{"id":6148,"date":"2024-12-15T19:20:41","date_gmt":"2024-12-15T17:20:41","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-17\/"},"modified":"2024-12-15T19:20:41","modified_gmt":"2024-12-15T17:20:41","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-17","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-17\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (17)"},"content":{"rendered":"

\"BatoryBatory pod Pskowem. Jan Matejko<\/em><\/strong><\/p>\n

<\/strong>Unia lubelska by\u0142a oryginalnym przedsi\u0119wzi\u0119ciem politycznym w Europie czas\u00f3w dominowania ju\u017c monarchistyczno-absolutystycznego modelu ustrojowego: w wyniku porozumienia szlachty dw\u00f3ch pa\u0144stw i trzech narod\u00f3w powsta\u0142o oto nowe pa\u0144stwo o mocno zdecentralizowanej w\u0142adzy kr\u00f3lewskiej, co wyra\u017anie zaznaczono poprzez nazwanie go Rzecz\u0105 Pospolit\u0105*.<\/p>\n

Bardzo istotn\u0105 dla p\u00f3\u017aniejszych pokole\u0144 Litwin\u00f3w, Polak\u00f3w i Rusin\u00f3w \u017cyj\u0105cych w innych organizmach pa\u0144stwowych, czyli te\u017c wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie dla Ukrai\u0144c\u00f3w, powinna by\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 wielowiekowej wsp\u00f3lnoty w owym unikalnym organizmie pa\u0144stwowym, jaki by\u0142 wzorem \u2013 mimo tylko szlacheckiego adresata – swob\u00f3d obywatelskich, a tak\u017ce jakby zwiastunem dzisiejszej integracji europejskiej.<\/p>\n

Warto te\u017c zna\u0107 przyczyn\u0119 pomini\u0119cia w nazwie Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w narodu Rusin\u00f3w. Sta\u0142o si\u0119 tak dlatego, \u017ce spo\u015br\u00f3d trzech integruj\u0105cych si\u0119 narod\u00f3w tylko dwa by\u0142y politycznie upodmiotowione. Ksi\u0105\u017c\u0119ta Rusi po straceniu ci\u0105g\u0142o\u015bci pa\u0144stwowej poprzez najazdy tatarskie (XIII w.), a nast\u0119pnie poddawani brutalnemu ekspansjonizmowi coraz pot\u0119\u017cniejszego Wielkiego Ksi\u0119stwa Moskiewskiego, byli bardziej sk\u0142onni poddawa\u0107 si\u0119 jurysdykcji polskich i litewskich w\u0142adc\u00f3w, ani\u017celi jakichkolwiek innych.<\/p>\n

\"ObszarObszar Kr\u00f3lestwa Polskiego i Litwy wynosi\u0142 ponad 800 tys. km2<\/sup> i by\u0142o to najwi\u0119ksze mocarstwo w Europie Wschodniej. W 1618 osi\u0105gn\u0119\u0142o maksymalny zasi\u0119g terytorialny wynosz\u0105cy 990 tys. km.. Liczba ludno\u015bci wynosi\u0142a od 6,5 mln w 1569 do 14 mln w 1772. Panuj\u0105cym ustrojem by\u0142a demokracja szlachecka, a g\u0142ow\u0105 pa\u0144stwa kr\u00f3l elekcyjny.<\/strong><\/p>\n

Dzi\u0119ki temu w chwili zawierania Unii lubelskiej a\u017c 2\/3 Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego i po\u0142ow\u0119 Kr\u00f3lestwa Polskiego stanowi\u0142y ziemie ruskie<\/strong>. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce w\u00f3wczas na Litwie i w Polsce nie tylko szanowano prawa i tradycje Rusin\u00f3w, ale tak\u017ce sprzyjano ich ambicjom politycznym. Naturalnym tego efektem by\u0142a obecno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d pos\u0142\u00f3w, wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych w 1569 r. w Lublinie Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w, wielu Rusin\u00f3w.<\/p>\n

