{"id":2684,"date":"2014-09-20T10:10:16","date_gmt":"2014-09-20T07:10:16","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/rzeczpospolita-obojga-narodow-polska-unijna-przeszloscia-3-z-nr-470\/"},"modified":"2024-12-11T12:46:19","modified_gmt":"2024-12-11T10:46:19","slug":"rzeczpospolita-obojga-narodow-polska-unijna-przeszloscia-3-z-nr-470","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/rzeczpospolita-obojga-narodow-polska-unijna-przeszloscia-3-z-nr-470\/","title":{"rendered":"Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w polsk\u0105 unijn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 (3) (z nr 470)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Unia Lubelska. Obraz namalowany przez Matejk\u0119 w 300. rocznic\u0119 Unii Lubelskiej pomi\u0119dzy Kr\u00f3lestwem Polskim i Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim<\/strong>.<\/p>\n

Pa\u0144stwo polsko-litewskie powi\u0119ksza\u0142o si\u0119 nie na zasadzie podboju o\u015bciennych obszar\u00f3w, ale na zasadzie ich dobrowolnego do\u0142\u0105czania si\u0119. Ru\u015b Kijowska wola\u0142a Litw\u0119 od jarzma mongolskiego i w ten spos\u00f3b Olgierd w tak kr\u00f3tkim czasie do\u0142\u0105czy\u0142 do niej tak olbrzymie terytorium.<\/p>\n

Niemiecka ludno\u015b\u0107 pa\u0144stwa krzy\u017cackiego zbuntowa\u0142a si\u0119 przeciwko jej ciemi\u0119\u017ccom i odda\u0142a pod opiek\u0119 kr\u00f3la polskiego.<\/p>\n

Na kr\u00f3tko przed powstaniem Rzeczpospolitej Obojga\u00a0Narod\u00f3w z w\u0142asnej inicjatywy do\u0142\u0105czy\u0142 do pa\u0144stwa polsko-litewskiego ostatni region Ba\u0142t\u00f3w \u2013 Inflanty. Zaatakowane przez cara Iwana Gro\u017anego postanowi\u0142y przy\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 do pa\u0144stwa polsko-litewskiego. W 1561 roku przyj\u0119to je pod wsp\u00f3lny zarz\u0105d Polski i Litwy, przyznaj\u0105c im wolno\u015b\u0107 wyznania augsburskiego i rozleg\u0142y samorz\u0105d. Zakon Kawaler\u00f3w Mieczowych rozwi\u0105za\u0142 si\u0119, a jego ostatni wielki mistrz, Godhard Kettler, ju\u017c jako \u015bwiecki ksi\u0105\u017c\u0119, otrzyma\u0142 jako lenno Kurlandi\u0119; dotrwa\u0142a ona przy Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w do jej ostatniego rozbioru w 1795 roku.<\/p>\n

Mapa Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w zas\u0142uguje na jej uwa\u017cne studiowanie. Pa\u0144stwo to nie rozszerza\u0142o si\u0119 przez w\u0142asne podboje, ale przez obce podboje by\u0142o pomniejszane. W momencie powstania (1569) liczy\u0142o 830 tys. km2<\/sup>.\u00a0Na pocz\u0105tku XVII wieku, korzystaj\u0105c z rozprz\u0119\u017cenia caratu moskiewskiego (okresu wielkiej smuty), Rzeczpospolita odzyska\u0142a terytoria, na pocz\u0105tku XVI w. utracone przez Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie\u00a0na rzecz Moskwy.\u00a0Liczy\u0142a wtedy 990 tys. km2<\/sup>, b\u0119d\u0105c o 1\/9 rozleglejsz\u0105 w stosunku do stanu wyj\u015bciowego (pok\u00f3j w Polanowie 1634).<\/p>\n

\"\"<\/a>
Herb Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w<\/strong><\/p>\n

W tym jej najwi\u0119kszym zasi\u0119gu terytorialnym by\u0142a niemal tak du\u017ca, jak przed wiekami cesarstwo Karola Wielkiego na Zachodzie Europy. W p\u00f3\u0142\u00a0wieku p\u00f3\u017aniej (pok\u00f3j Grzymu\u0142towskiego 1686),\u00a0carat nie tylko\u00a0wcze\u015bniejsze straty terytorialne odzyska\u0142, lecz nadto przej\u0105\u0142 zadnieprza\u0144sk\u0105 Ukrain\u0119 wraz z Kijowem, utracon\u0105 przez Rzeczpospolit\u0105 w nast\u0119pstwie powstania Chmielnickiego. \u0141\u0105cznie obszar Rzeczpospolitej zmniejszy\u0142 si\u0119 w\u00f3wczas o 257,5 tys. km2<\/sup>.<\/p>\n

