![\"\"](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/raski_rzeka-453.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Dzi\u015b na zgliszczach Raski zn\u00f3w osiedlaj\u0105 si\u0119 ludzie. Ich liczba przekroczy\u0142a 130 mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0105 te\u017c w\u015br\u00f3d nich potomkowie Polak\u00f3w. \u017byj\u0105 jeszcze \u015bwiadkowie bestialskiej masakry Raski \u2013 jednej z 330 wsi zg\u0142adzonych z powierzchni ziemi przez nazistowskich okupant\u00f3w na Ukrainie. \u00a0Spotyka si\u0119 z nimi prezes Zwi\u0105zku Polak\u00f3w Rejonu Borodzia\u0144skiego Arsenij Milewski, kt\u00f3ry obowi\u0105zki pedagogiczne \u0142\u0105czy z pasj\u0105 badacza historii swego kraju. Poni\u017cej publikujemy ostatni\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 jego szkicu po\u015bwi\u0119conego historii tej wsi.<\/p>\n
RASKA W OKRESIE KOLEKTYWIZACJI <\/em><\/strong><\/p>\n Skala produkcji budulca drewnianego wzrasta\u0142a i dostawa drewna na stacj\u0119 kolejow\u0105 Teter\u00f3w potrzebowa\u0142a powa\u017cnych zmian. Powiadaj\u0105, \u017ce wtedy w\u0142a\u015bnie Szembek zbudowa\u0142 w\u0105skotor\u00f3wk\u0119, kt\u00f3r\u0105 transportowano \u0142adunki z jego przedsi\u0119biorstwa do stacji Teter\u00f3w.<\/p>\n W roku 1913 w Rasce powsta\u0142a prywatna huta. Co prawda, istnia\u0142a ona nied\u0142ugo (gdzie\u015b w 1915 roku z niewiadomych przyczyn, przesta\u0142a funkcjonowa\u0107).<\/p>\n Wie\u015b Raska nie nale\u017ca\u0142a do wsi g\u0119sto zaludnionych, lecz na pocz\u0105tku dwudziestego stulecia, wy\u017c demograficzny jej nie omin\u0105\u0142, skutkiem czego liczba mieszka\u0144c\u00f3w zacz\u0119\u0142a rosn\u0105\u0107. \u0179r\u00f3d\u0142a dokumentalne \u015bwiadcz\u0105, \u017ce Raska w 1924 roku liczy\u0142a ju\u017c 320 mieszka\u0144c\u00f3w, z nich dzieci w wieku do 16 lat stanowi\u0142y 164 osoby. Wszyscy oni byli Polakami.<\/p>\n Proces sowieckiej kolektywizacji w Raski przebiega\u0142 r\u00f3wnie bole\u015bnie jak i na ca\u0142ej Ukrainie. Naoczni \u015bwiadkowie m\u00f3wi\u0105, \u017ce bezpo\u015brednio kolektywizacj\u0119 organizowa\u0142y osoby przyjezdne, tak zwani \u201ekomisarze\u201d, poniewa\u017c miejscowi z nieufno\u015bci\u0105 i wyra\u017anym sceptycyzmem odnosili si\u0119 do obcych im i niezrozumia\u0142ych gospodarstw kolektywnych. Do ko\u0142choz\u00f3w g\u0142\u00f3wnie garn\u0119li si\u0119 przer\u00f3\u017cni hultaje. Rzetelni gospodarze szli tam z wielk\u0105 niech\u0119ci\u0105 (w wi\u0119kszo\u015bci z przymusu).<\/p>\n Zarz\u0105dzono by sprowadzi\u0107 do ko\u0142chozu ca\u0142e posiadane byd\u0142o i dr\u00f3b. Ludzie starali si\u0119, cho\u0107 jako\u015b, pomniejszy\u0107 straty. Dr\u00f3b ukrywali lub zarzynali na mi\u0119so. Pierze spala\u0107 by\u0142o niebezpieczne roznosi\u0142 si\u0119 specyficzny zapach, dlatego przychodzi\u0142o si\u0119 je w nocy zakopywa\u0107 g\u0142\u0119boko w ziemi\u0119 i starannie maskowa\u0107 to miejsce, ostro\u017cnie, \u017ceby nikt nie us\u0142ysza\u0142 i nie