To, co poni\u017cej przekazuj\u0119 w postaci krytycznych notatek – to kwintesencja moich dw\u00f3ch wyst\u0105pie\u0144(w j\u0119zyku ukrai\u0144skim) na fali ukrai\u0144skiego radia \u201eKultura\u201d w jednej z audycji z cyklu \u00ab\u0414\u043e\u0440\u043e\u0433\u043e\u044e \u043d\u0430\u0437\u0443\u0441\u0442\u0440\u0456\u0447\u00bb, kt\u00f3ry systematycznie prowadzi znany dziennikarz, poeta i t\u0142umacz Stanis\u0142aw Szewczenko. Obydwie audycje – pogadanki dotyczy\u0142y powi\u0105za\u0144 literatury polskiej z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Iwan Franki oraz Miko\u0142aja Gogola.<\/p>\n
Co daje mi prawo mi, wypowiada\u0107 si\u0119 w podobnej tematyce? My\u015bl\u0119, \u017ce po pierwsze, mam takie prawo jako polonistka z wykszta\u0142cenia, jako wsp\u00f3\u0142autor wydania – 20-tomowego zbioru utwor\u00f3w Iwana Franki oraz niekt\u00f3rych tom\u00f3w jego 50-tomowego wydania, a ponadto, jako cz\u0142owiek, w pe\u0142ni obeznany z jego korespondencj\u0105 w obszarze Lwowa i materia\u0142ami zachowanymi w zbiorach Instytutu Literatury im. T. Szewczenki Akademii Nauk Ukrainy. Dodam jeszcze, \u017ce tematyk\u0105 t\u0105 styka\u0142am si\u0119 te\u017c, wyk\u0142adaj\u0105c literatur\u0119 rosyjsk\u0105 w kilku wy\u017cszych uczelniach Ukrainy.<\/p>\n
W swoich uwagach krytycznych chcia\u0142abym przedstawi\u0107 czytelnikowi postacie tych wielkich pisarzy nie jako tw\u00f3rc\u00f3w chrestomatyjnych, wyniesionych, \u017ce tak powiem, na ikony, lecz jako wybitnych dzia\u0142aczy literatury – z ich \u015bwiatopogl\u0105dem, tw\u00f3rczym temperamentem, a niekiedy i z ludzkimi wadami.<\/p>\n
Iwan Franko to wieloplanowy dzia\u0142acz kultury: poeta, prozaik, krytyk, wnikliwy badacz ukrai\u0144skiej literatury dawnych czas\u00f3w. Pisa\u0142 r\u00f3wnie swobodnie w trzech j\u0119zykach: ukrai\u0144skim, polskim, niemieckim. Doskonale zna\u0142 literatur\u0119 polsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 stawia\u0142 bardzo wysoko, aczkolwiek nie wszystkich polskich autor\u00f3w odbiera\u0142 jednoznacznie. Wznio\u015ble ocenia\u0142 poezj\u0119 Juliusza S\u0142owackiego; wiele utwor\u00f3w Adama Mickiewicza, w rodzaju poematu \u00abPan Tadeusz\u00bb, lecz wyst\u0119powa\u0142 krytycznie przeciwko tym jego utworom, gdzie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o zdradzie pa\u0144stwa, na przyk\u0142ad, we wczesnej powie\u015bci poetyckiej Mickiewicza \u00abGra\u017cyna\u00bb, gdzie autor pisze o ksi\u0119ciu Litaworze – stronniku niemieckich rycerzy albo te\u017c w poemacie \u201eKonrad Wallenrod\u201d – o zdradzie dokonanej z pobudek patriotycznych.<\/p>\n
Iwan Franko wielce pozytywnie wypowiada\u0142 si\u0119 o tw\u00f3rczo\u015bci dw\u00f3ch polskich pisarek: Marii Konopnickiej i Elizy Orzeszkowej. Konopnick\u0105 lubi\u0142 za jej g\u0142\u0119boki, jak uwa\u017ca\u0142, folkloryzm, bardziej g\u0142\u0119boki i szczery, ni\u017c u jego przyjaciela i kolegi Jana Kasprowicza. Co za\u015b si\u0119 tyczy jego bardzo ciekawej, wieloletniej \u201etw\u00f3rczej\u201d korespondencji z Eliz\u0105 Orzeszkow\u0105, to wesz\u0142a ona do Dzie\u0142 Wszystkich zar\u00f3wno I.Franko, jak i i E.Orzeszkowej, pod nazw\u0105 \u201eDwug\u0142os\u201d.<\/p>\n
