{"id":3408,"date":"2016-07-22T08:34:18","date_gmt":"2016-07-22T05:34:18","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/czarnobylskie-dylematy\/"},"modified":"2024-12-12T08:15:26","modified_gmt":"2024-12-12T06:15:26","slug":"czarnobylskie-dylematy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/czarnobylskie-dylematy\/","title":{"rendered":"CZARNOBYLSKIE DYLEMATY"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Jednym z dostojnych go\u015bci zagranicznych Forum by\u0142 doskonale zorientowany w omawianej tematyce, wieloletni prekursor wsp\u00f3\u0142pracy naukowc\u00f3w Polski i Ukrainy, prezes Fundacji Edukacyjnej \u201ePerspektywy\u201d Waldemar Siwi\u0144ski. Poni\u017cszy tekst oparty jest na jego wyst\u0105pieniu wyg\u0142oszonym na Forum.<\/strong><\/p>\n

Mam bardzo osobisty stosunek do Czarnobyla. Gdy 28 kwietnia 1986 roku dowiedzia\u0142em si\u0119 o wybuchu na Czarnobylskiej Elektrowni Atomowej by\u0142 to dla mnie szok. Podobnie jak wiele os\u00f3b urodzonych w drugiej po\u0142owie XX wieku, by\u0142em zafascynowany mo\u017cliwo\u015bciami, jakie otworzy\u0142a przed cz\u0142owiekiem rewolucja naukowo-techniczna. Dlatego uko\u0144czy\u0142em studia na Wydziale Elektroniki Politechniki Warszawskiej, a potem wybra\u0142em karier\u0119 dziennikarza naukowego. Komunikat o wybuchu IV bloku po\u0142o\u017cy\u0142 na tej fascynacji cie\u0144, wielki cie\u0144. Przyjechanie do Czarnobyla sta\u0142o si\u0119 dla mnie nagle niezwykle wa\u017cne.<\/p>\n

W kwietniu 1987 roku, w rok po katastrofie przez p\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca je\u017adzi\u0142em po „zonie” – w Ukrainie, Bia\u0142orusi i Rosji – i spotyka\u0142em si\u0119 z uczestnikami tych wydarze\u0144. Jako dziennikarz bra\u0142em nast\u0119pnie udzia\u0142 w procesie s\u0105dowym nad winnymi katastrofy. Potem przyje\u017cd\u017ca\u0142em tu wiele razy. Aby zrozumie\u0107 Czarnobyl i jego implikacje dla przysz\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Moon speech<\/strong><\/p>\n

Czarnobyl oznacza koniec dominuj\u0105cego przez wcze\u015bniejsze 200 lat sposobu my\u015blenia o nauce i technice. Od czas\u00f3w rewolucji przemys\u0142owej, od czas\u00f3w Juliusza Verne’a ludzie wierzyli w nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci nauki i techniki. By\u0142a to, niezale\u017cnie od okropno\u015bci dw\u00f3ch \u015bwiatowych wojen, epoka technologicznego optymizmu. Magiczne s\u0142owo „post\u0119p” odmieniano na wszystkie sposoby. Panowa\u0142o przekonanie: nauka i technika mog\u0105 wszystko, wystarczy tylko bardzo chcie\u0107, zgromadzi\u0107 odpowiednie \u015brodki, zaanga\u017cowa\u0107 zdolnych ludzi – i mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 wszystko.<\/p>\n

W swoim s\u0142ynnym przem\u00f3wieniu z 12 wrze\u015bnia 1962 uruchamiaj\u0105cym ameryka\u0144ski program za\u0142ogowych lot\u00f3w na Ksi\u0119\u017cyc („Moon speech”) prezydent John Kennedy m\u00f3wi\u0142: \u201eZdecydowali\u015bmy si\u0119 polecie\u0107 na Ksi\u0119\u017cyc. Zdecydowali\u015bmy si\u0119 polecie\u0107 na Ksi\u0119\u017cyc w tej dekadzie, a tak\u017ce wykona\u0107 inne rzeczy, nie dlatego, \u017ce s\u0105 one \u0142atwe, ale dlatego, \u017ce s\u0105 trudne\u201d.<\/p>\n

