{"id":3886,"date":"2017-05-02T17:38:23","date_gmt":"2017-05-02T14:38:23","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/w-imie-trwalosci-naszego-kulturowego-podglebia\/"},"modified":"2024-12-12T17:17:12","modified_gmt":"2024-12-12T15:17:12","slug":"w-imie-trwalosci-naszego-kulturowego-podglebia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/w-imie-trwalosci-naszego-kulturowego-podglebia\/","title":{"rendered":"W imi\u0119 trwa\u0142o\u015bci naszego kulturowego podglebia"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Iwanna Cerkowniak tu\u017c po obronie pracy doktorskiej w gronie przyjaci\u00f3\u0142 ze Zwi\u0105zku Polak\u00f3w Ukrainy<\/strong><\/p>\n

<\/strong>12 czerwca 2017 r. w Instytucie Folklorystyki, Sztuki i Etnologii im. M. Rylskiego NAN Ukrainy odby\u0142a si\u0119 publiczna obrona rozprawy doktorskiej Iwanny Cerkowniak nt. \u201eDorobek folklorystyczny Oskara Kolberga w kontek\u015bcie ukrai\u0144sko-polskich relacji kulturowych od ko\u0144ca XIX do lat 30. XX wieku\u201d, promotorem kt\u00f3rej zosta\u0142a dr Larysa Vakhnina.\u00a0<\/p>\n

Oponentami rozprawy by\u0142y dr hab., prof. nadzwyczajny Agnieszka Czajkowska z\u00a0Akademii im. Jana D\u0142ugosza w Cz\u0119stochowie oraz dr Swit\u0142ana Leszczy\u0144ska – wyk\u0142adowczyni Katedry Folklorystyki Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki w Kijowie.<\/p>\n

\u017bywa dyskusja toczy\u0142a w\u015br\u00f3d przedstawicieli Rady Naukowej na czele z dyrektorem Instytutu akademik Gann\u0105 Skrypnyk.<\/p>\n

Rada Naukowa przyj\u0119\u0142a obron\u0119 rozprawy doktorskiej i jednog\u0142o\u015bnie podj\u0119\u0142a uchwa\u0142\u0119 o nadaniu Iwannie Cerkowniak stopnia doktora nauk<\/em> humanistycznych o specjalno\u015bci folklorystyka<\/p>\n

Serdecznie gratulujemy Pani Doktor i \u017cyczymy wspania\u0142ych sukces\u00f3w w dalszej pracy naukowej i spo\u0142ecznej.<\/p>\n

Poni\u017cej podajemy skr\u00f3t jej autoreferatu do rozprawy doktorskiej<\/p>\n

DOROBEK<\/strong> <\/strong>FOLKLORYSTYCZNY<\/strong> <\/strong>OSKARA<\/strong> <\/strong>KOLBERGA
W<\/strong> <\/strong>KONTEK<\/strong>\u015a<\/strong>CIE<\/strong> <\/strong>UKRAI<\/strong>\u0143<\/strong>SKO<\/strong>–<\/strong>POLSKICH<\/strong> <\/strong>RELACJI KULTUROWYCH<\/strong> <\/strong>OD KO\u0143CA<\/strong> \u0425\u0406\u0425 <\/strong>DO<\/strong> <\/strong>LAT 30.<\/strong> \u0425\u0425 <\/strong>W<\/strong>.<\/strong><\/strong><\/p>\n

Polscy naukowcy zape\u0142nili wiele kart ukrai\u0144skiej folklorystyki. W\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy studiowali kultur\u0119 i \u017cycie narodu ukrai\u0144skiego w drugiej po\u0142owie XIX wieku, poczesne miejsce zajmuje badacz \u015bwiatowego formatu Oskar Kolberg (1814\u20131890). Jego spu\u015bcizna naukowa zawiera si\u0119 w ponad osiemdziesi\u0119ciu tomach, z kt\u00f3rych wiele to prace nad ukrai\u0144skim folklorem, a tak\u017ce sztuk\u0105 ludow\u0105 pogranicza, czyli tych region\u00f3w Ukrainy, kt\u00f3re historycznie graniczy\u0142y z Polsk\u0105.<\/p>\n