Wojny ze Szwecj\u0105 zako\u0144czy\u0142y si\u0119\u00a0utrat\u0105 wi\u0119kszej cz\u0119\u015bci Inflant wraz z Ryg\u0105\u00a0(pok\u00f3j w Oliwie 1660). Obszar Rzeczpospolitej zmala\u0142 w ten spos\u00f3b\u00a0do 733,5 tys. km2<\/sup> i stan ten nie uleg\u0142 ju\u017c zmianie przez\u00a0wiek nast\u0119pny, a\u017c do rozbior\u00f3w. W stosunku do stanu wyj\u015bciowego \u00a0by\u0142 on mniejszy o 96,5 tys. km kw., czyli o 1\/9 terytorium posiadanego przez Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w w 1569 roku.<\/p>\n

O utraconych ziemiach pami\u0119tano i starano si\u0119 je odzyska\u0107. Gdzie je zabrano manu militari, tam i zbrojnie o ich odzyskanie walczono. Przyk\u0142adem wojny z Krzy\u017cakami o odzyskanie Pomorza Gda\u0144skiego dla Kr\u00f3lestwa Polskiego i \u017bmudzi dla Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego; albo wojny z Moskw\u0105 o odzyskanie jej\u00a0podboj\u00f3w na wschodnich kra\u0144cach pa\u0144stwa. Wcze\u015bniej, w epoce Ksi\u0119stwa Polskiego w podzia\u0142ach, je\u015bli jakie\u015b pogranicze utracono przez nieroztropn\u0105 darowizn\u0119, starano si\u0119 je odzyska\u0107 drog\u0105 wykupu.<\/p>\n

Tak by\u0142o na pograniczu Ma\u0142opolski ze \u015al\u0105skiem. W dobie podzia\u0142\u00f3w dzielnicowych, w 1179 roku, w\u0142adaj\u0105cy Ma\u0142opolsk\u0105 ksi\u0105\u017c\u0119 Kazimierz Sprawiedliwy podarowa\u0142 swemu krewniakowi, ksi\u0119ciu opolsko-raciborskiemu pograniczne kasztelanie ma\u0142opolsk\u0105, o\u015bwi\u0119cimsk\u0105 i bytomsk\u0105; wkr\u00f3tce ten sam los spotka\u0142 kasztelani\u0119 zatorsk\u0105. Dwie z nich odkupili od \u015al\u0105ska Jagiellonowie: Kazimierz Jagiello\u0144czyk o\u015bwi\u0119cimsk\u0105 a Jan Olbracht zatorsk\u0105. Biskup krakowski Zbigniew Ole\u015bnicki odkupi\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 kasztelanii bytomskiej, przekszta\u0142con\u0105 w biskupie ksi\u0119stwo siewierskie, z czasem w\u0142\u0105czone do Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w.<\/p>\n