Nie by\u0142o jednak \u2013 niestety – \u017cadnych podstaw prawnych, ani te\u017c zapewne woli politycznej z jakiejkolwiek strony, aby ci pos\u0142owie mogli stworzy\u0107 odr\u0119bn\u0105 reprezentacj\u0119 swojego, tego jak\u017ce w tamtej sytuacji wa\u017cnego, trzeciego narodu. Istnienie takowego i jego znaczenie zosta\u0142o wszak zaakcentowane w unijnych postanowieniach pozostawieniem na Litwie j\u0119zyka ruskiego jako urz\u0119dowego oraz podj\u0119ciem szeregu korzystnych wobec szlachty ruskiej decyzji, m.in. dotycz\u0105cych jej zr\u00f3wnania si\u0119, co do przywilej\u00f3w, ze szlacht\u0105 koronn\u0105.<\/p>\n

\"HerbHerb wojew\u00f3dztwa ruskiego. W jego sk\u0142ad wchodzi\u0142y Ziemie: halicka, lwowska, przemyska i sanocka. Stolic\u0105 wojew\u00f3dztwa by\u0142 Lw\u00f3w, sejmiki generalne wojew\u00f3dztwa odbywa\u0142y si\u0119 w S\u0105dowej Wiszni <\/strong><\/p>\n

Istotn\u0105, wymagaj\u0105c\u0105 podkre\u015blenia, rol\u0119 w integrowaniu trzech narod\u00f3w odegra\u0142 kr\u00f3l Zygmunt II August, kt\u00f3ry potrafi\u0142 doprowadzi\u0107 konfliktowe na og\u00f3\u0142 relacje mi\u0119dzy litewskimi opozycjonistami a polskimi konserwatystami do stanu negocjacyjnej gotowo\u015bci. Lubelski sukces zaistnia\u0142 w ostatniej niemal chwili, bo trzy lata p\u00f3\u017aniej Zygmunt August zmar\u0142 (7 VII 1572), i to bezpotomnie. Na szcz\u0119\u015bcie pozostawi\u0142 po sobie silne pa\u0144stwo z nie\u017ale ucywilizowan\u0105 elit\u0105, kt\u00f3ra odznacza\u0142a si\u0119 wysok\u0105 kultur\u0105 polityczn\u0105 i znacz\u0105cym poczuciem odpowiedzialno\u015bci za sw\u00f3j kraj.<\/p>\n

Rzeczpospolita istnia\u0142a dwa stulecia, targana licznymi wojnami i wewn\u0119trznymi konfliktami oraz os\u0142abiana od\u015brodkowymi poczynaniami Litwy czy te\u017c partykularn\u0105 postaw\u0105 kniazi\u00f3w Rusi, a tak\u017ce fermentem wyznaniowym i anarchi\u0105 w okresach bezkr\u00f3lewia.<\/p>\n

\"ZygmuntZygmunt II August <\/strong><\/p>\n

Po \u015bmierci bezdzietnego kr\u00f3la Zygmunta II Augusta w\u0142adc\u00f3w wybierano drog\u0105 wolnej elekcji. Blisko p\u00f3\u0142tora roku trzeba by\u0142o dla dokonania pierwszej elekcji. 13 XII 1573 r., na Rynku Starego Miasta w Warszawie, wybrano Ann\u0119 Jagiellonk\u0119 na kr\u00f3la Polski i wielkiego ksi\u0119cia Litwy. By\u0142 to wyb\u00f3r bardziej z pobudek sentymentalnych ni\u017c pragmatycznych \u2013 Annie (1523-1596), siostrze zmar\u0142ego kr\u00f3la i starej pannie w chwili koronacji, ju\u017c na drugi dzie\u0144 po ceremonii \u201eprzydano na ma\u0142\u017conka\u201d <\/em>ksi\u0119cia siedmiogrodzkiego Stefana Batorego (ur. 27 IX 1533), kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 faktycznym w\u0142adc\u0105 Rzeczypospolitej.<\/p>\n

Za\u015blubiny Anny i koronacja Batorego odby\u0142y si\u0119 1 V 1576 r. w katedrze wawelskiej. Ten fakt spotka\u0142 si\u0119 z dezaprobat\u0105 si\u0142 pragn\u0105cych posadzi\u0107 na polskim tronie austriackiego arcyksi\u0119cia Maksymiliana II Habsburga, kt\u00f3ry mia\u0142 swoich zwolennik\u00f3w m.in. w Wielkim Ksi\u0119stwie Litewskim i Prusach Kr\u00f3lewskich. Jednak kr\u00f3l Batory, kt\u00f3ry uwielbia\u0142 wojowanie (du\u017co bardziej od uciech dworskich, tak\u017ce ma\u0142\u017ce\u0144skich – pono\u0107 tylko trzy razy zachodzi\u0142 do alkowy kr\u00f3lowej), szybko zmusi\u0142 swoich przeciwnik\u00f3w wewn\u0119trznych do uznania nowego w\u0142adcy, a ksi\u0119cia pruskiego Albrechta Fryderyka Hohenzollerna nawet do z\u0142o\u017cenia przysi\u0119gi wierno\u015bci.<\/p>\n

