M\u00f3wiono wtedy, \u017ce prawdziwym motywem prowadzonego przez w\u0142adz\u0119 \u201eoczyszczenia j\u0119zyka ukrai\u0144skiego od s\u0142\u00f3w archaicznych i prowincjonalnych\u201d \u00a0by\u0142o nie tyle zbli\u017cenie do j\u0119zyka rosyjskiego, ile oddalenie od polskiego z celem uchronienia m\u0142odzie\u017cy przed szkodliwymi wp\u0142ywami bur\u017cuazyjnego zachodu. Opowiada\u0142 mi kiedy\u015b znany historyk sztuki awangardowej Dmytro Gorbaczow, jak rektor Kijowskiego Instytutu Sztuk Plastycznych Aleksander Paszczenko publicznie narzeka\u0142 w po\u0142owie lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, \u017ce ukrai\u0144scy studenci czytaj\u0105 polski \u201ePrzegl\u0105d Artystyczny\u201d, inne czasopisma \u201erewizjonistyczne\u201d i w dodatku \u201eprawie wszystko w nich mog\u0105 zrozumie\u0107\u201d. Trzeba, wi\u0119c co\u015b robi\u0107 \u2013 zaznacza\u0142 – \u017ceby te j\u0119zyki nie by\u0142y tak bliskie.<\/p>\n
Ale wr\u00f3\u0107my do chronologii. <\/strong>W roku 1960 trafi\u0142em po raz pierwszy, jako 14-letni ch\u0142opiec, do \u017bytomierza. W zachodniej cz\u0119\u015bci miasta, na granitowych ska\u0142ach nad rzek\u0105 Teteriw, corocznie 1. maja urz\u0105dzano mistrzostwa wspinaczy. Bra\u0142a nas tam instruktor o nazwisku Szko\u0142a z pocz\u0105tku tylko w celu ogl\u0105dania i przyzwyczajania do takich akcji.<\/p>\n Mnie interesowa\u0142 pr\u00f3cz tego oczywi\u015bcie s\u0142ynny \u017cytomierski ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Zofii z 1751 roku \u0142adnie po\u0142o\u017cony w otoczeniu starych drzew na wzg\u00f3rzu, nad g\u0142\u0119bok\u0105 kotlin\u0105 rzeki Kamionki. Z daleka wida\u0107 by\u0142o dwie jego wie\u017ce, raczej klasycystyczne, ani\u017celi barokowe i p\u00f3\u017aniejsz\u0105 o 100 lat dzwonnic\u0119. \u015awi\u0105tynia ta swoim wygl\u0105dem sprawia\u0142a wra\u017cenie, jak gdyby nigdy nie bywa\u0142a zamkni\u0119t\u0105. Marmurowe wielos\u0142owne tablice pami\u0105tkowe na \u015bcianach, okaza\u0142e epitafialne reliefy, barokowa kazalnica. Nieopodal znajdowa\u0142 si\u0119, nie nale\u017c\u0105cy ju\u017c dzi\u015b chyba do ko\u015bcio\u0142a, pa\u0142acyk biskupi i nie by\u0142o tam jeszcze muzeum sztuki z cenn\u0105 kolekcj\u0105 barona de Chadoir\u2019a, przeniesion\u0105 do tego pa\u0142acyku w ko\u0144cu ubieg\u0142ego wieku.<\/p>\n Pewnego dnia s\u0142uchali\u015bmy z przyjacielem nabo\u017ce\u0144stwa. Dziadek, siedz\u0105cy na \u0142awie z przodu zapyta\u0142, sk\u0105d jeste\u015bmy, a potem od czasu do czasu komentowa\u0142 nam, co si\u0119 dzieje. W odpowiednich momentach wstawa\u0142 razem z siedz\u0105cymi obok m\u0119\u017cczyznami(wszyscy z bia\u0142ymi w\u0105sami a\u2019la Pi\u0142sudski) i \u015bpiewa\u0142 \u201e\u015awi\u0119ty Bo\u017ce…\u201d. P\u00f3\u0142 godziny p\u00f3\u017aniej opu\u015bcili\u015bmy ko\u015bci\u00f3\u0142. On te\u017c wyszed\u0142 st\u0105paj\u0105c za nami. Wyt\u0142umaczy\u0142 nam tre\u015b\u0107 napis\u00f3w na tablicach przy wej\u015bciu i zaproponowa\u0142, \u017ce doprowadzi nas do jad\u0142odajni. Tam