{"id":6139,"date":"2024-12-15T19:18:49","date_gmt":"2024-12-15T17:18:49","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-16\/"},"modified":"2024-12-15T19:18:49","modified_gmt":"2024-12-15T17:18:49","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-16","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-16\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (16)"},"content":{"rendered":"

\"JanJan Matejko – Unia Lubelska<\/strong><\/em><\/strong> <\/strong><\/em><\/p>\n

Z burzliwych zdarze\u0144 sejmu lubelskiego Matejko wybra\u0142 moment uroczystego zaprzysi\u0119\u017cenia aktu unii przez reprezentant\u00f3w zbratanych narod\u00f3w: Polski oraz Litwy i Rusi. O\u015brodkiem kompozycji jest posta\u0107 ostatniego z Jagiellon\u00f3w kr\u00f3la Zygmunta Augusta z krucyfiksem w wysoko uniesionej d\u0142oni. Obok kr\u00f3la na tle okna stoi prymas Polski – Jakub Ucha\u0144ski asystuj\u0105cy kasztelanowi Marcinowi Zborowskiemu (w rzeczywisto\u015bci nie \u017cy\u0142 ju\u017c od 4 lat) podczas wypowiadania s\u0142\u00f3w przysi\u0119gi. Za kasztelanem kl\u0119czy z obna\u017conym mieczem (jedyny litewski senator, kt\u00f3ry nie z\u0142o\u017cy\u0142 podpisu pod dokumentem unii) przygotowuj\u0105c si\u0119 do przysi\u0119gi ksi\u0105\u017c\u0119 Miko\u0142aj Radziwi\u0142\u0142 \u201eRudy\u201d. Po prawej stronie obrazu stoi siostra kr\u00f3la Anna Jagiellonka – nie by\u0142o jej w Lublinie, ale umieszczenie jej postaci w koronie na g\u0142owie symbolizuje kontynuacj\u0119 dynastycznej polityki Jagiellon\u00f3w. Z lask\u0105 marsza\u0142kowsk\u0105 sportretowany zosta\u0142 Jan Firlej marsza\u0142ek wielki koronny<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Od pocz\u0105tku XVI stulecia przez niemal trzy wieki terytorium mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 nale\u017ca\u0142o do Polski i Litwy, kt\u00f3re to kraje zjednoczy\u0142y si\u0119 w jeden organizm pa\u0144stwowy na mocy porozumienia zawartego w Lublinie na prze\u0142omie czerwca i lipca 1569 roku.<\/p>\n

Porozumienie to, zwane Uni\u0105 lubelsk\u0105, by\u0142o klasyczn\u0105 umow\u0105 mi\u0119dzynarodow\u0105 zawart\u0105 przez Kr\u00f3lestwo Polskie z Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim, okre\u015blon\u0105 jako unia realna<\/strong> – w odr\u00f3\u017cnieniu od wcze\u015bniej funkcjonuj\u0105cej unii personalnej, czyli porozumienia wi\u0105\u017c\u0105cego oba pa\u0144stwa tylko osob\u0105 w\u0142adcy. To historyczne porozumienie podj\u0105\u0142 Sejm odbyty w Lublinie 28 czerwca 1569 roku. Podpisano je 1 lipca 1569 r., a ostatecznego zatwierdzenia (ratyfikacji) dokona\u0142 polski kr\u00f3l 4 lipca 1569 r. Powo\u0142ano do \u017cycia pa\u0144stwo znane w historiografii jako Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w, ze wsp\u00f3lnym monarch\u0105, herbem, parlamentem (sejmem), walut\u0105, polityk\u0105 zagraniczn\u0105 i obronn\u0105, zachowano odr\u0119bny skarb, urz\u0119dy, wojsko i s\u0105downictwo.<\/p>\n

Gdy w roku 1548 rz\u0105dy w pa\u0144stwie obj\u0105\u0142 koronowany jeszcze za \u017cycia ojca, Zygmunta I Starego, Zygmunt II August, wobec jego bezpotomno\u015bci wyra\u017anie da\u0142o si\u0119 zauwa\u017cy\u0107 d\u0105\u017cenie do bardziej \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku obu pa\u0144stw, zwi\u0105zanych dot\u0105d wy\u0142\u0105cznie osob\u0105 panuj\u0105cego. Przyw\u00f3dcy ruchu egzekucyjnego, Miko\u0142aj Sienicki i Rafa\u0142 Leszczy\u0144ski, na kolejnych sejmach w 1548 i 1550 roku podnosili postulaty wcielenia Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego do Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego(co zak\u0142ada\u0142a jeszcze unia w Krewie z roku 1385) oraz Prus Kr\u00f3lewskich, Ksi\u0119stwa O\u015bwi\u0119cimskiego i Ksi\u0119stwa Zatorskiego.<\/p>\n

