{"id":6128,"date":"2024-12-15T19:16:41","date_gmt":"2024-12-15T17:16:41","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-15\/"},"modified":"2024-12-15T19:16:41","modified_gmt":"2024-12-15T17:16:41","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-15","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-15\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (15)"},"content":{"rendered":"

\"KartaKarta tytu\u0142owa Statutu \u0141askiego przedstawia kanclerza \u0141askiego i kr\u00f3la Aleksandra. Statut sta\u0142 si\u0119 fundamentalnym \u017ar\u00f3d\u0142em prawa faktycznie a\u017c do rozbior\u00f3w<\/strong><\/strong><\/p>\n

Kr\u00f3l Kazimierz IV Jagiello\u0144czyk zmar\u0142 w Grodnie 7 czerwca 1492 roku <\/sup>w wieku 65 lat. Tron polski przej\u0105\u0142 po nim jego syn Jan Olbracht, a wielkim ksi\u0119ciem litewskim zosta\u0142 Aleksander Jagiello\u0144czyk, co by\u0142o przyczyn\u0105 zerwania unii personalnej polsko-litewskiej po 1492 roku. Historycy spieraj\u0105 si\u0119, czy sta\u0142o si\u0119 tak w efekcie „testamentu politycznego” kr\u00f3la Kazimierza, jaki sam w okresie swego panowania nigdy nie chcia\u0142 oddziela\u0107 korony kr\u00f3lewskiej od mitry ksi\u0105\u017c\u0119cej, czy te\u017c porozumienia mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w litewskich i polskich ju\u017c po jego \u015bmierci. Jak by nie by\u0142o, brak polsko-litewskiej integracji sprzyja\u0142 agresywnym Moskwicinom, powi\u0119kszaj\u0105cym terytorium Wielkiego Ksi\u0119stwa Moskiewskiego kosztem ruskich ziem odbieranych Litwie.<\/p>\n

Jan I Olbracht (Albrecht) ur. 27.XII. 1459 r. w Krakowie, zm. 17 czerwca 1501 w Toruniu; koronowany 23.IX.1492 r. By\u0142 trzecim synem, a czwartym z kolei dzieckiem Kazimierza Jagiello\u0144czyka i jego \u017cony El\u017cbiety Rakuszanki z Habsburg\u00f3w, kt\u00f3rej zawdzi\u0119cza\u0142 prawdopodobnie drugie imi\u0119 – chcia\u0142a ona uczci\u0107 w ten spos\u00f3b pami\u0119\u0107 swego ojca, kr\u00f3la Niemiec, Czech i W\u0119gier, Albrechta II Habsburga. Od 1467 roku, tak jak pozostali bracia, kr\u00f3lewicz zdobywa\u0142 wiedz\u0119 pod okiem Jana D\u0142ugosza. Wielki wp\u0142yw na rozw\u00f3j intelektualny m\u0142odego Jana Olbrachta mia\u0142, przebywaj\u0105cy w stolicy Polski, w\u0142oski humanista Filip Kallimach, kt\u00f3ry zaprzyja\u017ani\u0142 si\u0119 z nim. Kr\u00f3lewicz mia\u0142 ch\u0142onny umys\u0142, m.in. szybko opanowa\u0142 \u0142acin\u0119, pozna\u0142 dorobek przemijaj\u0105cego \u015bredniowiecza oraz wczesnego renesansu. Edukacj\u0119 og\u00f3ln\u0105 zako\u0144czy\u0142 oko\u0142o 1474 roku, by przej\u015b\u0107 do aktywno\u015bci politycznej u boku ojca, z kt\u00f3rym obje\u017cd\u017ca\u0142 kraj i uczestniczy\u0142 w sejmach. W latach 1486 – 1490 pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 namiestnika kr\u00f3lewskiego na Rusi, gdzie odznaczy\u0142 si\u0119 pokonaniem w 1487 r. Tatar\u00f3w pod Kopystrzynem. Rozpocz\u0105\u0142 on tworzenie tzw. obrony potocznej kres\u00f3w po\u0142udniowo-wschodnich Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego przed Tatarami i Turkami.<\/p>\n

Sprawa turecka by\u0142a za panowania Jana Olbrachta g\u0142\u00f3wn\u0105 kwesti\u0105 polityki zagranicznej Polski. Kr\u00f3l planowa\u0142 wielk\u0105 wypraw\u0119 zbrojn\u0105 do Mo\u0142dawii w celu odbicia od Turk\u00f3w wa\u017cnych czarnomorskich port\u00f3w: Kilii i Bia\u0142ogrodu, przywr\u00f3cenia polskiego zwierzchnictwa nad Mo\u0142dawi\u0105, pomszczenia kl\u0119ski warne\u0144skiej, a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce osadzenia m\u0142odszego brata \u2013 Zygmunta – na tronie hospodarskim.<\/p>\n