poprosi\u0142, aby\u015bmy postawili mu piwo za przys\u0142ug\u0119…<\/p>\n Corocznie zwiedza\u0142em ten ko\u015bci\u00f3\u0142 w latach 60., przy ka\u017cdym pobycie w \u017bytomierzu. Nie wszyscy wierni wtedy tolerowali takie wizyty obcych interesant\u00f3w. Jedna starsza kobieta powiedzia\u0142a nam z przyjacielem przy wej\u015bciu: \u201eNie ma co tutaj wam robi\u0107, id\u017acie st\u0105d, komsomolcom nie potrzebny jest ko\u015bci\u00f3\u0142\u201d. Ale druga uspakaja\u0142a j\u0105: \u201eNiech ch\u0142opcy zobacz\u0105\u201d. I nawet urz\u0105dzi\u0142a dla nas co\u015b w rodzaju wycieczki. Interesowa\u0142em si\u0119 hierarchi\u0105 katolick\u0105 w Ukrainie. Zapewne nie umia\u0142em jeszcze prawid\u0142owo zapyta\u0107 po polsku, bo nasza uprzejma Pani stanowczo odpowiada\u0142a: najwy\u017csza w\u0142adza \u2013 to NKWD.<\/p>\n Tego samego roku 1960. tak\u017ce po raz pierwszy zobaczy\u0142em Lw\u00f3w <\/em><\/strong>i zakocha\u0142em si\u0119 w tym mie\u015bcie na zawsze. Wszystko mnie tam zachwyca\u0142o: architektura, inteligentny spos\u00f3b zachowania lwowiak\u00f3w i ca\u0142y europejski modus \u017cycia, tak odmienny od kijowskiego. Lw\u00f3w wydawa\u0142 mi si\u0119 miastem dla ludzi, Kij\u00f3w \u2013 dla samochod\u00f3w.<\/p>\n Wtedy je\u017adzi\u0142 jeszcze na Wysoki Zamek zabytkowy tramwaj austriacki. Niedawno je\u017adzi\u0142em podobnym w Lizbonie, ale w portugalskiej stolicy wygl\u0105da\u0142o to raczej na atrakcj\u0119 turystyczn\u0105, we Lwowie \u2013 na codzienno\u015b\u0107. No i otwarte by\u0142y tutaj, jak i na ca\u0142ej Ukrainie Zachodniej, prawie wszystkie cerkwie.<\/p>\n Co prawda, nie dotyczy\u0142o to ko\u015bcio\u0142\u00f3w, z kt\u00f3rych funkcjonowa\u0142y tylko dwa \u2013 Katedra i ko\u015bci\u00f3\u0142 \u015bw. Antoniego. Lwowskie \u015bwi\u0105tynie katolickie i prawos\u0142awne by\u0142y przepe\u0142nione wiernymi, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych niema\u0142o by\u0142o inteligencji i m\u0142odzie\u017cy.<\/p>\n Zapami\u0119ta\u0142em wypowied\u017a pewnej pani o narodowo\u015bci, twierdz\u0105cej, \u017ce jest to tylko skorupka cz\u0142owieka, kt\u00f3ra nic o jego prawdziwej wewn\u0119trznej istocie nie m\u00f3wi. Wykorzystywa\u0142em ka\u017cd\u0105 okazj\u0119 by porozmawia\u0107 po polsku w ko\u015bciele r\u00f3wnie\u017c we wszystkich innych miastach by\u0142ego Zwi\u0105zku Radzieckiego, w kt\u00f3rych przebywa\u0142em, a to \u2013 w Leningradzie, Wilnie, Moskwie, Odessie, Tbilisi.<\/p>\n W Leningradzie, na przyk\u0142ad (uczy\u0142em si\u0119 tam w latach 1964\u20131970), podczas wizyty Prezydenta Francji de Gaulle\u2019a w gazetach pisano, \u017ce s\u0142ucha\u0142 on mszy niedzielnej w ko\u015bciele rzymsko-katolickim. Nie by\u0142 to g\u0142\u00f3wny, nieczynny wtedy ko\u015bci\u00f3\u0142 na Prospekcie Newskim, a ma\u0142y, po\u0142o\u017cony niedaleko dworca Moskiewskiego(teraz ju\u017c zn\u00f3w Miko\u0142ajewskiego).