Polski etnograf, folklorysta i kompozytor Oskar Kolberg urodzi\u0142 si\u0119 w 1814 roku w Przysusze, (\u00f3wczesny Powiat Opoczno w Guberni Radomskiej), w rodzinie in\u017cyniera-topografa. P\u00f3\u017aniej rodzina przenios\u0142a si\u0119 do Warszawy, a w roku 1819 jego ojciec, Julian Kolberg, zosta\u0142 profesorem na Uniwersytecie Warszawskim. W latach 1835\u20131836 Oskar Kolberg ucz\u0119szcza\u0142 na zaj\u0119cia do Akademii Handlowej, a tak\u017ce studiowa\u0142 kompozycj\u0119 i teori\u0119 muzyki w Berlinie. Po powrocie do domu, rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 jako nauczyciel muzyki. Wyje\u017cd\u017ca\u0142 do Homla, Mi\u0144ska, Rygi, Wilna, podj\u0105\u0142 dzia\u0142alno\u015b\u0107 kompozytorsk\u0105 i koncertow\u0105, zaj\u0105\u0142 si\u0119 krytyk\u0105 muzyczn\u0105. W roku 1839 badacz zacz\u0105\u0142 zbiera\u0107 i zapisywa\u0107 muzyk\u0119 ludow\u0105, co sta\u0142o si\u0119 jego pasj\u0105 \u017cycia. Przyj\u015bcie do nauki polskiej Oskara Kolberga symbolizuje pocz\u0105tek nowego etapu rozwoju folklorystyki. Poszerzaj\u0105c granice terytorialne badanych obszar\u00f3w, uczony obj\u0105\u0142 badaniami nie tylko etniczne terytoria polskie, ale tak\u017ce ukrai\u0144skie, pozostawiaj\u0105c cenny materia\u0142 faktograficzny dla studi\u00f3w nad r\u00f3\u017cnymi obszarami tradycyjnej kultury materialnej i duchowej oraz etnicznymi wp\u0142ywami kulturowymi. W latach 1857\u20131890 naukowiec opublikowa\u0142 38 tom\u00f3w monumentalnego dzie\u0142a Lud. Jego zwyczaje, spos\u00f3b \u017cycia, mowa, podania, przys\u0142owia, obrz\u0119dy, gus\u0142a, zabawy, pie\u015bni, muzyka i ta\u0144ce<\/em>, a po \u015bmierci uczonego wydanie zapis\u00f3w Kolberga kontynuowali jego zwolennicy. Do serii Lud<\/em> wesz\u0142y r\u00f3wnie\u017c badania ukrai\u0144skiej tworczo\u015bci ludowej i kultury materialnej: Pokucie<\/em>, Che\u0142mskie<\/em>, Przemyskie<\/em>, Wo\u0142y\u0144<\/em>, Bajki z Polesia<\/em>, Podole<\/em>, Sanockie-Kro\u015bnie\u0144skie<\/em>, Ru\u015b Czerwona<\/em>, Ru\u015b Karpacka<\/em>.<\/p>\n

Dziedzictwo Oskara Kolberga to program badawczy kultury ludowej w dawnej Rzeczypospolitej oraz zbiory \u017ar\u00f3de\u0142 w formie tom\u00f3w Ludu<\/em> i \u201eetnograficznych obraz\u00f3w\u201d wraz z odr\u0119cznym archiwum, b\u0119d\u0105ce fundamentem polskiej etnografii i folklorystyki.<\/p>\n