\"IwanIwan Gro\u017any i jego niania (Carl Wenig)<\/em><\/strong><\/p>\n

Wy\u0142ama\u0142 si\u0119 z niej patrycjat Gda\u0144ska, wa\u017cnego portowego grodu korzystaj\u0105cego ze znacznej niezale\u017cno\u015bci. Poniewa\u017c pozwoli\u0142 sobie na nie wpuszczenie Batorego do miasta, ten 20 IX 1576 r. wprowadzi\u0142 jego ekonomiczn\u0105 blokad\u0119, kieruj\u0105c ca\u0142y sp\u0142aw polskiego zbo\u017ca do portu w Elbl\u0105gu. W trzy tygodnie p\u00f3\u017aniej, po \u015bmierci Maksymiliana II, dalszy op\u00f3r portu sta\u0142 si\u0119 ju\u017c wprawdzie bezcelowy, ale niespodziewanie dla obu stron car Iwan IV Gro\u017any na czele 40-tysi\u0119cznej armii rozpocz\u0105\u0142 akcj\u0119 odebrania Rzeczpospolitej Inflant.<\/p>\n

W tym stanie rzeczy Batory zmuszony by\u0142 zaniecha\u0107 dalszej presji na zbuntowane miasto. W zamian za zniesienie niekt\u00f3rych dolegliwo\u015bci, Gda\u0144sk uzna\u0142 nowego w\u0142adc\u0119 i wyp\u0142aca\u0142 mu subsydia tak przecie\u017c potrzebne na now\u0105 wojn\u0119 z Moskw\u0105. 16 XII 1577 kr\u00f3l uroczy\u015bcie wjecha\u0142 do miasta i przyj\u0105\u0142 przysi\u0119g\u0119 wierno\u015bci od rady miejskiej.<\/p>\n

\"Za\u015blubinyZa\u015blubiny Anny Jagiellonki i Stefana Batorego<\/strong><\/p>\n

W 1579 r. kr\u00f3l Stefan Batory rozpocz\u0105\u0142 wojn\u0119 o odebranie zagarni\u0119tych przez Rosj\u0119 w poprzednim roku Inflant i utraconej jeszcze w 1563 r. ziemi po\u0142ockiej. Przeprowadzi\u0142 trzy zwyci\u0119skie kampanie zaczepne na terytorium pa\u0144stwa rosyjskiego, do kt\u00f3rych zmobilizowa\u0142 przeciwko 200-tysi\u0119cznej armii rosyjskiej ok. 48 tys. \u017co\u0142nierzy wraz z siln\u0105 artyleri\u0105 obl\u0119\u017cnicz\u0105.<\/p>\n

Batory zreorganizowa\u0142 wojsko (utworzono piechot\u0119 wybranieck\u0105 wyposa\u017con\u0105 w rusznice i toporki do budowy most\u00f3w i umocnie\u0144 polowych). Korzysta\u0142 tak\u017ce z bardzo przydatnej w zdobywaniu twierdz formacji piechoty w\u0119gierskiej. W czasie pierwszej kampanii zdoby\u0142 w sierpniu 1579 r. Po\u0142ock.<\/p>\n

Druga kampania, przeprowadzona w 1580 r., doprowadzi\u0142a do zdobycia Wielkich \u0141uk. Wojskom polskim podda\u0142y si\u0119 zdemoralizowane za\u0142ogi Wieli\u017ca i U\u015bwiatu.<\/p>\n