<\/p>\n Nast\u0119pnej niedzieli udali\u015bmy tam z przyjacielem, Andrzejem Pa\u0142amarczukiem i po nabo\u017ce\u0144stwie jak zawsze by\u0142a okazja do praktyki j\u0119zykowej. Jedna starsza Pani m\u00f3wi\u0142a po polsku o wiele lepiej od innych, chwali\u0142a prezydenta francuskiego za poparcie katolik\u00f3w (\u201eponiewa\u017c my tutaj tacy prze\u015bladowani\u201d), nostalgicznie wspomina\u0142a jak: \u201eojciec bi\u0142 nas, dzieci, \u0142y\u017ck\u0105 w \u0142eb za ka\u017cde rosyjskie s\u0142owo przy stole\u201d.<\/p>\n W Wilnie zapami\u0119ta\u0142em schody do kaplicy Ostrobramskiej z wielk\u0105 liczb\u0105 \u017cebrak\u00f3w, ludzi gromadnie kl\u0119cz\u0105cych przed Cudownym Obrazem i setki poz\u0142acanych motyw\u00f3w na \u015bcianach. Na cmentarzu na Rossie (nie wiedzia\u0142em jeszcze, \u017ce jest tam te\u017c pochowana moja babcia) trafi\u0142em na grobowiec \u201eMatki i serca syna\u201d z romantycznym epitafium, domy\u015bli\u0142em si\u0119, \u017ce chodzi o serce Pi\u0142sudskiego. Zazwyczaj zwraca\u0142em si\u0119 do mieszka\u0144c\u00f3w Wilna po polsku i prawie wszyscy odpowiadali mi w tym j\u0119zyku.<\/p>\n Wspominam r\u00f3wnie\u017c r\u00f3\u017cowe p\u0142atki kwiat\u00f3w w odeskim ko\u015bciele (niedaleko od miejscowego muzeum), kt\u00f3rymi obrzucano pos\u0105g Matki Boskiej, i wyja\u015bnienia ubranej z wiejska kobiety, \u017ce w taki spos\u00f3b czcz\u0105 oni (\u201eub\u0142a\u017caj\u0105\u201d) Maryj\u0119. Natomiast moim tbiliskim ko\u015bcielnym wsp\u00f3\u0142rozm\u00f3wc\u0105 by\u0142 pewien inteligentny, smuk\u0142y Pan. Kiedy \u017cegnali\u015bmy si\u0119, on ze \u0142zami wzruszenia prosi\u0142, bym przekaza\u0142 uk\u0142on moim kijowskim rodzicom.<\/p>\n W sierpniu roku 1971. zwiedzili\u015bmy razem z \u017con\u0105 s\u0142ynny ko\u015bci\u00f3\u0142 w Greczanach<\/em><\/strong> w okolicach miasta Chmielnickiego (by\u0142ego Proskurowa). By\u0142 niedu\u017cy, ale bardzo jasny w \u015brodku i z wygl\u0105du nowy. Akurat kobiety sprz\u0105ta\u0142y jego wn\u0119trze i by\u0142 z nimi m\u0142ody ksi\u0105dz bez brody, w czarnej sutannie.<\/p>\n Powitali\u015bmy si\u0119:<\/p>\n \u2013 Niech b\u0119dzie pochwalony Jezus \u0421hr\u0443stus!<\/p>\n – Na wiek wiek\u00f3w. Amen \u2013 pob\u0142ogos\u0142awi\u0142 i zaciekawi\u0142 si\u0119:<\/p>\n – A sk\u0105d Pa\u0144stwo przybyli\u015bcie?<\/p>\n Odpowiedzia\u0142em po polsku, \u017ce s\u0142u\u017c\u0119 tutaj w wojsku, a \u017cona przyjecha\u0142a z Kijowa i chcemy zwiedzi\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142.<\/p>\n – Jeste\u015bcie, Pa\u0144stwo, katolikami?<\/p>\n – Moja babcia by\u0142a katoliczk\u0105, ale zmar\u0142a na d\u0142ugo przed mym urodzeniem. Rodzice s\u0105 ochrzczeni w obrz\u0105dku prawos\u0142awnym, ale do cerkwi nie chodz\u0105. Za\u015b my z \u017con\u0105 lubimy odwiedza\u0107 nabo\u017ce\u0144stwa, chocia\u017c nie jeste\u015bmy ochrzczeni.<\/p>\n – No! Musicie Pa\u0144stwo koniecznie si\u0119 ochrzci\u0107, chodzi\u0107 do cerkwi \u0456 by\u0107 chocia\u017cby(!) prawos\u0142awnymi\u2026 – konstatowa\u0142.<\/p>\n Dodam, \u017ce w nied\u0142ugim czasie tak si\u0119 te\u017c sta\u0142o.