Odmienna sytuacja zaistnia\u0142a z momentem powstania Kr\u00f3lestwa Polskiego. Odt\u0105d ziemie kr\u00f3lestwu temu zabierane, nale\u017ca\u0142o odzyskiwa\u0107 na zasadzie \u201eco nam obca przemoc wzi\u0119\u0142a \/ szabl\u0105 odbierzemy\u201d; o utraconej ziemi Kr\u00f3lestwa Polskiego (a nast\u0119pnie Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w) pami\u0119tano, a\u00a0o jej wykupie w takich sytuacjach nie mog\u0142o by\u0107 mowy.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Najwcze\u015bniejszym tego przyk\u0142adem sta\u0142a si\u0119 kasztelania santocka. W strategicznym miejscu, tam gdzie \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 wody Warty i Noteci,\u00a0istnia\u0142 w \u015bredniowieczu gr\u00f3d Santok \u2013 pograniczna stra\u017cnica, strzeg\u0105ca od zachodu dost\u0119pu do Wielkopolski, z racji tej funkcji nazywany \u201eKluczem Kr\u00f3lestwa Polskiego\u201d. Wkr\u00f3tce po po\u0142owie XIII wieku kasztelania santocka znalaz\u0142a si\u0119 w granicach Brandenburgii, ale sp\u00f3r o ni\u0105 trwa\u0142 d\u0142ugo: jeszcze w ko\u0144cowych latach panowania Kazimierza Wielkiego (1365), kasztelania\u00a0ta\u00a0sta\u0142a si\u0119 lennem Kr\u00f3lestwa Polskiego. Gdy po jego \u015bmierci sta\u0142a si\u0119 ostatecznie cz\u0119\u015bci\u0105 Brandenburgii, o utracie jej nigdy nie zapomniano i a\u017c do rozbior\u00f3w Rzeczpospolitej, w gronie dziewi\u0119ciu obieralnych senator\u00f3w wojew\u00f3dztwa pozna\u0144skiego, zasiada\u0142 tytularny kasztelan santocki.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Na szerok\u0105 skal\u0119 praktyk\u0119 tak\u0105 stosowano na zadnieprza\u0144skich kresach Rzeczpospolitej, traconych na rzecz Moskwy. Gdy w roku 1667 odpad\u0142y w ten spos\u00f3b od Rzeczpospolitej wojew\u00f3dztwa smole\u0144skie i czernihowskie, nadal, a\u017c do jej rozbior\u00f3w, wybierano dla nich tytularnych pos\u0142\u00f3w, wojewod\u00f3w i innych urz\u0119dnik\u00f3w, a nawet tytularnych biskup\u00f3w smole\u0144skich.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Podzia\u0142 administracyjny Rzeczypospolitej, stan prawny na rok 1619<\/strong><\/p>\n

Godno\u015bci te pe\u0142nili nieraz ludzie zas\u0142u\u017ceni dla kultury polskiej. I tak u schy\u0142ku XVIII wieku tytularnym starost\u0105 z wojew\u00f3dztwa czernihowskiego by\u0142 uczony Tadeusz Czacki a tytularnym biskupem smole\u0144skim historiograf Adam Naruszewicz. Tak samo pami\u0119tano o innych utraconych pograniczach Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w. Biskup warmi\u0144ski, poeta Ignacy Krasicki w swej \u201eMonachomachii\u201d pisze o czym to rozprawiaj\u0105 rozgrzani winem biesiadnicy: \u201eOdbieramy Inflanty i pa\u0144stwa multa\u0144skie \/ liczemy owe sumy neapolita\u0144skie\u201d.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Pa\u0144stwu o takich zasadach obc\u0105 by\u0142a zaborcza doktryna geopolityki. Pod nazw\u0105 t\u0105 upowszechni\u0142a si\u0119 ona dopiero w XX wieku w politologii, jako uzasadnianie polityki ekspansji mocarstw na cudze terytoria (a w stuleciu tym geopolityk\u0119 uprawia\u0107\u00a0na lokaln\u0105 skal\u0119 zacz\u0119\u0142y nawet\u00a0ma\u0142e pa\u0144stwa, gdy\u017c \u2013 jak to barwnie zobrazowa\u0142 jeden z publicyst\u00f3w \u2013 \u201ew basenie Morza Karaibskiego ka\u017cdy Honduras jest mocarstwem\u201d).<\/p>\n

Ale prawdziwe mocarstwa geopolityk\u0119 uprawia\u0142y na d\u0142ugo przed tym, zanim pojawi\u0142a si\u0119 jej nazwa. (Tu przypomnijmy \u017ce terminy takie jak \u201ckultura\u201d i \u201ccywilizacja\u201d powsta\u0142y dopiero w po\u0142owie XVIII wieku we\u00a0Francji, chocia\u017c ju\u017c w staro\u017cytno\u015bci interesowano si\u0119\u00a0zjawiskami tymi nazwami obdarzonymi).<\/p>\n