W 1497 r. 40 tys. tzw. pospolitego ruszenia (szlachty ochotniczo zaci\u0105gaj\u0105cej si\u0119 do wojska) uda\u0142o si\u0119 na po\u0142udniowy-wsch\u00f3d. Mimo \u017ce od 1387 r. Mo\u0142dawia by\u0142a lennem Polski, jej hospodar, Stefan III Wielki, opowiedzia\u0142 si\u0119 po stronie Turcji.<\/p>\n

\"AleksanderAleksander Jagiello\u0144czyk syn Kazimierza IV Jagiello\u0144czyka i El\u017cbiety Rakuszanki<\/strong><\/p>\n

Obl\u0119\u017cenie Suczawy nie powiod\u0142o si\u0119 i wyprawa zako\u0144czy\u0142a si\u0119 wielkimi stratami polskich wojsk w bitwie pod Ko\u017aminem, w kt\u00f3rej Turcy, Tatarzy i Wo\u0142osi wybili ok. 5 tysi\u0119cy polskiego rycerstwa, zaskoczonego w czasie odwrotu w w\u0105wozie. Kl\u0119sk\u0119 na wieki utrwali\u0142o powiedzenie: \u201eZa kr\u00f3la Olbrachta wygin\u0119\u0142a szlachta\u201d <\/em>(po prawdzie – mocno przesadzonego).<\/p>\n

Jeszcze gorsze od wojennej kl\u0119ski by\u0142y skutki polityczne nieudanej wyprawy mo\u0142dawskiej. W jej nast\u0119pstwie zawi\u0105za\u0142 si\u0119 ca\u0142y szereg przymierzy i koalicji pa\u0144stw o\u015bciennych przeciwko Kr\u00f3lestwu Polskiemu i Wielkiemu Ksi\u0119stwu Litewskiemu.<\/p>\n

W walkach przeciwko wojskom koronnym, Wo\u0142och\u00f3w wspar\u0142a Turcja, a nawet W\u0119gry, rz\u0105dzone przez brata kr\u00f3la, W\u0142adys\u0142awa II. Wiosn\u0105 1498 r. Tatarzy najechali po\u0142udniowo-wschodnie terytoria Litwy, a wielki ksi\u0105\u017c\u0119 moskiewski Iwan III Srogi pr\u00f3bowa\u0142 opanowa\u0107 Kij\u00f3w i Smole\u0144sk, w 1500 r. rozgramiaj\u0105c armi\u0119 polsko-litewsk\u0105 w bitwie nad Wiedrosz\u0105. Natomiast cesarz rzymski, Maksymilian I Habsburg, przej\u0105\u0142 cz\u0119\u015b\u0107 \u015al\u0105ska z G\u0142ogowem i za\u017c\u0105da\u0142 zwr\u00f3cenia Zakonowi Krzy\u017cackiemu Prus Kr\u00f3lewskich, w zwi\u0105zku z czym komtur krzy\u017cacki odm\u00f3wi\u0142 z\u0142o\u017cenia ho\u0142du nale\u017cnego kr\u00f3lowi polskiemu. W\u00f3wczas, wiosn\u0105 1501 r., Olbracht zarz\u0105dzi\u0142 koncentracj\u0119 wojsk koronnych w Toruniu, dok\u0105d sam pojecha\u0142, ale z\u0142o\u017cony ci\u0119\u017ck\u0105 chorob\u0105 zaka\u017an\u0105 (najprawdopodobniej syfilisem) zmar\u0142 wkr\u00f3tce i wyprawa wojenna na Prusy Zakonne nie dosz\u0142a do skutku. Sprawa odmowy ho\u0142du lennego zosta\u0142a rozwi\u0105zana przez nast\u0119pc\u0119 Olbrachta, Aleksandra Jagiello\u0144czyka.<\/p>\n

\"CherubinCherubin Gniewosz w bitwie pod Suczaw\u0105 w 1497, akwarela Juliusza Kossaka<\/strong><\/p>\n

Po \u015bmierci Jana I Olbrachta ber\u0142o kr\u00f3lewskie otrzyma\u0142 Aleksander Jagiello\u0144czyk (ur. 5 VIII 1461 w Krakowie, zm. 19 VIII 1506 w Wilnie, koronacja na Wawelu 12 XII 1501 r.), pod warunkiem wszak podpisania dw\u00f3ch akt\u00f3w ustrojowych, przygotowanych przez mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w polskich: o zrzeczeniu si\u0119 swych praw dziedzicznych do Litwy i zacie\u015bnieniu unii polsko-litewskiej oraz przyznaniu w\u0142adzy w kraju senatowi. By\u0142o to r\u00f3wnoznaczne z poddaniem kr\u00f3la kontroli magnat\u00f3w.<\/p>\n