zobaczy\u0142, bo w konsekwencji mo\u017cna si\u0119 by\u0142o znale\u017a\u0107 na li\u015bcie ku\u0142ak\u00f3w lub wrog\u00f3w w\u0142adzy radzieckiej. Oto, na przyk\u0142ad do zamo\u017cnego mieszka\u0144ca Raski Cezarego Jaworskiego przyszli przedstawiciele nowej w\u0142adzy i zaproponowali wst\u0105pi\u0107 do ko\u0142chozu, daj\u0105c mu czas do namys\u0142u, a kiedy odm\u00f3wi\u0142 im, powiedzieli, \u017ce rozbior\u0105 obor\u0119 i razem z byd\u0142em przenios\u0105 go do ko\u0142chozowej zagrody. P\u00f3\u017aniej\u2026 tak te\u017c zrobili. Zabrali nie tylko konie byd\u0142o a jeszcze p\u0142ug i brony.<\/p>\n \u00a0Do 1932 roku wie\u015b przechodzi\u0142a proces ustanawiania nowej w\u0142adzy. W 1937 roku rozpocz\u0119to represje przeciwko okre\u015blonej kategorii ludzi. Przede wszystkim inteligencji oraz niezadowolonych ch\u0142op\u00f3w. Nauczycielk\u0119 j\u0119zyka polskiego J\u00f3zef\u0119 Lisowsk\u0105 (c. Franciszka), aresztowano i skazano na 10 lat oboz\u00f3w. Oficjalnym powodem aresztowania by\u0142o to, \u017ce uczy\u0142a ona dzieci modlitw po polsku.<\/p>\n Jedna z s\u0119dziwych mieszkanek wsi Raska M.F.\u017bukowska opowiada\u0142a:<\/p>\n 16 grudnia 1937 roku enkawudzista z rejonu borodia\u0144skiego o nazwisku Kucharczuk \u00abczarn\u0105 Marusi\u0105\u00bb (karetk\u0105 wi\u0119zienn\u0105) wywi\u00f3z\u0142 mojego ojca Franciszka Kuriat\u0119 \u00a0w niewiadomym kierunku. Moja mama nieraz wspomina\u0142a ten tragiczny wiecz\u00f3r. Rodzina ju\u017c spa\u0142a, kiedy kto\u015b za\u0142omota\u0142 w drzwi: Otwierajcie NKWD!. Kucharczuk wrzasn\u0105\u0142 z progu: \u201eKuriata, przyjecha\u0142em po ciebie, szybko zbieraj si\u0119\u00bb. Mama uchwyci\u0142a ojca za szyj\u0119, a ja i brat za r\u0119ce. Krzyczeli\u015bmy nieustannie. Kucharczuk si\u0142\u0105 odepchn\u0105\u0142 mam\u0119 od ojca, a nas porozrzuca\u0142…\u00a0<\/p>\n Jedynym, kto wr\u00f3ci\u0142 potem do rodzinnej wsi by\u0142 Grzegorz Kuriata. Dotar\u0142 do ojcowskiego domu, wycie\u0144czony i ci\u0119\u017cko chory; wkr\u00f3tce umar\u0142. Opowiada\u0142 komu\u015b w sekrecie, \u017ce pracowali na budownictwie jakiego\u015b kana\u0142u. I wi\u0119cej niczego nikt od niego nie us\u0142ysza\u0142. Po trzynastu innych mieszka\u0144cach wsi \u015blad zagin\u0105\u0142.<\/p>\n DRUGA WOJNA \u015aWIATOWA<\/em><\/strong><\/p>\n To jedna z najtragiczniejszych stronic w historii Raski. Wojna na Ziemi\u0119 Borodia\u0144sk\u0105 wtargn\u0119\u0142a 11 lipca 1941 roku. W Raski Niemcy zjawili si\u0119 na pocz\u0105tku sierpnia 1941 roku. Pocz\u0105tkowo niemiecka w\u0142adza okupacyjna, zalecaj\u0105c si\u0119 do ludno\u015bci, obieca\u0142a reform\u0119 roln\u0105, zniesienie ko\u0142choz\u00f3w, otwarcie cerkwi, rozw\u00f3j handlu prywatnego. M\u0119sk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci zapraszano wst\u0119powa\u0107 do \u201etak zwanej\u201d niemieckiej policji.