Czym\u017ce, je\u015bli nie geopolityk\u0105, by\u0142a s\u0142ynna wypowied\u017a Fryderyka II po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej. Odebra\u0142 on jej wtedy Prusy Kr\u00f3lewskie, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na granice z czas\u00f3w krzy\u017cackich, ale opr\u00f3cz nich tak\u017ce wykrojony z Wielkopolski tak zwany Okr\u0119g Notecki, kt\u00f3ry zawsze do Wielkopolski nale\u017ca\u0142. Tylko tamt\u0119dy mo\u017cna by\u0142o Noteci\u0105 stworzy\u0107 drog\u0119 wodn\u0105 mi\u0119dzy obu stolicami pa\u0144stwa pruskiego, Berlinem i Kr\u00f3lewcem, a jedyne brakuj\u0105ce ogniwo tej drogi \u2013 Kana\u0142 Bydgoski \u2013 oddano do u\u017cytku ju\u017c trzy lata po tym zaborze. Na zarzut, \u017ce nie mia\u0142 on \u017cadnych podstaw prawnych do zabierania Rzeczypospolitej tej po\u0142aci Wielkopolski, Fryderyk II odpowiedzia\u0142: \u201eJa zabieram to, co jest mi potrzebne, a spraw\u0105 moich ministr\u00f3w jest uzasadni\u0107, dlaczego musia\u0142em tak post\u0105pi\u0107\u201d. W tej cynicznej wypowiedzi zawarta jest ca\u0142a istota geopolityki.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Zaborcze intencje geopolityczne obce by\u0142y polityce Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w. Dlatego nie w\u0142\u0105cza\u0142a si\u0119 ona w wielkie wojny europejskie, chyba \u017ce stawa\u0142a si\u0119 w nich przedmiotem obcej agresji. Tego nie rozumiano w \u00f3wczesnej Europie, uznaj\u0105c, \u017ce taka neutralna postawa nie przystoi wielkiemu mocarstwu. Ale \u201emocarstwowo\u015bci\u201d nie mierzy si\u0119 wielko\u015bci\u0105 terytorium pa\u0144stwa, czy te\u017c liczb\u0105 jego ludno\u015bci.<\/p>\n

Najwi\u0119ksze pa\u0144stwo \u00f3wczesnej Europy, nie prowadz\u0105c polityki ekspansywnej, nie spe\u0142nia\u0142o wymog\u00f3w \u201emocarstwowo\u015bci\u201d(cho\u0107 podr\u0119czniki polskiej historii maj\u0105 o tej epoce odmienne zdanie).<\/p>\n

\"\"<\/a>
Pot\u0119ga Rzeczypospolitej u zenitu. Z\u0142ota wolno\u015b\u0107. elekcja 1573. Jan Matejko<\/strong><\/p>\n

Dawna unia na Mi\u0119dzymorzu ba\u0142tycko-czarnomorskim przypomina pod tym wzgl\u0119dem obecn\u0105 Uni\u0119 Europejsk\u0105, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c nie jest \u201eimperium\u201d, kt\u00f3rej tak\u017ce geopolityczny ekspansjonizm jest ca\u0142kowicie obcy.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Antoni Cho\u0142oniewski w ksi\u0105\u017cce \u201eDuch dziej\u00f3w Polski\u201d wskaza\u0142 trzy osi\u0105gni\u0119cia, kt\u00f3rymi Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w przodowa\u0142a we wsp\u00f3\u0142czesnej jej Europie.<\/p>\n

By\u0142y nimi: po pierwsze, samorz\u0105dno\u015b\u0107; po drugie, wolno\u015b\u0107 osobista; po trzecie, unia. Kszta\u0142towa\u0142y si\u0119 one kolejno w trzech formacjach ustrojowych epoki przedrozbiorowej: samorz\u0105dno\u015b\u0107 w podzielonym na dzielnice Ksi\u0119stwie Polskim XII-XIII wieku; wolno\u015b\u0107 osobista w Kr\u00f3lestwie Polskim XIV-XV wieku; unia w Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w XVI-XVIII wieku.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Szko\u0142\u0105 samorz\u0105dno\u015bci sta\u0142y si\u0119 autonomiczne ksi\u0119stwa, podzielonego dzielnicowo Ksi\u0119stwa Polskiego. Pierwotny podzia\u0142 dzielnicowy, ustanowiony w 1138 roku testamentem Boles\u0142awa Krzywoustego, ulega\u0142 stopniowo dalszemu rozdrobnieniu. Wielkopolska podzieli\u0142a si\u0119 na dwa ksi\u0119stwa: pozna\u0144skie i kaliskie; Ma\u0142opolska r\u00f3wnie\u017c na dwa: krakowskie i sandomierskie; Mazowsze na trzy: mazowieckie, p\u0142ockie i rawskie; w centralnej\u00a0dzielnicy senioralnej powsta\u0142y a\u017c cztery ksi\u0119stwa \u2013 dwa na Kujawach: inowroc\u0142awskie i brzesko-kujawskie, dwa dalsze z podzia\u0142u ziemi \u0142\u0119czyckiej na odr\u0119bne ksi\u0119stwa \u0142\u0119czyckie i sieradzkie.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Gdy u schy\u0142ku XIII wieku powsta\u0142o Kr\u00f3lestwo Polskie, wymienione 11 ksi\u0119stw stanowi\u0142o dojrza\u0142e samorz\u0105dne regiony, kt\u00f3re sukcesywnie wchodz\u0105c do Kr\u00f3lestwa Polskiego, pozostaj\u0105c w tych samych granicach co poprzednio, przekszta\u0142ca\u0142y si\u0119\u00a0w samorz\u0105dne wojew\u00f3dztwa Kr\u00f3lestwa Polskiego.<\/p>\n