\"MapaMapa Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Na przeszkodzie unifikacji monarchii jagiello\u0144skiej sta\u0142a jednak odr\u0119bno\u015b\u0107 ustrojowa i administracyjno-prawna pa\u0144stwa litewskiego.<\/p>\n

Tak, wi\u0119c w 1551 roku powo\u0142ano specjaln\u0105 komisj\u0119, kt\u00f3ra zaj\u0119\u0142a si\u0119 nowelizacj\u0105 I Statutu Litewskiego z 1529 r. pod k\u0105tem reformy ustrojowej zbli\u017caj\u0105cej Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie do Kr\u00f3lestwa Polskiego. W 1565 r. Zygmunt August ustanowi\u0142 sejmiki powiatowe, a w 1566 zatwierdzi\u0142 II Statut Litewski, w kt\u00f3rym zrzeka\u0142 si\u0119 cz\u0119\u015bci swoich kompetencji na rzecz sejmu litewskiego, czym upodobni\u0142 go do sejmu koronnego.<\/p>\n

Oba sejmy, pocz\u0105wszy od 1551 roku, wysy\u0142a\u0142y wzajemnie swoich delegat\u00f3w. Zwo\u0142any w Warszawie w listopadzie 1563 r. sejm koronny, na kt\u00f3rym obecnych by\u0142o 28 delegat\u00f3w Litwy zaj\u0105\u0142 si\u0119 spraw\u0105 zawarcia nowej unii polsko-litewskiej. Na sejmie tym 12 lutego 1564 r. Zygmunt August scedowa\u0142 na Koron\u0119 Kr\u00f3lestwa Polskiego dziedziczne prawo Jagiellon\u00f3w do w\u0142adania Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim. Mia\u0142o to u\u0142atwi\u0107 przysz\u0142\u0105 elekcj\u0119 w\u0142adcy po\u0142\u0105czonego ju\u017c pa\u0144stwa. Rozpocz\u0119to prace mieszanej komisji polsko-litewskiej, kt\u00f3ra zaj\u0119\u0142a si\u0119 opracowaniem \u201eformy oko\u0142o unii\u201d<\/em>.<\/p>\n

O ile magnaci i szlachta koronna byli zagorza\u0142ymi zwolennikami zawarcia nowej unii na korzystnych dla Polski warunkach unii mielnickiej z 1501 r., to panowie i szlachta litewska pragn\u0119li nadal unii mo\u017cliwie jak najlu\u017aniejszej. 13 marca 1564 r. spisano \u201ereces w sprawie oko\u0142o unii\u201d<\/em>, kt\u00f3ry zawiera\u0142 minimum tego, na co godzili si\u0119 Litwini. Obie strony zgodzi\u0142y si\u0119 na wsp\u00f3ln\u0105 elekcj\u0119 i koronacj\u0119, utworzenie wsp\u00f3lnego sejmu, urz\u0119d\u00f3w i wsp\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 obronn\u0105. Jednak ju\u017c wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce postanowienia te pozosta\u0142y tylko na papierze, gdy Litwini zbojkotowali maj\u0105cy je zatwierdzi\u0107 sejm koronny w Parczewie.<\/p>\n