S\u0142owa Kennedy’ego s\u0105 najlepsz\u0105 ilustracj\u0105 „determinizmu technologicznego”. Wola polityczna, zasoby i talenty – te trzy czynniki zawsze mia\u0142y dawa\u0107 sukcesy i mityczny „post\u0119p”.<\/p>\n

Czarnobyl postawi\u0142 takiemu my\u015bleniu ostr\u0105 przegrod\u0119. W\u0142a\u015bnie Czarnobyl, bo wcze\u015bniejsze wypadki w elektrowniach atomowych i zak\u0142adach przer\u00f3bki paliwa j\u0105drowego – zw\u0142aszcza niezwykle gro\u017ana awaria w ameryka\u0144skiej elektrowni Three Mail Island – nie mia\u0142y tak dramatycznego zako\u0144czenia.<\/p>\n

Linia graniczna<\/strong><\/p>\n

Odmienno\u015b\u0107 katastrofy czarnobylskiej w por\u00f3wnaniu z innymi wcale nie polega na tym, \u017ce tu zgin\u0119li ludzie, cho\u0107 \u015bmier\u0107 ka\u017cdego cz\u0142owieka, a zw\u0142aszcza niewyobra\u017calna \u015bmier\u0107 od napromieniowania, wzbudza g\u0142\u0119bokie uczucia \u017calu i wsp\u00f3\u0142czucia. Ale przecie\u017c, jakkolwiek by to okrutnie zabrzmia\u0142o, godzimy si\u0119, \u017ce na morzach ton\u0105 statki z marynarzami, skalne zawa\u0142y przygniataj\u0105 g\u00f3rnik\u00f3w, w prototypach samolot\u00f3w rozbijaj\u0105 si\u0119 piloci oblatywacze… Przyjmujemy to jednak jako tragiczn\u0105 wprawdzie, lecz logiczn\u0105 konsekwencj\u0119 stylu \u017cycia czy zawodu, jaki ci ludzie wybrali… Gdyby awaria w Czarnobylu dotkn\u0119\u0142a tylko za\u0142og\u0119 dy\u017curn\u0105, te\u017c pewnie \u015bwiat przeszed\u0142by nad tym do porz\u0105dku dziennego…<\/p>\n

Ale promieniuj\u0105ce izotopy wyrzucane z krateru IV reaktora zagrozi\u0142y r\u00f3wnie\u017c ludziom nie maj\u0105cym nic wsp\u00f3lnego z energetyk\u0105 atomow\u0105, ludziom z bli\u017cszego i dalszego otoczenia reaktora. A poniewa\u017c nikt nie m\u00f3g\u0142 okre\u015bli\u0107 dok\u0105d dotr\u0105 radioaktywne chmury – poczuli\u015bmy, \u017ce wybuch w Czarnobylu zagrozi\u0142 nam wszystkim, na ca\u0142ym \u015bwiecie. A skutecznie ochroni\u0107 si\u0119 przed skutkami katastrofy, kt\u00f3ra zagra\u017ca ka\u017cdemu, mo\u017cna tylko w jeden spos\u00f3b: poprzez niedopuszczenie do niej.<\/p>\n

W og\u00f3le Czarnobyl wyznaczy\u0142 swoist\u0105 lini\u0119 graniczn\u0105 w historii rozwoju nauki i techniki. Wcze\u015bniej by\u0142 d\u0142ugi okres \u201erozwoju poprzez katastrofy”. Najlepiej mo\u017cna zilustrowa\u0107 to do\u015bwiadczeniami z okresu wielkich odkry\u0107, zw\u0142aszcza w Anglii i Holandii, gdy kapitanowie sami byli budowniczymi swoich okr\u0119t\u00f3w. Z\u0142y konstruktor ton\u0105\u0142 razem ze \u017ale skonstruowanym statkiem, dobry zostawa\u0142 i – upraszczaj\u0105c – tak odbywa\u0142 si\u0119 post\u0119p.<\/p>\n

Do momentu awarii w Czarnobylu nic si\u0119 w\u0142a\u015bciwie w tej filozofii nie zmieni\u0142o. Z\u0142e samoloty spada\u0142y – budowano lepsze. \u0179le skonstruowane budynki zawala\u0142y si\u0119 – budowano lepsze. Koszty ludzkie takiego rozwoju przyjmowano za nieuniknione.<\/p>\n