Ten sam model samorz\u0105dnych wojew\u00f3dztw przenoszono na terytoria w\u0142\u0105czane p\u00f3\u017aniej do Kr\u00f3lestwa Polskiego: z Rusi Czerwonej, inkorporowanej przez Kazimierza Wielkiego w XIV wieku utworzono wojew\u00f3dztwo ruskie, z kt\u00f3rego w XV wieku wyodr\u0119bni\u0142o si\u0119 wojew\u00f3dztwo be\u0142skie a z sandomierskiego wojew\u00f3dztwo lubelskie; z pokrzy\u017cackich ziem Prus Kr\u00f3lewskich w XV\u00a0trzy dalsze: pomorskie, che\u0142mi\u0144skie i malborskie. Po unii w Krewie ten sam model samorz\u0105dnych wojew\u00f3dztw przej\u0119\u0142o Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie.<\/p>\n

W rezultacie, w Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w wymieniona liczba wojew\u00f3dztw podwoi\u0142a si\u0119: powsta\u0142y tam (w porz\u0105dku alfabetycznym) wojew\u00f3dztwa: brac\u0142awskie, brzesko-litewskie, inflanckie, kijowskie, mi\u0144skie, m\u015bcis\u0142awskie, nowogr\u00f3dzkie, podolskie, podlaskie, po\u0142ockie, trockie, wile\u0144skie, witebskie, wo\u0142y\u0144skie oraz (jako wyj\u0105tek w tym modelu) ksi\u0119stwo \u017cmudzkie, zachowane na prawach wojew\u00f3dztwa. Jako wojew\u00f3dztwa tytularne utrzyma\u0142y si\u0119 nadto dwa, utracone na rzecz Moskwy: czernichowskie i smole\u0144skie.<\/p>\n

Kopalni\u0105 wiadomo\u015bci o tych samorz\u0105dnych regionach Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w jest znakomita ksi\u0105\u017cka Zygmunta Glogera \u201eGeografia historyczna ziem dawnej Polski\u201d. Wczytuj\u0105c si\u0119 w ni\u0105 zrozumiemy, dlaczego dla porozbiorowych pokole\u0144 mieszka\u0144c\u00f3w Rzeczpospolitej Obojga Narod\u00f3w poj\u0119cie ojczyzny kojarzy\u0142o si\u0119 zawsze tylko z jej terytorium, a przywr\u00f3cenie granic z 1771\u00a0roku (czyli przedrozbiorowych) by\u0142o programem i has\u0142em zryw\u00f3w powsta\u0144czych do walki o odbudowanie niepodleg\u0142o\u015bci tej ojczyzny.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Wolno\u015b\u0107 osobista by\u0142a osi\u0105gni\u0119ciem Kr\u00f3lestwa Polskiego. Fundamentem jej sta\u0142 si\u0119, wydany przez W\u0142adys\u0142awa Jagie\u0142\u0142\u0119 w 1433 roku przywilej krakowski, kt\u00f3rego najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 by\u0142o s\u0142awne neminem captivabimus (nisi iure victum), czyli: \u201enikogo nie uwi\u0119zimy (bez wyroku s\u0105dowego)\u201d. W p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu podobne gwarancje przyznawano szlachcie angielskiej oraz w\u0119gierskiej. W wiekach p\u00f3\u017aniejszych w tamtych krajach rz\u0105dy absolutne tamte przywileje ogranicza\u0142y, lub znosi\u0142y.<\/p>\n

W Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w przywilej ten obowi\u0105zywa\u0142 do ko\u0144ca jej istnienia, w Konstytucji Trzeciego Maja rozszerzony ze szlachty i duchowie\u0144stwa tak\u017ce na mieszcza\u0144stwo. Czy, gdyby Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w przetrwa\u0142a wiek XIX, zosta\u0142by rozci\u0105gni\u0119ty na w\u0142o\u015bcia\u0144stwo, czyli praktycznie na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo? Mo\u017cemy si\u0119 tego domy\u015bla\u0107 z logiki wcze\u015bniejszych wydarze\u0144. Jeszcze za Jagie\u0142\u0142y obj\u0105\u0142 szlacht\u0119 litewsk\u0105 i rusk\u0105, wcze\u015bniej poddan\u0105 \u201esamodzier\u017cawiu w\u0142adc\u00f3w\u201d.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Rysunek Jean-Michel Moreau le Jeune b\u0119d\u0105cy satyr\u0105 na I rozbi\u00f3r Polski. Przedstawia w\u0142adc\u00f3w pa\u0144stw, kt\u00f3re dokona\u0142y rozbioru Polski: caryc\u0119 Rosji Katarzyn\u0119, w\u0142adc\u0119 Austrii cesarza J\u00f3zefa II, kr\u00f3la Prus Fryderyka II. Rozdzieraj\u0105 oni arkusz mapy Polski. Obok nich znajduje si\u0119 kr\u00f3l Polski Stanis\u0142aw August Poniatowski, podtrzymuj\u0105cy zsuwaj\u0105c\u0105 si\u0119 z g\u0142owy koron\u0119. Nad uczestnikami wydarzenia unosi si\u0119 Fama – rzymska bogini wie\u015bci i plotki. Dmie ona w tr\u0105b\u0119 oznajmiaj\u0105c \u015bwiatu straszn\u0105 wiadomo\u015b\u0107. <\/strong><\/p>\n

We wsp\u00f3lnocie polsko-litewskiej wyrasta\u0107 pocz\u0105\u0142 jednolity, cho\u0107 wieloetniczny i wielowyznaniowy nar\u00f3d szlachecki, w Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w niezwykle liczebny, stanowi\u0105cy 10% mieszka\u0144c\u00f3w pa\u0144stwa (gdzie indziej w Europie udzia\u0142 szlachty osi\u0105ga\u0142 2%, co najwy\u017cej 3% spo\u0142ecze\u0144stwa. Dla tego narodu szlacheckiego \u00f3w przywilej z 1433 roku by\u0142 tym samym, czym wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Karta Praw Podstawowych dla obywateli Unii Europejskiej.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Unia by\u0142a w tamtych czasach niepowtarzalnym gdzie indziej w Europie osi\u0105gni\u0119ciem Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w. Gdzie indziej powtarza\u0142y si\u0119, z regu\u0142y kr\u00f3tkotrwa\u0142e, mi\u0119dzypa\u0144stwowe unie personalne (takie, jak za Jagiellon\u00f3w w XV wieku na Mi\u0119dzymorzu ba\u0142tycko-czarnomorskim). Natomiast przekszta\u0142cenie takiej unii personalnej w jedno pa\u0144stwo federalne, b\u0119d\u0105ce wczesnym poprzednikiem dzisiejszej Unii Europejskiej, zdarzy\u0142o si\u0119 tylko tutaj, na Mi\u0119dzymorzu ba\u0142tycko-czarnomorskim.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Rozbiory Rzeczypospolitej zniszczy\u0142y to dawne dzie\u0142o unijne. Kiedy dobieg\u0142y ko\u0144ca, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ostatnie ludy Europy, rozsiedlone na wsch\u00f3d od Cesarstwa Niemieckiego a na zach\u00f3d od eurazjatyckich imperi\u00f3w carskiego i ottoma\u0144skiego, straci\u0142y wolno\u015b\u0107 albo na rzecz owych despotyzn\u00f3w, albo na rzecz pruskiego i austriackiego absolutyzmu o\u015bwieconego.<\/p>\n