<\/p>\n Lecz z czasem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce obietnice hitlerowc\u00f3w to kompletne oszuka\u0144stwo. W Borodia\u0144ce urz\u0119dowa\u0142 ortskomendant kapitan Oskar Walizer i jego pomocnicy zonderfyurer Bekenhoffric i oberyefreytor naczelnik kancelarii Borodia\u0144skiej komendantury Schadel August. Byli to prawdziwi bandyci i kaci Borodia\u0144szczyzny.<\/p>\n Oni w\u0142a\u015bnie do\u0142o\u017cyli stara\u0144 dla ca\u0142kowitego zniszczenia wsi Raska w 1943 roku.<\/p>\n Trzeba przyzna\u0107, \u017ce mieszka\u0144cy wsi lojalnie ustosunkowali si\u0119 do nadej\u015bcia niemieckiej w\u0142adzy okupacyjnej, gdy\u017c ta obieca\u0142a im zlikwidowa\u0107 ko\u0142chozy i przywr\u00f3ci\u0107 w\u0142asno\u015b\u0107 prywatn\u0105 na ziemi\u0119. Gwarantowa\u0142a te\u017c rozmaite swobody itp. Kto\u015b z mieszka\u0144c\u00f3w wsi poszed\u0142 nawet s\u0142u\u017cy\u0107 w policji. Lecz z czasem obietnice okaza\u0142y si\u0119 zwodnymi i Niemcy ods\u0142onili swoje prawdziwe oblicze.<\/p>\n Napady na gospodarstwa ch\u0142op\u00f3w i maruderstwo sta\u0142y si\u0119 zwyczajn\u0105 spraw\u0105. To wywo\u0142a\u0142o u miejscowych mieszka\u0144c\u00f3w niepohamowany protest. Grupa tutejszych aktywist\u00f3w antyfaszyst\u00f3w prowadzi\u0142a agitacj\u0119 skierowan\u0105 przeciw okupantom, a mianowicie nawo\u0142ywali oni do sabotowania rozporz\u0105dzenia o obowi\u0105zku zdawania produkt\u00f3w, radzili, aby ukrywa\u0107 si\u0119 przed przymusowym wywozem ludzi do Niemiec i co najwa\u017cniejsze utworzyli sw\u00f3j partyzancki antyfaszystowski oddzia\u0142. Do takiego oddzia\u0142u wchodzili te\u017c mieszka\u0144cy, kt\u00f3rzy jeszcze wczoraj wierzyli faszystom w ich wyzwole\u0144cz\u0105 misj\u0119. Ci ludzie stali si\u0119 do broni i zaczynali aktywnie szkodzi\u0107 okupantom. Tym bardziej, \u017ce znajduj\u0105c si\u0119 przez pewien czas na s\u0142u\u017cbie w policji posiadali wiele cennych informacji o zaopatrzeniu w bro\u0144, prowiancie, ruchu poci\u0105g\u00f3w do Niemiec i jeszcze wielu innych wa\u017cnych danych, co pozwala\u0142o im dopieka\u0107 wrogowi.<\/p>\n W 1942 roku zaaresztowano kilku miejscowych m\u015bcicieli. Odwieziono ich do katowni Borodia\u0144skiego gestapo, gdzie przetrzymywano ponad miesi\u0105c, poniewa\u017c bezpo\u015brednich dowod\u00f3w ich udzia\u0142u w napadach na niemieckie obiekty nie znaleziono. Miejscowa nauczycielka pani Lisowska dobrze w\u0142ada\u0142a niemieckim, st\u0105d odwa\u017cy\u0142a si\u0119 przekona\u0107 gestapowc\u00f3w, i\u017c wie\u015bniacy z jej wsi nie maj\u0105 nic wsp\u00f3lnego z partyzantami i tym samym uratowa\u0142a im \u017cycie. W tym samym roku Niemcy przeprowadzili pierwsz\u0105 operacj\u0119 karn\u0105 w Raski. Spalili kilka dom\u00f3w i oko\u0142o dziesi\u0119ciu zabudowa\u0144 gospodarczych. Ale rodziny, przeciw kt\u00f3rym skierowana by\u0142a ta operacja uprzedzono i wszyscy oni uratowali si\u0119 uciekaj\u0105c na moczary zwane \u201eZamo\u015bcie\u201d.