Zawarcie nowej unii walnie przyspieszy\u0142y wydarzenia mi\u0119dzynarodowe. Okaza\u0142o si\u0119 bowiem, \u017ce Wielkie Ksi\u0119stwo Litewskie nie by\u0142o w stanie samodzielnie prowadzi\u0107 wojny z Rosj\u0105 cara Iwana IV Gro\u017anego. Trwaj\u0105ca od 1558 r. wojna litewsko-rosyjska, wydatnie ukaza\u0142a s\u0142abo\u015b\u0107 pa\u0144stwa litewskiego, kt\u00f3re z trudem znosi\u0142o spadaj\u0105ce na\u0144 kolejne ciosy wojsk moskiewskich. W ci\u0105gu 7 lat sojusznicza Polska wystawi\u0142a 300 rot wojsk kosztem 2 milion\u00f3w z\u0142otych, co zyska\u0142o jej na Litwie kolejnych zwolennik\u00f3w \u015bcis\u0142ego zwi\u0105zku obu pa\u0144stw. Dodatkowo ci\u0119\u017car wojny ponosi\u0142a g\u0142\u00f3wnie szlachta litewska, stanowi\u0105ca pospolite ruszenie, i domagaj\u0105ca si\u0119 z tego tytu\u0142u wzorem jej koronnej odpowiedniczki wi\u0119kszego wp\u0142ywu na rz\u0105dy w pa\u0144stwie. Niespodziewanie, przeciwni zawarciu nowej unii pozostali tylko magnaci litewscy, kt\u00f3rzy mogli najwi\u0119cej straci\u0107 na skutek nowego zwi\u0105zku.<\/p>\n

\"God\u0142oGod\u0142o Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w od 1569 r. <\/strong><\/p>\n

10 stycznia 1569 r. obrady na Zamku Lubelskim rozpocz\u0105\u0142 sejm koronny pod lask\u0105 Stanis\u0142awa S\u0119dziwoja Czarnkowskiego. R\u00f3wnolegle obradowa\u0142 te\u017c sejm litewski. Podstaw\u0105 negocjacji by\u0142 projekt biskupa krakowskiego Filipa Padniewskiego, zak\u0142adaj\u0105cy zawarcie bardzo lu\u017anego zwi\u0105zku w formie unii personalnej (wsp\u00f3lna elekcja), jedynie w celu prowadzenia wsp\u00f3lnej polityki obronnej. Nawet jednak i taka propozycja nie zosta\u0142a przyj\u0119ta przez sejm litewski, zdominowany przez magnat\u00f3w.<\/p>\n

1 marca cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017cnow\u0142adc\u00f3w litewskich opu\u015bci\u0142a Lublin, w\u00f3wczas op\u00f3r litewski zosta\u0142 w zasadzie prze\u0142amany, a sejm lubelski dokona\u0142 przy tym inkorporacji poszczeg\u00f3lnych ziem Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego.<\/p>\n

5 marca, przy aprobacie litewskich pos\u0142\u00f3w z Podlasia sejm koronny przeg\u0142osowa\u0142 w\u0142\u0105czenie wojew\u00f3dztwa podlaskiego do Korony Kr\u00f3lestwa Polskiego. 26 maja do Korony w\u0142\u0105czono wojew\u00f3dztwo wo\u0142y\u0144skie, a 6 czerwca wojew\u00f3dztwo kijowskie i wojew\u00f3dztwo brac\u0142awskie<\/strong>. Szlachcie ruskiej z tych wojew\u00f3dztw pozwolono zachowa\u0107 swoje prawa i cieszy\u0107 si\u0119 szerokimi wolno\u015bciami: j\u0119zykiem urz\u0119dowym na tych ziemiach mia\u0142 by\u0107 nadal j\u0119zyk ruski, a szlachta ruska otrzymywa\u0142a przywileje identyczne jak szlachta polska.<\/p>\n

Status prawny ziem ukrainnych inkorporowanych zbli\u017cony by\u0142 do autonomii, a szlachta ruska uzyska\u0142a miejsca w polskim parlamencie. Mimo szerokich swob\u00f3d przyznanych Rusinom na ziemiach ukrainnych, dosz\u0142o do niezadowolenia spo\u0142ecznego, kt\u00f3re mia\u0142o pewien wp\u0142yw na p\u00f3\u017aniejsze powstania kozackie przeciw Rzeczypospolitej, z kt\u00f3rych najwi\u0119kszym by\u0142o Powstanie Chmielnickiego.<\/p>\n

Zastosowana przez kr\u00f3la metoda fakt\u00f3w dokonanych (inkorporacji ziem ruskich do Korony) zmusi\u0142a przedstawicieli litewskich do powrotu. 28 marca kr\u00f3l zaaprobowa\u0142 nowy projekt unii opracowany przez sejm koronny. W kwietniu do Lublina wr\u00f3cili starosta generalny \u017cmudzki Jan Hieronimowicz Chodkiewicz, wojewoda podlaski Miko\u0142aj Kiszka, kasztelan witebski Dominik Pac, krajczy wielki litewski Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 Piorun i marsza\u0142ek nadworny litewski Ostafi Wo\u0142\u0142owicz. Zdecydowano zwo\u0142a\u0107 na 10 maja sejmiki ziemskie litewskie, kt\u00f3re mia\u0142yby udzieli\u0107 swoich pe\u0142nomocnictw nowo wybranym pos\u0142om.<\/p>\n