Najwi\u0119cej w\u015br\u00f3d nich by\u0142o lud\u00f3w s\u0142owia\u0144skich i z nimi przede wszystkim t\u0119 stref\u0119 Europy kojarzono. Tak j\u0105 widzia\u0142 Johann Gottfried Herder (1744-1803), urodzony w Mor\u0105gu wielki uczony z naszego regionu. Tworzy\u0142 on swoje wielkie dzie\u0142o \u201eMy\u015bli o filozofii dziej\u00f3w\u201d, patrz\u0105c na rozbiory Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w i w rozdziale \u201eLudy s\u0142owia\u0144skie\u201d jej to mieszka\u0144c\u00f3w przede wszystkim maj\u0105c na my\u015bli, pisa\u0142: \u201eByli uczynni, go\u015bcinni a\u017c do rozrzutno\u015bci, byli mi\u0142o\u015bnikami wiejskiej swobody, ale przy tym ulegli i pos\u0142uszni, byli wrogami rabunku i grabie\u017cy. To wszystko nie uchroni\u0142o ich jednak od ucisku \u2013 przeciwnie, nawet przyczyni\u0142o si\u0119 do\u0144. Skoro bowiem nigdy nie d\u0105\u017cyli do panowania nad \u015bwiatem, nie mieli dziedzicznych w\u0142adc\u00f3w \u017c\u0105dnych wojny i woleli p\u0142aci\u0107 danin\u0119, je\u017celi tylko pozwalano im \u017cy\u0107 w spokoju w swoim w\u0142asnym kraju, to wiele narod\u00f3w dopu\u015bci\u0142o si\u0119 wobec nich ci\u0119\u017ckich przewinie\u0144\u201d.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Wielki filozof historii dawa\u0142 zarazem tym ludom nadziej\u0119, \u017ce ich los si\u0119 odmieni kiedy\u015b w przysz\u0142o\u015bci: \u201eKo\u0142o wszystko zmieniaj\u0105cego czasu obraca si\u0119 jednak niepowstrzymanie. Wobec za\u015b tego, \u017ce narody te zamieszkuj\u0105 w swej najwi\u0119kszej cz\u0119\u015bci obszar ziemi, kt\u00f3ry by\u0142by najpi\u0119kniejszy w Europie, gdyby by\u0142 w ca\u0142o\u015bci uprawiony i udost\u0119pniony dla\u00a0handlu, oraz wobec tego, \u017ce mo\u017cna si\u0119 te\u017c chyba spodziewa\u0107, \u017ce ustawodawstwo i polityka w Europie sprzyja\u0107 musz\u0105 i sprzyja\u0107 b\u0119d\u0105 w coraz to wy\u017cszym stopniu nie duchowi wojennemu, ale cichej pracy i pokojowym stosunkom handlowym mi\u0119dzy narodami, wi\u0119c i wy, ludy obecnie tak g\u0142\u0119boko pogr\u0105\u017cone w niedoli, a niegdy\u015b pracowite i szcz\u0119\u015bliwe, b\u0119dziecie mog\u0142y obudzone z d\u0142ugiego, ci\u0119\u017ckiego snu, uwolniwszy si\u0119 z \u0142a\u0144cuch\u00f3w niewoli, korzysta\u0107 \u2013 jako ze swej w\u0142asno\u015bci \u2013 z waszych pi\u0119knych obszar\u00f3w i obchodzi\u0107 tam swe dawne \u015bwi\u0119ta spokojnej pracy i prowadzi\u0107 sw\u0105 wymian\u0119 handlow\u0105.\u201d \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Na przysz\u0142o\u015b\u0107 tak\u0105 przysz\u0142o owym ludom czeka\u0107 dwa wieki od ostatniego z rozbior\u00f3w Rzeczypospolitej. Przysz\u0142o\u015b\u0107 ta nadesz\u0142a z powstaniem Unii Europejskiej i przyj\u0119ciem do niej\u00a0wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w naszej cz\u0119\u015bci Europy.<\/p>\n

prof. dr hab. Andrzej PISKOZUB<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Unia Lubelska. Obraz namalowany przez Matejk\u0119 w 300. rocznic\u0119 Unii Lubelskiej pomi\u0119dzy Kr\u00f3lestwem Polskim i Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim. Pa\u0144stwo polsko-litewskie powi\u0119ksza\u0142o si\u0119 nie na zasadzie…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2685,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[35],"tags":[],"class_list":["post-2684","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2014"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t