<\/p>\n W odpowiedzi tutejsi partyzanci urz\u0105dzili zasadzk\u0119 ko\u0142o wsi w uroczysku \u201eJa\u0142ynka\u201d i kiedy oprawcy wracali ze wsi niespodzianie spotka\u0142 ich szkwa\u0142owy ogie\u0144. Zabito wielu faszyst\u00f3w i policaj\u00f3w. A byd\u0142o i inne nagrabione mienie zwr\u00f3cono. Partyzanci zdobyli te\u017c bro\u0144 – kilka automat\u00f3w, karabiny i amunicj\u0119. W tym boju zgin\u0105\u0142 odwa\u017cny m\u015bciciel Miko\u0142aj Kowalski.<\/p>\n W zwi\u0105zku ze zwi\u0119kszonym zagro\u017ceniem, kt\u00f3re wynik\u0142o we wsi Raska niemiecki zarz\u0105d wsi w lutym 1943 roku przeniesiono na stacj\u0119 Teter\u00f3w i Raska zosta\u0142a bez hitlerowskiego nadzoru.<\/p>\n Trzeciego marca 1943 roku, po doniesieniu kt\u00f3rego\u015b z miejscowych policaj\u00f3w faszy\u015bci przeprowadzili we wsi Raska operacj\u0119 karn\u0105. Wczesnym rankiem okr\u0105\u017cyli dom, gdzie w tym czasie ukrywali si\u0119 tutejsi partyzanci wraz z gospodarzami. Dom podpalono. Wszyscy sp\u0142on\u0119li \u017cywcem, nawet czteroletnie dziecko Miko\u0142aj Kuriata.<\/p>\n W tym te\u017c dniu spalono dom Antoniego Linkiewicza, gdzie znajdowa\u0142y si\u0119 jego stare\u0144ka mama i dwie niepe\u0142noletnie c\u00f3reczki. To by\u0142 akt zemsty hitlerowc\u00f3w za to, \u017ce Linkiewicz uciek\u0142 z policji do partyzant\u00f3w. Podobnie uczyni\u0142 zreszt\u0105 jego ziomek Ambro\u017cy Paw\u0142owski.<\/p>\n W tym samym czasie 10 marca przez Rask\u0119 przechodzi\u0142o partyzanckie zjednoczenie Sydora Kowpaka, kt\u00f3re zasilili partyzanci z miejscowych oddzia\u0142\u00f3w. Kowpakowcy wst\u0105pili do boju z Niemcami na stacji Teter\u00f3w, we wsi Blidcza, Chomiwka, Kodra. Na skutek z\u0142o\u017conej sytuacji cz\u0119\u015b\u0107 kowpakowc\u00f3w pozosta\u0142a w tyle od czo\u0142owego oddzia\u0142u i zatrzyma\u0142a si\u0119 na pewien czas w Rasce. Ich tu ogrzali, nakarmili i potem podwodami podwie\u017ali do wsi Blidcza, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 czo\u0142owy oddzia\u0142 Kowpaka.<\/p>\n Po kowpakowskim rajdzie okupanci przeprowadzali okrutne operacje karne w rejonie Borodia\u0144skim i s\u0105siednich – Makarowskim i Iwankowskim.<\/p>\n 11 kwietnia 1943 roku bardzo wcze\u015bnie, oko\u0142o trzeciej nad ranem, rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 operacja karna, maj\u0105ca na celu pacyfikacj\u0119 wsi Raska. Niemcy i policaje przebrani w niemieckie mundury szerok\u0105 tyralier\u0105 ruszyli wzd\u0142u\u017c rzeki Teter\u00f3w. Dostrzegli ich rybacy z s\u0105siedniej wsi, le\u017c\u0105cej z drugiej strony rzeki, lecz przeszkodzi\u0107 faszystom w \u017caden spos\u00f3b nie mogli.<\/p>\n By\u0142a to niedziela i na ten dzie\u0144 wypad\u0142a Wielkanoc. W tym te\u017c dniu w Raski powinien odby\u0107 \u015blub Karola Ku\u017cniecznego z Jadzi\u0105 Lisowsk\u0105. W przeddzie\u0144 do wsi zjechali si\u0119 krewni i przyjaciele z okolicznych wsi. I oto rankiem wszystkich ich brutalnie wypchn\u0119li na ulic\u0119 i pop\u0119dzili kra\u0144cem wsi w kierunku cmentarza rzekomo poszerza\u0107 rowy przeciwczo\u0142gowe. Ludzie szli senni, niekt\u00f3rzy wzi\u0119li ze sob\u0105 ikony, a nowo\u017ce\u0144cy kroczyli w strojach weselnych. Wed\u0142ug