\"\"<\/a>
P\u0142on\u0105cy reaktor zasypywano tonami boru, dolomitu, glinu i o\u0142owiu. \u015amig\u0142owce Mi-8 i Mi-26 lata\u0142y prawie bez przerwy. Pierwszego dnia po wybuchu \u2013 ponad 100 kurs\u00f3w, drugiego \u2013 300 <\/strong><\/p>\n

Czarnobyl pokaza\u0142 jednak, i\u017c cz\u0142owiek stworzy\u0142 tak pot\u0119\u017cne urz\u0105dzenia i systemy in\u017cynieryjne, \u017ce ich awaria mo\u017ce by\u0107 r\u00f3wnoznaczna z zag\u0142ad\u0105 ludzko\u015bci. Energetyka j\u0105drowa ju\u017c si\u0119 poprzez katastrofy rozwija\u0107 nie mo\u017ce! Dotyczy to r\u00f3wnie\u017c du\u017cych system\u00f3w komputerowych steruj\u0105cych ruchem lotniczym w skali kontynent\u00f3w, system\u00f3w technicznych zabezpieczaj\u0105cych funkcjonowanie wielkich miast, przedsi\u0119biorstw przemys\u0142u chemicznego i biotechnologii.<\/p>\n

Czarnobyl pokaza\u0142, \u017ce nie wystarczy ju\u017c dzisiaj zbudowa\u0107 system technologiczny, pracuj\u0105cy z niewyobra\u017caln\u0105 nawet aktualnie niezawodno\u015bci\u0105 0,9999… Trzeba nauczy\u0107 si\u0119 budowa\u0107 takie systemy, kt\u00f3re je\u015bli nawet ulegn\u0105 awarii, to z racji swej wewn\u0119trznej konstrukcji zapewni\u0105 to, \u017ce awaria nie zdo\u0142a przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w katastrof\u0119.<\/p>\n

Gdzie jeste\u015bmy teraz? Chcia\u0142bym wierzy\u0107, \u017ce w epoce odpowiedzialno\u015bci. Ale wiem te\u017c, \u017ce nie ma prostych, \u0142atwych i szybkich przej\u015b\u0107 mi\u0119dzy epokami. To trwa i nigdy nie jest \u0142atwe.<\/p>\n

Jak kszta\u0142ci\u0107 in\u017cynier\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Nowy spos\u00f3b kszta\u0142cenia in\u017cynier\u00f3w jest jednym z g\u0142\u00f3wnych wyzwa\u0144, kt\u00f3re przyni\u00f3s\u0142 z sob\u0105 Czarnobyl.<\/p>\n

Zaw\u00f3d in\u017cynierski definiuje si\u0119 rozmaicie, dla mnie jednak najpi\u0119kniejsz\u0105 jest angielska definicja z XIX wieku okre\u015blaj\u0105ca go jako sztuk\u0119 kierowania si\u0142ami natury na po\u017cytek cz\u0142owieka. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce in\u017cynier to taki cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zajmuje si\u0119 projektowaniem czego\u015b i doprowadzeniem do tego, \u017ceby to, co zosta\u0142o zaprojektowane, mog\u0142o zosta\u0107 wykonane i na dodatek jeszcze dzia\u0142a\u0142o z po\u017cytkiem.<\/p>\n

S\u0142owo „in\u017cynier”, pochodz\u0105ce od \u0142aci\u0144skiego ingeniatus, oznacza kogo\u015b, kto potrafi co\u015b wymy\u015bli\u0107, jest sprytny, ma otwart\u0105 g\u0142ow\u0119. In\u017cynieria w dzisiejszym rozumieniu tego s\u0142owa powsta\u0142a, gdy do projektowania zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 geometrii i matematyki, dzi\u0119ki czemu przesta\u0142o ono by\u0107 procesem intuicyjnym.<\/p>\n

Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce praca in\u017cyniera r\u00f3\u017cni si\u0119 od pracy naukowca tym, \u017ce o ile naukowiec musi zgodnie z metod\u0105 naukow\u0105 porusza\u0107 si\u0119 w obr\u0119bie \u015bcis\u0142ych praw, o tyle in\u017cynier, znaj\u0105c ograniczenia nauki, musi cz\u0119sto w\u0142asn\u0105 inteligencj\u0105, wyobra\u017ani\u0105 i do\u015bwiadczeniem przewidywa\u0107 to, czego \u015bci\u015ble obliczy\u0107 si\u0119 nie daje. Dlatego m\u00f3wimy o sztuce in\u017cynierskiej.<\/p>\n

Czarnobyl u\u015bwiadomi\u0142 z ca\u0142\u0105 moc\u0105, jak wa\u017cnym aspektem bycia in\u017cynierem jest konieczno\u015b\u0107 uwzgl\u0119dniania spo\u0142ecznych skutk\u00f3w swojej dzia\u0142alno\u015bci. Je\u017celi in\u017cynier tego nie rozumie, mo\u017ce doprowadzi\u0107 do nieszcz\u0119\u015b\u0107. Buduj\u0105c co\u015b, a to potem eksploatuj\u0105c, trzeba przewidywa\u0107 skutki i bra\u0107 za nie pe\u0142n\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107. To w\u0142a\u015bnie pomini\u0119cie tego elementu spowodowa\u0142o, \u017ce – upraszczaj\u0105c – najwi\u0119kszym wyzwaniem XXI wieku jest konieczno\u015b\u0107 usuwania skutk\u00f3w sukces\u00f3w poprzedniego stulecia. Musimy oczy\u015bci\u0107 ziemi\u0119, ale musimy r\u00f3wnie pilnie uprz\u0105tn\u0105\u0107 kr\u0105\u017c\u0105ce nad nami kosmiczne \u015bmieci.<\/p>\n

Konieczno\u015b\u0107 rozumienia spo\u0142ecznej odpowiedzialno\u015bci in\u017cynier\u00f3w poci\u0105ga za sob\u0105 aspekt etyczny. Nale\u017cy kszta\u0142ci\u0107 takiego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry b\u0119dzie rozumia\u0142 skutki swojej dzia\u0142alno\u015bci, wiedzia\u0142, \u017ce dzia\u0142a w spo\u0142ecze\u0144stwie, \u017ce nie ma samej techniki dla techniki i produkcji dla produkcji.<\/p>\n

Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce wielcy in\u017cynierowie, prawdziwi tw\u00f3rcy wsp\u00f3\u0142czesnej techniki byli r\u00f3wnie\u017c humanistami rozumiej\u0105cymi skutki swojej dzia\u0142alno\u015bci. Ich in\u017cynierski pragmatyzm \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 z wyobra\u017ani\u0105 i fantazj\u0105. Bo przecie\u017c, aby co\u015b stworzy\u0107, musimy sobie najpierw to wyobrazi\u0107 – projektowanie nie jest bezdusznym procesem, kt\u00f3ry mog\u0105 wykona\u0107 wy\u0142\u0105cznie komputery!<\/p>\n

Dlatego mam wielkie uznanie dla prof. Michailo Zgurovskiego, rektora Politechniki Kijowskiej (KPI) za prowadzony w tej uczelni spos\u00f3b kszta\u0142cenia in\u017cynier\u00f3w. W szczeg\u00f3lno\u015bci doceni\u0107 nale\u017cy nacisk na szeroki kompleks zagadnie\u0144 realizowanych w ramach koncepcji zr\u00f3wnowa\u017conego rozwoju („sustainable development”). Jest to na pewno w\u0142a\u015bciwy wniosek wyci\u0105gni\u0119ty z czarnobylskiej tragedii.<\/p>\n

Wnioski te trzeba zreszt\u0105 wyci\u0105ga\u0107 stale i wsz\u0119dzie. W Niemczech – jak wspomina prof. Klaus T\u00f6pfer, federalny minister ochrony \u015brodowiska w latach tu\u017c po katastrofie w Czarnobylu – na powa\u017cnie rozwa\u017cano w\u00f3wczas radykalne ograniczenie rozwoju energetyki j\u0105drowej. Zwyci\u0119\u017cy\u0142a ostatecznie argumentacja, \u017ce taki wypadek jak w Czarnobylu m\u00f3g\u0142 zdarzy\u0107 si\u0119 tylko w systemie sowieckim, jako kumulacja specyficznych uwarunkowa\u0144 spo\u0142eczno-gospodarczych i niedostatk\u00f3w radzieckiej technologii.<\/p>\n