Niekt\u00f3re swoje utwory prozaiczne I.Franko pisa\u0142 w oryginale – po polsku, chocia\u017c istniej\u0105 te\u017c ukrai\u0144skie przek\u0142ady tych utwor\u00f3w. W\u015br\u00f3d nich znajduje si\u0119 np. szkic z \u017cycia Lwowa \u2013 \u201eLelum i Polelum\u201d – o dw\u00f3ch braciach bli\u017aniakach – lwowskich dziennikarzach. Jego alegoryczny tytu\u0142 nawi\u0105zuje do obraz\u00f3w J.S\u0142owackiego m\u00f3wi\u0105cych niejako o rozdwojonej osobowo\u015bci \u2013 \u201eje\u017celi zginie Lelum, zast\u0105pi go i jego dzie\u0142o przed\u0142u\u017cy Polelum\u201d. Inne – bogate w tre\u015b\u0107 i psychologicznie tragiczne, jest opowiadanie \u201eDla ogniska domowego\u201d. Jego podstaw\u0105 sta\u0142 si\u0119 \u00f3wczesny skandaliczny proces s\u0105dowy we Lwowie, gdzie \u017cona oficera(kt\u00f3ry pracowa\u0142 za granic\u0105)- dla poparcia swojego \u201erodzinnego ogniska\u201d i nauczania(p\u0142atnego – na co nie mog\u0142a sobie pozwoli\u0107 na mizern\u0105 emerytur\u0119, otrzymywan\u0105 za m\u0119\u017ca)- dwoje swoich dzieci, uwik\u0142a\u0142a si\u0119 w \u201ebrudn\u0105 afer\u0119\u201d – przest\u0119pczy handel – niepi\u015bmiennymi wiejskimi dziewcz\u0119tami. Werbowano ich do Lwowa obiecuj\u0105c im tam prac\u0119 nianiek, pokoj\u00f3wek i kucharek, a w rzeczywisto\u015bci, odebrawszy u nich dokumenty, sprzedawano ich za granic\u0119 do dom\u00f3w publicznych.<\/p>\n
Kiedy m\u0105\u017c g\u0142\u00f3wnej bohaterki – Anieli wr\u00f3ci\u0142 do domu, zmuszony by\u0142 z przyczyn haniebnego zachowania si\u0119 \u017cony wyrzec si\u0119 pracy w wojsku. Z ich rodzin\u0105 przestano si\u0119 w mie\u015bcie komunikowa\u0107. Jednak\u017ce dziewczyny – poszkodowane – ulitowa\u0142y si\u0119 nad Aniel\u0105, jako nad kochaj\u0105c\u0105 matk\u0119, i jej imi\u0119 nie figurowa\u0142o na procesie s\u0105dowym razem z jej wsp\u00f3lnikami w owym \u201ebiznesie\u201d. Tym niemniej, Aniela pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwo. Na jej grobie nie ma teraz krzy\u017ca, a ro\u015bnie tylko wysoki cyprys. Dzieci nie wiedzia\u0142y o tym, co si\u0119 sta\u0142o w rzeczywisto\u015bci.<\/p>\n
\u00a0Ciekawe, \u017ce Franko nieco zmi\u0119kczy\u0142 zako\u0144czenie tego opowiadania – w obronie Anieli, postawionej w \u017cyciowej sytuacji bez wyj\u015bcia.<\/p>\n
Obydwa opowiadania Franki wesz\u0142y do jego \u201eUtwor\u00f3w wybranych\u201d wydanych w Polsce w po\u0142owie lat 50. – w polskich wariantach j\u0119zykowych, ale po wyra\u017anej korekcie z punktu widzenia literackiego j\u0119zyka polskiego.<\/p>\n