s\u0142\u00f3w naocznych \u015bwiadk\u00f3w dzieci wzi\u0119\u0142y ze sob\u0105 nawet koty i psy – swych domowych ulubie\u0144c\u00f3w. Ludzie szli jak gdyby przeczuwaj\u0105c, \u017ce jest to jest ich ostatnia droga. Lecz niekt\u00f3rzy zdo\u0142ali si\u0119 uratowa\u0107. Stare\u0144ka babcia Aniela Karasiewicz schowa\u0142a si\u0119 w piecu i w ten spos\u00f3b uratowa\u0142a si\u0119 od \u015bmierci. Ponadto policajom pozwalano zabra\u0107 z p\u0119dzonego t\u0142umu swoich krewnych. Tutejszy Niemiec Emil Niczke, folksdojcz, kt\u00f3ry mieszka\u0142 tu z dawnych czas\u00f3w i zosta\u0142 mianowany starost\u0105 w czasie tych okropnych zdarze\u0144, por\u0119czy\u0142 si\u0119 za niekt\u00f3rych ludzi i w ten spos\u00f3b uratowa\u0142 oko\u0142o 50 os\u00f3b.<\/p>\n Z czasem kiedy wykopany przez ch\u0142op\u00f3w r\u00f3w, zdaniem Niemc\u00f3w, sta\u0142 si\u0119 dostatecznie g\u0142\u0119bokim sp\u0119dzono ludzi w ci\u017cb\u0119 i rozpocz\u0119to ich rozstrzeliwa\u0107. Krzyki rozpaczy i serie z automat\u00f3w zla\u0142y si\u0119 w jeden okropny, niesamowity jazgot, co kipia\u0142 wywo\u0142uj\u0105c zgroz\u0119. Automaty przegrzewa\u0142y si\u0119 i od cz\u0119stotliwo\u015bci strza\u0142\u00f3w niekt\u00f3re z nich zacina\u0142y si\u0119. Kt\u00f3re\u015b z dzieci ju\u017c obok samego do\u0142u zdo\u0142a\u0142y uciec ukrywaj\u0105c si\u0119 w lesie. A Jana Kowalska nie doszed\u0142szy kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w do jamy zacz\u0119\u0142a rodzi\u0107 dziecko, wtedy Niemcy chwycili j\u0105, powlekli i rzucili w jam\u0119. Kto\u015b w rozpaczy sam spada\u0142 do do\u0142u. Dogania\u0142y go serie z automat\u00f3w. A jednocze\u015bnie faszy\u015bci palili wie\u015b. P\u0142on\u0119\u0142y domy razem z chlewami i zamkni\u0119tym tam byd\u0142em. Niebo sta\u0142o si\u0119 czarnym, jak gdyby nieoczekiwanie na ziemi\u0119 zst\u0105pi\u0142a noc.<\/p>\n \u00a0W ten dzie\u0144 zamordowano 615 mieszka\u0144c\u00f3w wsi Raska, w tym 125 dzieci w wieku do 16 lat. Wie\u015b spalono doszcz\u0119tnie. Sp\u0142on\u0119\u0142a te\u017c legendarna polska szko\u0142a, kt\u00f3r\u0105 niegdy\u015b wybudowa\u0142 hrabia Szembek.<\/p>\n Arseniusz MILEWSKI<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Dzi\u015b na zgliszczach Raski zn\u00f3w osiedlaj\u0105 si\u0119 ludzie. Ich liczba przekroczy\u0142a 130 mieszka\u0144c\u00f3w. S\u0105 te\u017c w\u015br\u00f3d nich potomkowie Polak\u00f3w. \u017byj\u0105 jeszcze \u015bwiadkowie bestialskiej masakry Raski…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3871,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-3870","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2013"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t![\"Wie\u015bniacy](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/raski_wiesniacy-453.jpg\" "\\"Wie\u015bniacy")
Wie\u015bniacy Raski<\/strong><\/p>\n![\"Autor](\"https:\/\/www.dk.com.ua\/..\/gfx\/foto\/raski_autor-453.jpg\" "\\"Autor")
Autor szkicu (L) przy tablicy pami\u0105tkowej<\/strong><\/p>\n