W zbieraniu folkloru propagowa\u0142 on rzetelno\u015b\u0107 naukow\u0105 i zapis okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych bytuje utw\u00f3r ludowy. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce pie\u015b\u0144 ma g\u0142\u0119boki sens, kt\u00f3ry mo\u017cna zbada\u0107 i ujawni\u0107 tylko w jej \u015brodowisku wyst\u0119powania i kontek\u015bcie obrz\u0119dowym. Po drugie, O. Kolberg zdo\u0142a\u0142 zainicjowa\u0107 proces masowego zbieractwa tw\u00f3rczo\u015bci ludowej. Po trzecie, badacz nie uwa\u017ca\u0142 folkloru za po\u017cyczk\u0119, a za sk\u0142adnik kultury i podkre\u015bli\u0142 jego lokalne specyficzne cechy.<\/p>\n

Od momentu powstania towarzystw folklorystycznych w Polsce w pole zainteresowania naukowc\u00f3w trafi\u0142y nie tylko zjawiska polskiej kultury ludowej, ale tak\u017ce dorobek innych lud\u00f3w s\u0142owia\u0144skich, w tym Ukrai\u0144c\u00f3w. Pomimo znacznych rozbie\u017cno\u015bci w strategiach badawczych ju\u017c w pierwszych wydaniach polscy naukowcy-folklory\u015bci ho\u0142dowali na og\u00f3\u0142 zasadzie geograficznej przy systematyzacji materia\u0142u, kt\u00f3ra jest wci\u0105\u017c najbardziej popularna w polskiej etnologii. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 naukowa Kolberga uformowa\u0142a podstawowe zasady naukowe polskiej etnologii. Polscy naukowcy wydaj\u0105cy tre\u015bciwe etnologiczne rozprawy i eseje na stronach organu wydawniczego Towarzystwa, zwi\u0119kszali zainteresowanie spo\u0142eczno\u015bci ukrai\u0144sk\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 ludow\u0105, przyczyniali si\u0119 do promocji i rozwoju bada\u0144 nad tym tematem.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Henryk Siemiradzki, Noc \u015bwi\u0119toja\u0144ska, 1892<\/em><\/strong><\/p>\n

O Sob\u00f3tce w Leszczowatem Kolberg pisa\u0142:
\u201eRozniecaj\u0105 na g\u00f3rze ogie\u0144 z ga\u0142\u0119zi suchych (pastuchy na par\u0119 dni [wcze\u015bniej] zbieraj\u0105 je w szeregi) i wko\u0142o niego biegaj\u0105, trzymaj\u0105c si\u0119 za r\u0119ce: dziwki, parobcy, dzieci. Jak to ga\u015bnie, to oni skacz\u0105 przez ogie\u0144 i rozbieraj\u0105 g\u0142ownie \u017carz\u0105ce si\u0119, i z tym biegn\u0105 (uwa\u017caj\u0105c, \u017ceby przez wod\u0119 nie szli) po polu. Wtykaj\u0105 g\u0142ownie te i zapinaj\u0105 mi\u0119dzy kapust\u0119, \u017ceby jej g\u0105sienice nie zjad\u0142y, [mi\u0119dzy] konopie, len, \u017ceby wielki by\u0142. Powiadaj\u0105, \u017ce sob\u00f3tka zacz\u0119\u0142a si\u0119, jak \u015bwiat nasta\u0142, i razem z nim si\u0119 sko\u0144czy\u201d (s. 271-273).<\/strong><\/p>\n

O. Kolberg nie podda\u0142 si\u0119 pokusie \u201epolonizacji\u201d ukrai\u0144skich region\u00f3w przygranicznych, powszechnej w \u00f3wczesnej polskiej folklorystyce. W pracach badacza zapisano p\u00f3\u017aniej utracone w wyniku przymusowego przesiedlenia miejscowej ludno\u015bci materia\u0142y folklorystyczne Podlasia i Che\u0142mszczyzny \u2013 jako sztuki ludowej czysto ukrai\u0144skich grup etnicznych.<\/p>\n