Pozwol\u0119 sobie doda\u0107 te\u017c jeden moment humorystyczny, dotycz\u0105cych tekst\u00f3w I.Franki. Pewna studentka – praktykantka obwie\u015bci\u0142 kiedy\u015b \u201eniezwyk\u0142\u0105 sensacj\u0119\u201d: ot\u00f3\u017c w dziale r\u0119kopis\u00f3w Instytutu Literatury Akademii Nauk Ukrainy znajduje si\u0119 pisany r\u0119cznie tekst (bez pocz\u0105tku i bez ko\u0144ca, w rodzaju artyku\u0142u) napisany w \u201enieznanym w \u015bwiecie j\u0119zyku\u201d. Okaza\u0142o si\u0119 (jak wyja\u015bni\u0142am potem z kolegami), \u017ce jest to artyku\u0142 krytyczny I.Franki, napisany r\u0119cznie w j\u0119zyku niemieckim, lecz nie \u0142aci\u0144skim, a gotyckim alfabetem, nb. do dzi\u015b jeszcze stosowanym w Austrii.<\/p>\n
Utwory Gogola interesuj\u0105 mnie w typologicznym zestawieniu z \u201ema\u0142\u0105 proz\u0105\u201d polskich autor\u00f3w. Mam na my\u015bli opowiadania M.Gogola o \u201etematyce miejskiej\u201d – w rodzaju \u201eProspektu Newskiego\u201d, \u201eSzynela\u201d, \u201eNosa\u201d itp. \u2013 tzn. motyw\u00f3w z \u017cycia do\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych wielkiego miasta (u Gogola – Sankt-Petersburga), a co si\u0119 tyczy polskich autor\u00f3w, to \u201eCienia\u201d Boles\u0142awa Prusa – o warszawskich \u201elatarnikach\u201d, kt\u00f3rzy obs\u0142ugiwali miejskie latarnie naftowe. Oni, \u017ce tak powiem, \u201erodzili \u015bwiat\u201d, lecz nikt nie zna\u0142 tych ludzi, nie zna\u0142 ich imion, niczego nie wiedzia\u0142 o ich \u017cyciu i \u015bmierci. To by\u0142 lumpenproletariat Warszawy.<\/p>\n
Tragiczne akcenty spotykane cz\u0119sto u Gogola przypomina mi opowiadanie Marii Konopnickiej \u201eDym\u201d.<\/p>\n
Nieopodal fabryki w \u0141odzi, w ma\u0142ej izdebce, mieszka starsza wdowa, a jej syn pracuje palaczem w fabrycznej kot\u0142owni. Staruszka-wdowa kocha fabryczny dym, \u015bwiadcz\u0105cy o tym, \u017ce jej syn pracuje i wieczorem do niej wr\u00f3ci. Lecz zdarza si\u0119 nieszcz\u0119\u015bcie: fabryczny kocio\u0142 wybucha i m\u0142ody kotlarz ginie. Staruszka-wdowa jeszcze wiele lat sp\u0119dzi sama w swojej izdebce nieopodal fabryki, lecz teraz ju\u017c nienawidzi ten czarny fabryczny dym, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przeszkadza\u0142 tylko jej oddycha\u0107.<\/p>\n
Ko\u0144cz\u0105c nadmieni\u0119, \u017ce rozmowy i dyskusje wok\u00f3\u0142 tw\u00f3rczo\u015bci wybitnych rosyjskich, ukrai\u0144skich i polskich pisarzy mo\u017cna prowadzi\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107, poniewa\u017c jest to tw\u00f3rczo\u015b\u0107 oryginalna i r\u00f3\u017cnorodna.<\/p>\n
Akademik Julia BU\u0141ACHOWSKA\u00a0 To, co poni\u017cej przekazuj\u0119 w postaci krytycznych notatek – to kwintesencja moich dw\u00f3ch wyst\u0105pie\u0144(w j\u0119zyku ukrai\u0144skim) na fali ukrai\u0144skiego radia \u201eKultura\u201d w jednej z audycji…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[],"class_list":["post-3279","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-archiwum-2012"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"