\"KanclerzKanclerz wielki koronny Jan Zamoyski<\/strong><\/p>\n

Dzi\u0119ki zaci\u0105gni\u0119ciu po\u017cyczki u ksi\u0105\u017c\u0105t Rzeszy i przekazaniu 2\/3 c\u0142a ryskiego na rzecz skarbu kr\u00f3lewskiego, m\u00f3g\u0142 Batory przeprowadzi\u0107 ju\u017c w 1581 nast\u0119pn\u0105 kampani\u0119, podchodz\u0105c w sierpniu pod mury Pskowa. Batory oblega\u0142 bezskutecznie to miasto przez sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy. Jednak\u017ce na skutek wyczerpania i odci\u0119cia wojsk moskiewskich w Inflantach, car Iwan IV zaproponowa\u0142 zawarcie pokoju. Przy mediacji dyplomaty watyka\u0144skiego Antonia Possevina, wojna zako\u0144czy\u0142a si\u0119 w styczniu 1582 roku podpisaniem rozejmu w Jamie Zapolskim, w wyniku kt\u00f3rego Rzeczpospolita odzyska\u0142a prawie ca\u0142e Inflanty i Po\u0142ock, a wojska Iwana IV zmuszone by\u0142y do opuszczenia terytorium Inflant.<\/p>\n

Plany Iwana IV zdobycia przez Rosj\u0119 dost\u0119pu do Ba\u0142tyku, czyli Europy, leg\u0142y w gruzach. Skutecznie op\u00f3\u017ani\u0142o to proces wzrostu hegemonii pa\u0144stwa rosyjskiego w regionie o prawie sto lat.<\/p>\n

\"FlagaFlaga Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Najbli\u017cszym wsp\u00f3\u0142pracownikiem i wiernym sojusznikiem kr\u00f3la w okresie jego panowania w Polsce by\u0142 kanclerz wielki koronny Jan Zamoyski. Niezmiernie utalentowany, przyczyni\u0142 si\u0119 do politycznych i gospodarczych sukces\u00f3w kr\u00f3la, a tak\u017ce wojskowych, jako hetman wielki koronny. W czasie swego urz\u0119dowania, Jan Zamoyski sta\u0142 si\u0119 jednym z najbogatszych magnat\u00f3w w Europie b\u0119d\u0105c tak\u017ce wielkim mecenasem sztuki.<\/p>\n

Kr\u00f3l szczeg\u00f3lnie szanowa\u0142 edukacyjne dzia\u0142ania zakonu jezuit\u00f3w. Popiera\u0142 zak\u0142adanie przez nich kolegi\u00f3w w Po\u0142ocku (1579), Rydze (1581), Dorpacie (1583), Grodnie i Nie\u015bwie\u017cu. W 1579 r. podni\u00f3s\u0142 wile\u0144skie kolegium jezuickie do godno\u015bci Akademii Wile\u0144skiej. By\u0142a to wtedy druga uczelnia wy\u017csza w Rzeczypospolitej, a jej pierwszym rektorem zosta\u0142 Piotr Skarga. W czasach II.RP wile\u0144ska wszechnica nosi\u0142a imi\u0119 swego za\u0142o\u017cyciela.<\/p>\n

Stefan Batory by\u0142 gorliwym, ale i tolerancyjnym katolikiem, by\u0142 przeciwny ograniczaniu swob\u00f3d wyznaniowych. Zmar\u0142 12 XII 1586 r. w Grodnie, spocz\u0105\u0142 w Katedrze Wawelskiej w Krakowie.<\/p>\n

________________________<\/p>\n

*) Rzecz Pospolita <\/em><\/strong>\u2013 taka by\u0142a pierwotna pisownia p\u00f3\u017aniejszej Rzeczypospolitej, jako wierne t\u0142umaczenie s\u0142\u00f3w \u0142aci\u0144skich: res<\/em> = rzecz; publica<\/em> = wsp\u00f3lna (po spo\u0142u), publiczna. Warto w tym miejscu przypomnie\u0107, \u017ce kiedy\u015b \u201erzecz\u201d oznacza\u0142a m.in. \u201espraw\u0119\u201d, tak wi\u0119c \u201erzecz pospolit\u0105\u201d nale\u017cy rozumie\u0107 jako \u201ewsp\u00f3ln\u0105 spraw\u0119\u201d.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/em><\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Batory pod Pskowem. Jan Matejko Unia lubelska by\u0142a oryginalnym przedsi\u0119wzi\u0119ciem politycznym w Europie czas\u00f3w dominowania ju\u017c monarchistyczno-absolutystycznego modelu ustrojowego: w wyniku porozumienia szlachty dw\u00f3ch pa\u0144stw…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6149,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6148","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t