Badacz z tak\u0105 sam\u0105 staranno\u015bci\u0105 wychwytuje i r\u00f3\u017cnice, i zbie\u017cno\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 naturalnym efektem d\u0142ugotrwa\u0142ych wp\u0142yw\u00f3w wzajemnych. Jedn\u0105 z tych prac by\u0142a trzytomowa monografia Sanockie-Kro\u015bnie\u0144skie<\/em>, uwa\u017cana za bodaj najbardziej kompleksow\u0105 publikacj\u0119 folklorystyczn\u0105 tw\u00f3rczo\u015bci ludowej regionu pogranicza. Trzytomowe wydanie \u201eSanockie-Kro\u015bnie\u0144skie\u201d O. Kolberga: Kultura ludowa \u0141emk\u00f3w<\/em> po\u015bwi\u0119cono zapisom tw\u00f3rczo\u015bci ludowej regionu, kt\u00f3ry w okresie powojennym przez dramatyczne wydarzenia historyczne utraci\u0142 swoj\u0105 rdzenn\u0105 ludno\u015b\u0107 \u2013 \u0141emk\u00f3w, poddanych przymusowym wysiedleniom.<\/p>\n

Jedn\u0105 z najbardziej charakterystycznych cech folkloru \u0142emkowskiego jest s\u0142owia\u0144ska archaika. \u015awiadcz\u0105 o tym nie tylko teksty pie\u015bni obrz\u0119dowych i weselnych, ale wiele poda\u0144 ludowych i legend, w tym w du\u017cy rozdzia\u0142 Wierzenia demonologiczne<\/em> i pojedyncze przekazy ludowe o diab\u0142ach, wampirach, czarownicach i in., zamieszczone w tomie III wydania. Folklor \u0142emkowski r\u00f3\u017cni si\u0119 zasadniczo od s\u0105siedniego polskiego, gdzie wierzenia poga\u0144skie by\u0142y prawie ca\u0142kowicie wyparte przez doktryn\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Wraz z zawansowanymi motywami religijnymi, okrzep\u0142ymi w folklorze \u0142emkowskim, istotn\u0105 rol\u0119 w nim odgrywa \u017cywio\u0142 archaiczny \u2013 razem utworzy\u0142y one zjawisko, okre\u015blane mianem \u201edwuwiary\u201d. Przyczyny tego le\u017c\u0105 w nadrz\u0119dnej w\u0142a\u015bciwo\u015bci ukrai\u0144skich wierze\u0144 etnicznych, kt\u00f3re zazna\u0142y znacznie mniejszych przemian pod wp\u0142ywem chrze\u015bcija\u0144stwa. Szczeg\u00f3lnie wyra\u017anie cechy te przejawiaj\u0105 si\u0119 w demonologicznych podaniach ludowych, jak r\u00f3wnie\u017c w typowych elementach obrz\u0119d\u00f3w \u015blubnych i pogrzebowych, uj\u0119tych w tomie I pracy Sanockie-Kro\u015bnie\u0144skie<\/em>. Nawet drobne szczeg\u00f3\u0142y wskazuj\u0105 na to, \u017ce rytua\u0142 ludowy w ka\u017cdym dzia\u0142aniu, w ka\u017cdym elemencie ma magiczny sens: wa\u017cne s\u0105 w nim nie tylko dzia\u0142ania bezpo\u015brednie, ale r\u00f3wnie\u017c podtekst symboliczny, kt\u00f3ry odwo\u0142uje si\u0119 do archaicznych panteistycznych wierze\u0144.<\/p>\n