Sobiepa\u0144skiej w\u0142adzy magnaterii przeciwdzia\u0142a\u0142a jednak\u017ce szlachta, uchwalaj\u0105c na Sejmie w Radomiu w 1504 r. ustawy zabraniaj\u0105ce \u0142\u0105czenia wysokich urz\u0119d\u00f3w w jednym r\u0119ku i ograniczaj\u0105ce rozdawnictwo d\u00f3br kr\u00f3lewskich, co mia\u0142o ukr\u00f3ci\u0107 dotychczasow\u0105 praktyk\u0119 lekkomy\u015blnego dysponowania zasobami kr\u00f3lewskiego skarbca i poprzez to wzmocni\u0107 bud\u017cet na odpieranie najazd\u00f3w tatarskich i wo\u0142oskich oraz tworzenie potencja\u0142u obronnego przed coraz gro\u017aniejszym Wielkim Ksi\u0119stwem Moskiewskim. Sejm ustali\u0142 w\u00f3wczas tak\u017ce organizacj\u0119 i kompetencje najwy\u017cszych urz\u0119d\u00f3w pa\u0144stwowych.<\/p>\n

28 marca 1503 r. podpisano sze\u015bcioletni rozejm, ko\u0144cz\u0105cy wojn\u0119 moskiewsk\u0105. Na jego mocy 1\/3 terytorium Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego znalaz\u0142a si\u0119 pod okupacj\u0105 moskiewsk\u0105.<\/p>\n

Z kolei w 1505 r. kolejny sejm w Radomiu uchwali\u0142 konstytucj\u0119 praw \u201eNihil novi\u201d, uzupe\u0142nion\u0105 przez monarch\u0119 zapisem: \u201eGdyby\u015bmy cokolwiek przeciw wolno\u015bciom, przywilejom, swobodom i prawom Kr\u00f3lestwa uczynili, uznajemy to ipso facto <\/em>(\u0142ac. tym samym) za niewa\u017cne i \u017cadne\u201d<\/em>, wed\u0142ug kt\u00f3rej kr\u00f3l praktycznie nie m\u00f3g\u0142 nic nowego postanowi\u0107 bez zgody izby poselskiej i senatu.<\/p>\n

Na tym\u017ce sejmie zatwierdzono r\u00f3wnie\u017c tzw. \u201eStatut \u0141askiego\u201d, spisany przez kanclerza wielkiego koronnego Jana \u0141askiego, a stanowi\u0105cy zbi\u00f3r przywilej\u00f3w szlacheckich i ko\u015bcielnych oraz praw miejskich, obowi\u0105zuj\u0105cych w Kr\u00f3lestwie.<\/p>\n

To podziwu godne zdemokratyzowanie ustroju nie mog\u0142o wzmocni\u0107 Polski w \u00f3wczesnych realiach politycznych Europy. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 sta\u0142o si\u0119 jedn\u0105 z istotnych przyczyn jej p\u00f3\u017aniejszego rozk\u0142adu i upadku.<\/p>\n

Aleksander Jagiello\u0144czyk zmar\u0142 19 sierpnia 1506 r. bezpotomnie w wieku 45 lat w Wilnie. Wielkim ksi\u0119ciem litewskim, a nast\u0119pnie kr\u00f3lem polskim obrany zosta\u0142 wtedy jego, m\u0142odszy o 6 lat, brat Zygmunt I Stary. Zw\u0142oki Aleksandra Jagiello\u0144czyka pozosta\u0142y w stolicy Litwy, wbrew wyra\u017conej w testamencie woli zmar\u0142ego kr\u00f3la, kt\u00f3ry chcia\u0142 spocz\u0105\u0107 w Krakowie. Fakt ten zosta\u0142 upami\u0119tniony przez wsp\u00f3\u0142czesnego monarsze kronikarza: \u201eOto ten jedyny kr\u00f3l Polski, kt\u00f3ry spoczywa na ziemi litewskiej\u201d<\/em>.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Karta tytu\u0142owa Statutu \u0141askiego przedstawia kanclerza \u0141askiego i kr\u00f3la Aleksandra. Statut sta\u0142 si\u0119 fundamentalnym \u017ar\u00f3d\u0142em prawa faktycznie a\u017c do rozbior\u00f3w Kr\u00f3l Kazimierz IV Jagiello\u0144czyk zmar\u0142…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6129,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6128","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t