<\/p>\n Zazwyczaj przy takich kr\u00f3tkich okazjonalnych pogaw\u0119dkach nie wyja\u015bnia\u0142em szczeg\u00f3\u0142\u00f3w swego pochodzenia. Owszem, jednego razu pewna Pani nalega\u0142a na tym, \u017ce my, Polacy, powinni\u015bmy my\u015ble\u0107 i dzia\u0142a\u0107 tak to i tak to. Musia\u0142em napomkn\u0105\u0107 jej wtedy, \u017ce w\u0142a\u015bciwie do Polak\u00f3w nie nale\u017c\u0119. I natychmiast otrzyma\u0142em srog\u0105 odpowied\u017a: \u201eNie rozumiem, dlaczego Pan ukrywa sw\u0105 narodowo\u015b\u0107. Ja, na przyk\u0142ad, jestem Polk\u0105 i ciesz\u0119 si\u0119 z tego!\u201d.<\/p>\n W istocie odczuwa\u0142em nie tyle rozdzielenie, ile poszerzenie swej identyfikacji narodowej. Wychowany w szkole i kulturze rosyjskiej, by\u0142em jednocze\u015bnie zanurzony w realia ukrai\u0144skie, kt\u00f3re lubi\u0142em i ceni\u0142em, tym cieplej, im bardziej w Kijowie na prze\u0142omie lat 60-ch – 80-ch \u017cywio\u0142 ukrai\u0144ski by\u0142 sztucznie t\u0142umiony i ograniczany na korzy\u015b\u0107 rosyjskiego (teraz dzieje si\u0119 na odwr\u00f3t). Niezadowolenie z rzeczywisto\u015bci politycznej przek\u0142ada\u0142o si\u0119 na kultur\u0119 rosyjsk\u0105. Natomiast sk\u0142adnik polski by\u0142 oficjalnie ca\u0142kowicie wykre\u015blony i dlatego wygl\u0105da\u0142 romantycznie, nawet nostalgicznie. Opr\u00f3cz tego z polsko\u015bci\u0105 kojarzy\u0142y si\u0119 wirtualne alternatywy rozwoju spo\u0142ecznego.<\/p>\n Oznaki i \u015blady polsko\u015bci fascynowa\u0142y mnie z r\u00f3\u017cnych przyczyn<\/strong>. Imponowa\u0142y zar\u00f3wno zwroty grzeczno\u015bciowe per \u201epan\/pani\u201d, jak i o wiele wi\u0119ksza wolno\u015b\u0107 w \u017cyciu kulturalnym i religijnym (czytali\u015bmy czasopisma warszawskie i krakowskie), czy chocia\u017cby \u201ewieczne\u201d polskie drogi okresu mi\u0119dzywojennego z kostki kamiennej, kt\u00f3re do dzi\u015b s\u0142u\u017c\u0105 gdzieniegdzie na Wo\u0142yniu Zachodnim i w Galicji. Czu\u0142em si\u0119, wi\u0119c w\u00f3wczas, je\u017celi ju\u017c nie Polakiem, to gorliwym polonofilem. Przynajmniej pierwsz\u0105 moj\u0105 publikacj\u0119 wydrukowa\u0142 roku 1963 warszawski magazyn turystyczny \u201e\u015awiatowid\u201d, a tytu\u0142y pierwszych studenckich prac semestralnych brzmia\u0142y: \u201ePortret ukrai\u0144ski i polski XVI\u2013XVIII stuleci\u201d, \u201eSztuka ukrai\u0144ska okresu XVI\u2013XVIII wiek\u00f3w w ocenie badaczy polskich i ukrai\u0144skich\u201d. Z dawn\u0105 Rzeczpospolit\u0105 powi\u0105zana by\u0142a r\u00f3wnie\u017c moja praca dyplomowa \u201eDrewniane cerkwie Kijowszczyzny z okresu XVI\u2013XVIII wiek\u00f3w\u201d.<\/p>\n Micha\u0142 SELIWACZOW<\/strong> M\u00f3wiono wtedy, \u017ce prawdziwym motywem prowadzonego przez w\u0142adz\u0119 \u201eoczyszczenia j\u0119zyka ukrai\u0144skiego od s\u0142\u00f3w archaicznych i prowincjonalnych\u201d \u00a0by\u0142o nie tyle zbli\u017cenie do j\u0119zyka rosyjskiego, ile oddalenie…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-2958","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-archiwum-2013"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
C.d.n.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"