Archaiczna \u201emagiczna\u201d warstwa opisuje szereg cech wierze\u0144 ludowych typowych dla danej okolicy. Przekszta\u0142ciwszy si\u0119 w wielu swych przejawach w zabobonno\u015b\u0107, archaiczne idee nie ulega\u0142y jednak degradacji do poziomu przes\u0105du, nie traci\u0142y kontaktu z prawdziw\u0105 istot\u0105 \u015bwiadomo\u015bci ludzi. Odwo\u0142anie si\u0119 do mistycznej roli pierwiastka \u017ce\u0144skiego, wyobra\u017cenia o dobrych i z\u0142ych duchach, ich atrybuty towarzysz\u0105 rozmaitym uroczystym obrz\u0119dom. St\u0105d w opisie Wigilii Bo\u017cego Narodzenia Kolberg zamieszcza w nawiasach bardzo symptomatyczne wspomnienie o weselu: \u201e…Przed rozkrojeniem weselnego korowaju… druhna, zabawiaj\u0105c go\u015bci, m\u00f3wi czasem: \u201eA ko tu jest mistrzem, kt\u00f3ry by ten korowaj pokraja\u0142 na kromki tak, aby korowaj pozosta\u0142by ca\u0142y?\u201d Wtedy zjawia si\u0119 jaki\u015b ch\u0142opak, chwyta kij w r\u0119ce i chce nim kroi\u0107 korowaj. Starosta weselny, by pozby\u0107 si\u0119 go, musi da\u0107 mu odst\u0119pne, np. par\u0119 go\u0142\u0119bi (husek) z natykanymi w nie krajcerami\u201d.<\/p>\n

Uk\u0142ad \u015bwi\u0105t kalendarzowych i obrz\u0119dowych w pracy Sanockie-Kro\u015bnie\u0144skie<\/em> oparto na cyklu roku ko\u015bcielnego, chocia\u017c zawarte w pracy Sanockie-Kro\u015bnie\u0144skie<\/em> \u0142emkowskie pie\u015bni kalendarzowo-obrz\u0119dowe w pe\u0142ni odzwierciedlaj\u0105 stabilno\u015b\u0107 archaicznych wierze\u0144 przedchrze\u015bcija\u0144skich, z kt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 nie utraci\u0142a dla mieszka\u0144c\u00f3w tego regionu swych magicznych tre\u015bci.<\/p>\n

Jednym z najbardziej wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cych si\u0119 element\u00f3w kultury duchowej ukrai\u0144skich g\u00f3rali-\u0141emk\u00f3w jest ich wesele ludowe, bo cho\u0107 pozostaje integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142u ukrai\u0144skiej obrz\u0119dowo\u015bci ludowej, ma jednak wyra\u017ane rysy odr\u0119bne. Wynika to z uwarunkowa\u0144 historycznych i geograficznych oraz d\u0142ugotrwa\u0142ego odizolowania \u0141emk\u00f3w od reszty ziem ukrai\u0144skich, co przyczyni\u0142o si\u0119, z jednej strony, co zachowania wielu cech archaicznych, a z drugiej \u2013 pojawienia si\u0119 swoistych cech \u0142emkowskich, cz\u0119\u015bciowo generowanych przez rozw\u00f3j autentycznej lokalnej tradycji ludowej, cz\u0119\u015bciowo \u2013 przenikaniem polskich wp\u0142yw\u00f3w. \u00a0Z 16 wariant\u00f3w wesela \u0142emkowskiego, zamieszczonych w tomie I Sanockiego-Kro\u015bnie\u0144skiego<\/em> O. Kolberga, przeziera istotna cecha: pan m\u0142ody w rytuale pe\u0142ni aktywn\u0105 rol\u0119 tylko na pocz\u0105tku, w momencie swatania. Rola narzeczonej, a p\u00f3\u017aniej \u017cony znacz\u0105co dominuje nad pierwiastkiem m\u0119skim. Pan m\u0142ody niejako wkracza w prawowity \u201eobszar w\u0142adania\u201d kobiety, swojej przysz\u0142ej \u017cony, bo ognisko domowe w folklorze ukrai\u0144skim od zarania nale\u017ca\u0142o wy\u0142\u0105cznie do kobiet.<\/p>\n

