>\n

Ojciec m\u00f3j Stefan Szajdak by\u0142 osob\u0105 bardzo skromn\u0105. Zna\u0142 kilka j\u0119zyk\u00f3w. Na Wo\u0142yniu nauczy\u0142 si\u0119: ukrai\u0144skiego, rosyjskiego, arme\u0144skiego, jidysz oraz kilku j\u0119zyk\u00f3w zachodnich: niemieckiego, angielskiego i francuskiego, co mu by\u0142o bardzo pomocne, szczeg\u00f3lnie w czasie wojny na Syberii.<\/p>\n

Pozostali cz\u0142onkowie dzia\u0142ali p\u00f3\u017aniej indywidualnie. Utrzymywali te\u017c ze sob\u0105 kontakty \u2013 np. Wac\u0142aw Iwaniuk z J\u00f3zefem \u0141obodowskim czy m\u00f3j ojciec z Czes\u0142awem Janczarskim etc. Panowie Czes\u0142aw Janczarski, J\u00f3zef \u0141obodowski i Jan \u015apiewak, to byli zawodowi literaci. Oni utrzymywali si\u0119 z pisania.<\/p>\n

– Wybitnymi cz\u0142onkami tej grupy by\u0142y osoby, kt\u00f3re nie prze\u017cy\u0142y wojny…<\/strong><\/p>\n

-\u2026a mianowicie: Zuzanna Ginczanka oraz Zygmunt Jan Rumel, z kt\u00f3rymi wi\u0105zano du\u017ce nadzieje. Zuzanna Ginczanka uwa\u017cana by\u0142a za osob\u0119 z najwi\u0119kszych osobowo\u015bci poetyckich \u2013 je\u015bli chodzi o poetki. Zygmunt Jan Rumel, w opiniach za\u015b Jaros\u0142awa Iwaszkiewicz i Leopolda Staffa, by\u0142 osob\u0105 niezwykle dobrze zapowiadaj\u0105c\u0105 si\u0119.<\/p>\n

– Od roku 2017 jest Pan pomys\u0142odawc\u0105 oraz organizatorem wystawy dedykowanej Grupie Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d…<\/strong><\/p>\n

-…17 wrze\u015bnia 2017 roku, w rocznic\u0119 inwazji radzieckiej na Polsk\u0119, mia\u0142a miejsce pierwsza ods\u0142ona tej wystawy w Muzeum Anny i Jaros\u0142awa Iwaszkiewicz\u00f3w w Stawisku (Podkowa Le\u015bna), nast\u0119pnie w Domku Miedziorytnika we Wroc\u0142awiu. Ponadto wystawa prezentowana by\u0142a w Muzeum Literackim im. Czes\u0142awa Czechowicza w Lublinie oraz w Muzeum Juliusza S\u0142owackiego w Krzemie\u0144cu na Ukrainie, a w listopadzie 2018 roku w Poznaniu, na Starym Rynku, w\u00a0 Pa\u0142acu Dzia\u0142y\u0144skich. \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

– I wreszcie w grudniu 2019 roku zostanie zaprezentowana w Kijowie…<\/strong><\/p>\n

-…pod honorowym patronatem Prezesa Polskiej Akademii Nauk oraz Prezydenta Narodowej Ukrai\u0144skiej Akademii Nauk. Przy okazji tej wystawy zostan\u0105 opublikowane nast\u0119puj\u0105ce pozycje w wersji dwuj\u0119zycznej (polskiej i ukrai\u0144skiej) katalog oraz druga cz\u0119\u015b\u0107 Antologii Poezji Grupy Poetyckiej \u201eWo\u0142y\u0144\u201d. Oba wydawnictwa uka\u017c\u0105 si\u0119 pod moj\u0105 redakcj\u0105 stanowi\u0105 osobisty m\u00f3j wk\u0142ad w przybli\u017cenie tw\u00f3rczo\u015bci Grupy.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

– Jest Pan cz\u0142owiekiem 2 fakultet\u00f3w\u2026<\/strong><\/p>\n

-\u2026 doktorem farmacji (Akademia Medyczna w Poznaniu, 1986) i profesorem agronomi oraz doktorem Honoris Causa, Estonian University of Life Sciences (Tartu, Estonia, 2009).<\/p>\n

– Dzi\u0119kuj\u0119 Panu Profesorowi za rozmow\u0119.<\/strong><\/p>\n

Prof. dr hab. Lech Wojciech Szajdak, dyrektor Instytutu \u015arodowiska Rolniczego i Le\u015bnego PAN w Poznaniu, kierownik Zak\u0142adu Chemii \u015arodowiska. <\/em>Cz\u0142onek zagraniczny, honorowy Romanian Academy of Agricultural and Forestry Sciences (Rumunia). <\/em>Autor ponad 550 publikacji, w tym 18 ksi\u0105\u017cek oraz 120 rozdzia\u0142\u00f3w w monografiach wydanych w Polsce, Niemczech, Szwajcarii i USA. Cz\u0142onek rad redakcyjnych czasopism naukowych. Laureat licznych nagr\u00f3d za autorstwo ksi\u0105\u017cek naukowych. Specjalista z zakresu chemii i biochemii gleb.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eNie stawiamy szumnych program\u00f3w, by nie tworzy\u0107 barier miedzy s\u0142owem a wyrazem, nie rzucamy hase\u0142 b\u0142yskotliwych i niesprawdzalnych. Stan\u0119li\u015bmy na szerokiej drodze wo\u0142y\u0144skiej, kt\u00f3ra prowadzi…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2428,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[41],"tags":[],"class_list":["post-2427","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2020"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t