W wielu innych krajach nast\u0105pi\u0142o realne spowolnienie rozwoju energetyki j\u0105drowej, bo przyzwolenie spo\u0142ecze\u0144stw na ten rodzaj energii dramatycznie spad\u0142o. Po kilkunastu latach szok jednak min\u0105\u0142, energia j\u0105drowa zacz\u0119\u0142a wraca\u0107 do \u0142ask.<\/p>\n

I oto 11 marca 2011 roku wydarzy\u0142a si\u0119 Fukushima…\u00a0 Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce katastrofy j\u0105drowe mog\u0105 – cho\u0107 ze specyficznych powod\u00f3w – wydarza\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w krajach uznawanych za wysoko rozwini\u0119te. Posz\u0142o za tym radykalne przewarto\u015bciowanie oceny Czarnobyla, bo skoro wydarzy\u0142o si\u0119 w Japonii mo\u017ce wydarzy\u0107 si\u0119 wsz\u0119dzie…<\/p>\n

W Niemczech b\u0142yskawicznie podj\u0119to – przygotowan\u0105 ju\u017c po Czarnobylu – decyzj\u0119 o odwrocie od energetyki j\u0105drowej. A we wszystkich praktycznie krajach na porz\u0105dku dnia stan\u0119\u0142o wypracowanie w\u0142asnych wizji odno\u015bnie energetycznej przysz\u0142o\u015bci. Dylemat\u00f3w rozwojowych jest mn\u00f3stwo, ale zawsze s\u0105 to dylematy z Czarnobylem w tle.<\/p>\n

Pisarze o Czarnobylu<\/strong><\/p>\n

O Czarnobylu opowiedziano ju\u017c bardzo du\u017co. W prasie, ksi\u0105\u017ckach, reporta\u017cach telewizyjnych i filmach. Swiet\u0142ana Aleksiejewicz, autorka ksi\u0105\u017cki reporta\u017cowej \u201eCzarnobylska modlitwa. Reporta\u017c z przysz\u0142o\u015bci\u201d, mi\u0119dzy innymi za ni\u0105 otrzyma\u0142a literack\u0105 Nagrod\u0119 Nobla. Ten okres dokumentowania b\u0119dzie trwa\u0142 i niech trwa jak najd\u0142u\u017cej, p\u00f3ki \u017cyj\u0105 \u015bwiadkowie.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ale Czarnobyl i jego miejsce w historii ca\u0142y czas wymaga epickiego opisania. Jak powiedzia\u0142 Lew To\u0142stoj:\u201eGdy z uwag\u0105 i cierpliwo\u015bci\u0105 opiszesz \u017cycie twojej wioski, opiszesz ca\u0142y \u015bwiat\u201d. Prawdziwie nowe zjawiska wymagaj\u0105 nowych podej\u015b\u0107, nowych sposob\u00f3w narracji. Czarnobylska epopeja technologiczna b\u0119dzie kiedy\u015b lektur\u0105 obowi\u0105zkow\u0105 dla student\u00f3w wszystkich uniwersytet\u00f3w, gdy\u017c sprawy, kt\u00f3re trzeba opisa\u0107 i pytania, kt\u00f3re nale\u017cy postawi\u0107 – maj\u0105 charakter uniwersalny.<\/p>\n

Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Lew To\u0142stoj napisa\u0142 \u201eWojn\u0119 i pok\u00f3j\u201d w 50 lat po wojnach napoleo\u0144skich. Czarnobylska epopeja, z katastrof\u0105 jako centralnym punktem odniesienia, powstanie zapewne wcze\u015bniej, ale ten proces musi trwa\u0107…<\/p>\n

Coraz wi\u0119cej ludzi, zw\u0142aszcza tych urodzonych w drugiej po\u0142owie XX wieku, ma przeczucie, \u017ce \u017cyje w unikalnym okresie rozwoju cywilizacji, opartej na bezprecedensowo szybkim rozwoju nauki i techniki\u2026<\/p>\n