Owa dominacja kobiet w ceremonii \u015blubnej daje o sobie zna\u0107 nawet w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, np. specjalnych amuletach, maj\u0105cych r\u00f3\u017cne magiczne w\u0142a\u015bciwo\u015bci. Tak oto w zapisie wesela z Wo\u0142tuszowej druhna zaprasza m\u0142ode m\u0119\u017catki do plecenia wiank\u00f3w dla panny m\u0142odej. W tym czasie panna m\u0142oda i druhna maj\u0105 na g\u0142owach wianki z samego barwinka, a nast\u0119pnego dnia plot\u0105 im nowe wianki z barwinka, w kt\u00f3re wtyka si\u0119 owies i trzy g\u0142\u00f3wki czosnku. Te same atrybuty s\u0105 dodawane do wianka dla pana m\u0142odego. Owies to symbol p\u0142odno\u015bci, a czosnek ma odp\u0119dza\u0107 wszelkie plugastwo.<\/p>\n

Takich amulet\u00f3w pa\u0144stwo m\u0142odzi otrzymuj\u0105 du\u017co \u2013 wida\u0107 je w sukni \u015blubnej, wianku, weselnym korowaju. Wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 tu zw\u0142aszcza amulety kobiece, gdy\u017c kobieta w wierzeniach ludowych to stra\u017cniczka ogniska domowego. Ta przewaga amulet\u00f3w kobiecych w ceremonii wi\u0105za\u0142a si\u0119 zapewne z tym, \u017ce domen\u0105 kobiet by\u0142y prace domowe, kt\u00f3re wed\u0142ug wierze\u0144 ludowych przesi\u0105kni\u0119te by\u0142y magiczn\u0105 moc\u0105.<\/p>\n

Ka\u017cdy z akt\u00f3w dramatu weselnego w r\u00f3\u017cnych wsiach i miejscowo\u015bciach ma znaczne odmienno\u015bci. Liczne lokalne r\u00f3\u017cnice szczeg\u00f3\u0142owo uj\u0119to w zapisach najcz\u0119\u015bciej do\u0142\u0105czonych do konkretnych pie\u015bni. Spor\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 tekst\u00f3w podano z zapisami nutowymi melodii i uwagami o specyfice wykonania. Osobne rozdzia\u0142y zawieraj\u0105 pie\u015bni weselne z szeregu wsi (Czaszyn, Leszczowate, Procisne, Sanockie i in.).<\/p>\n

Warto\u015b\u0107 dziedzictwa O. Kolberga dla etnologii ukrai\u0144skiej jest r\u00f3wnie wysoka tak w fundamentalnych publikacjach zapis\u00f3w folkloru Wo\u0142ynia, Pokucia, Ziemi Che\u0142mskiej, Przemyskiej, \u0141emkowszczyzny i in. region\u00f3w ukrai\u0144skich, jak i w naukowej metodologii notowania materia\u0142\u00f3w, czy ustaleniu zasady geograficznej w folklorystyce. Nie mniej istotny jest fakt, \u017ce obiektywizm prac naukowych Oskara Kolberga przyczyni\u0142 si\u0119 do formowania \u015bwiadomo\u015bci historycznej narodu ukrai\u0144skiego, konceptualizacji jego specyfiki etnicznej i w nauce ukrai\u0144skiej, i w etnologii europejskiej.<\/p>\n

Iwanna CERKOWNIAK<\/strong><\/strong>
(T\u0142umaczenie z ukrai\u0144skiego prof., dr hab. Artur Bracki)
<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Iwanna Cerkowniak tu\u017c po obronie pracy doktorskiej w gronie przyjaci\u00f3\u0142 ze Zwi\u0105zku Polak\u00f3w Ukrainy 12 czerwca 2017 r. w Instytucie Folklorystyki, Sztuki i Etnologii im….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3887,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[38],"tags":[],"class_list":["post-3886","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-archiwum-2017"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t