\"ZygmuntZygmunt II August \u2013 \u201eZ Bo\u017cej \u0142aski kr\u00f3l Polski, wielki ksi\u0105\u017c\u0119 litewski, ruski, pruski, mazowiecki, \u017cmudzki, inflancki, smole\u0144ski, siewierski i czernihowski\u201d<\/strong><\/p>\n

Rokowania wznowiono 7 czerwca, a ju\u017c 28 czerwca uchwalono zawarcie nowej unii polsko-litewskiej. 1 lipca nast\u0105pi\u0142a wymiana dokument\u00f3w i zaprzysi\u0119\u017cenie podpisanego aktu. 4 lipca kr\u00f3l wyda\u0142 dyplom potwierdzaj\u0105cy ten zwi\u0105zek. Zaniepokojony pose\u0142 rosyjski jeszcze tego samego dnia doni\u00f3s\u0142 carowi Iwanowi IV Gro\u017anemu: \u201e\u0415\u0434\u0438\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0438\u0445 \u0432 \u0442\u043e\u043c \u0447\u0442\u043e \u0438\u043c \u0441\u0442\u043e\u044f\u0442\u0438 \u043e\u0442\u043e \u0432\u0441\u0435\u0445 \u043e\u043a\u0440\u0430\u0438\u043d \u0437\u0430\u043e\u0434\u0438\u043d\u201d <\/em>(Unia ta polega na tym, \u017ce wszystkie prowincje stanowi\u0107 b\u0119d\u0105 jedno).<\/p>\n

A oto g\u0142\u00f3wne postanowienia Unii lubelskiej<\/span><\/strong>:<\/strong><\/p>\n

– Oba pa\u0144stwa mia\u0142y mie\u0107 jednego w\u0142adc\u0119 wybieranego wsp\u00f3lnie przez oba narody w wolnej elekcji i koronowanego w Krakowie na kr\u00f3la Polski oraz jednocze\u015bnie na wielkiego ksi\u0119cia Litwy.<\/p>\n

– Powo\u0142ano wsp\u00f3lny Sejm walny, obraduj\u0105cy w Warszawie, kt\u00f3rego izba poselska sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ze 120 pos\u0142\u00f3w koronnych i 48 litewskich, a w sk\u0142ad Senatu wesz\u0142o 113 senator\u00f3w koronnych i 27 litewskich.<\/p>\n

– Oba cz\u0142ony Rzeczypospolitej zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 prowadzi\u0107 wsp\u00f3ln\u0105 polityk\u0119 obronn\u0105 i zagraniczn\u0105.<\/p>\n

– Zachowano odr\u0119bne urz\u0119dy centralne, tytu\u0142y i dostoje\u0144stwa z zakresem kompetencji identycznym w obu krajach.<\/p>\n

– Wprowadzono identyczn\u0105 monet\u0119, bit\u0105 osobno w ka\u017cdym pa\u0144stwie.<\/p>\n

– Zachowano odr\u0119bne wojsko polskie i litewskie.<\/p>\n

– Zachowano odr\u0119bne j\u0119zyki urz\u0119dowe (na Litwie j\u0119zyk ruski).<\/p>\n

– Egzekucja kr\u00f3lewszczyzn i podwa\u017canie nada\u0144 kr\u00f3lewskich nie mia\u0142y zastosowania na Litwie.<\/p>\n

– Uchwalono unifikacj\u0119 system\u00f3w prawnych.<\/p>\n

– Zniesiono zakaz nabywania przez Polak\u00f3w d\u00f3br na Litwie.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/em><\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jan Matejko – Unia Lubelska Z burzliwych zdarze\u0144 sejmu lubelskiego Matejko wybra\u0142 moment uroczystego zaprzysi\u0119\u017cenia aktu unii przez reprezentant\u00f3w zbratanych narod\u00f3w: Polski oraz Litwy i…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6140,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6139","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t