To niezwyk\u0142e przyspieszenie technologiczne zdarzy\u0142o si\u0119 za \u017cycia jednego pokolenia. Teraz trzeba to przemy\u015ble\u0107, zrozumie\u0107, usystematyzowa\u0107. Swiet\u0142ana Aleksijewicz cytuje w swojej ksi\u0105\u017cce prof. Wasilija Niestierenko, by\u0142ego dyrektora Instytutu Energetyki J\u0105drowej Akademii Nauk Bia\u0142orusi: „Cz\u0142owiek wymy\u015bli\u0142 technik\u0119, do kt\u00f3rej jeszcze nie dor\u00f3s\u0142. Nie dor\u00f3wna\u0142 jej… Czarnobyl si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142, on si\u0119 dopiero zaczyna…”<\/p>\n

Panichida<\/strong><\/p>\n

Przed rokiem, 26 kwietnia 2015, by\u0142em na organizowanej tradycyjnie w rocznic\u0119 katastrofy nocnej panichidzie w S\u0142awuticzu, mie\u015bcie czarnobylskich energetyk\u00f3w. To prosta w swojej formie, godna i wzruszaj\u0105ca uroczysto\u015b\u0107. S\u0105 prawos\u0142awne mod\u0142y i \u015bpiewy, jest „warta pami\u0119ci” pe\u0142niona przez m\u0142odych ludzi – w bia\u0142ych strojach operator\u00f3w elektrowni z zapalonymi zniczami w d\u0142oniach – a w kulminacyjnym momencie w nocny spok\u00f3j wdziera si\u0119 na kr\u00f3tko wycie syren woz\u00f3w stra\u017cackich… A potem, ju\u017c w pe\u0142nej ciszy, d\u0142ugie sk\u0142adanie kwiat\u00f3w i zapalanie zniczy przed pomnikiem z nazwiskami i twarzami 30. tki poleg\u0142ych…<\/p>\n

Sk\u0142ada\u0142em te kwiaty jako ostatni, razem Siergiejem Akulininem, jednym z tych, kt\u00f3rzy pracowali na pi\u0105tej zmianie czarnobylskiej elektrowni 30 lat temu. Tak jak inni z za\u0142ogi, robi\u0142 tamtej nocy wszystko, aby najpierw zidentyfikowa\u0107 co si\u0119 sta\u0142o, a potem ogranicza\u0107 tego skutki. Potem swoje odcierpia\u0142, poczynaj\u0105c od radiologicznej Kliniki nr 6 w Moskwie…<\/p>\n

Nie pytajmy, czy te ofiary, cierpienia i wysi\u0142ek likwidator\u00f3w skutk\u00f3w katastrofy by\u0142y nieuniknione… Wyci\u0105gnijmy wnioski, aby nie posz\u0142y one na marne.<\/p>\n

Jako motto do jednego z rozdzia\u0142\u00f3w mojej ksi\u0105\u017cki o katastrofie da\u0142em s\u0142owa z kartki, wywieszonej przez kogo\u015b tu\u017c po katastrofie w jednym z pokoj\u00f3w, w kt\u00f3rych urz\u0119dowa\u0142a w Czarnobylu komisja pa\u0144stwowa:<\/p>\n

\u201eInteligentny cz\u0142owiek znajdzie wyj\u015bcie z najbardziej skomplikowanej sytuacji.<\/strong><\/p>\n

M\u0105dry cz\u0142owiek nigdy si\u0119 w takiej sytuacji nie znajdzie\u201d.<\/strong><\/p>\n

To przes\u0142anie od likwidator\u00f3w katastrofy powinni szczeg\u00f3lnie dobrze zapami\u0119ta\u0107 studenci uczelni technicznych.<\/p>\n

Waldemar SIWI\u0143SKI<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jednym z dostojnych go\u015bci zagranicznych Forum by\u0142 doskonale zorientowany w omawianej tematyce, wieloletni prekursor wsp\u00f3\u0142pracy naukowc\u00f3w Polski i Ukrainy, prezes Fundacji Edukacyjnej \u201ePerspektywy\u201d Waldemar Siwi\u0144ski….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3409,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[37],"tags":[],"class_list":["post-3408","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2016"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t