{"id":6184,"date":"2024-12-15T19:32:40","date_gmt":"2024-12-15T17:32:40","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-23-z-nr-448\/"},"modified":"2024-12-15T19:32:40","modified_gmt":"2024-12-15T17:32:40","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-23-z-nr-448","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-23-z-nr-448\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (23) (z nr 448)"},"content":{"rendered":"

Za czas\u00f3w kr\u00f3la Zygmunta III w wojew\u00f3dztwie kijowskim* <\/strong>intensywnie rozwija\u0142o si\u0119 polskie osadnictwo. <\/strong>Dzia\u0142o si\u0119 tak dzi\u0119ki hojno\u015bci kr\u00f3la, kt\u00f3ry obficie obdarowywa\u0142 urz\u0119dami i maj\u0105tkami magnateri\u0119 koronn\u0105 i zas\u0142u\u017conych oficer\u00f3w z oddzia\u0142\u00f3w kwarcianych**. O wielkiej skali tego osadnictwa \u015bwiadczy fakt, \u017ce do po\u0142owy XVII wieku liczba ludno\u015bci owego wojew\u00f3dztwa zosta\u0142a podwojona w stosunku do stanu sprzed 100 lat i si\u0119gn\u0119\u0142a dw\u00f3ch milion\u00f3w.<\/p>\n

Istotne zmiany w etnicznej strukturze pog\u0142\u0119bi\u0142y kontrasty i konflikty wyros\u0142e wcze\u015bniej na gruncie r\u00f3\u017cnic kulturowych, religijnych i wynikaj\u0105cych z podzia\u0142\u00f3w spo\u0142ecznych. Gleb\u0105 g\u0142\u00f3wnych przyczyn bunt\u00f3w kozackich z lat 1637-1638 i nast\u0119pnie wielkiego powstania kozackiego 1648-1654 przeciwko Rzeczypospolitej by\u0142o niekorzystne dla prawos\u0142awnych Rusin\u00f3w naruszenie dotychczasowych relacji rusi\u0144sko-polskich.<\/p>\n

Przybysze z Korony (rdzennych ziem polskich) zagospodarowali a\u017c 30% maj\u0105tk\u00f3w ukrainnych, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 mo\u017cnych rod\u00f3w ruskich ch\u0119tnie si\u0119 polonizowa\u0142a przechodz\u0105c na katolicyzm (w\u015br\u00f3d nich s\u0142ynny \u201eM\u0142ot na Kozak\u00f3w\u201d ksi\u0105\u017c\u0119 Jeremi Wi\u015bniowiecki i jego syn \u2013 Micha\u0142 Korybut Wi\u015bniowiecki, polski kr\u00f3l w latach 1669-73).<\/p>\n

Owo polonizowanie si\u0119 Rusin\u00f3w wynika\u0142o tyle\u017c z pobudek kulturowych, co ch\u0119ci efektywnego uczestniczenia w \u017cyciu spo\u0142eczno-politycznym Rzeczypospolitej. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 wiernych cerkwi prawos\u0142awnej by\u0142a pozbawiona takich szans, co rodzi\u0142o klimat sprzyjaj\u0105cy wszelkim ruchom przeciwko w\u0142adzy. Szczeg\u00f3lnie drobna szlachta wyznania prawos\u0142awnego ch\u0119tnie bra\u0142a udzia\u0142 w kolejnych buntach i popiera\u0142a wiele postulat\u00f3w wojska zaporoskiego b\u0119d\u0105cego w s\u0142u\u017cbie Rzeczypospolitej.<\/p>\n

Buntownicze nastroje obejmowa\u0142y nie tylko prawos\u0142awn\u0105 szlacht\u0119 i Kozak\u00f3w, ale tak\u017ce ch\u0142op\u00f3w i mieszczan, kt\u00f3rym we znaki dawali si\u0119 arendarze (dzier\u017cawcy d\u00f3br kr\u00f3lewskich) i handlarze. Arendarzy, cz\u0119sto pochodzenia \u017cydowskiego, nienawidzili ch\u0142opi za nak\u0142adanie na nich nadmiernych \u015bwiadcze\u0144 pa\u0144szczy\u017anianych, w handlu za\u015b z\u0142o\u015b\u0107 wyzyskiwanych skierowana by\u0142a ju\u017c tylko na \u017byd\u00f3w, jako \u017ce faktycznie to oni zdominowali sfer\u0119 wymiany towarowej. Ci ostatni narazili si\u0119 tak\u017ce Kozakom zaporoskim za zmonopolizowanie p\u0119dzenia gorza\u0142ki w arendowanych maj\u0105tkach \u2013 wcze\u015bniej tej czynno\u015bci oddawali si\u0119 z upodobaniem w\u0142a\u015bnie Kozacy.<\/p>\n

Obj\u0119cie tronu przez W\u0142adys\u0142awa IV, powszechnie znanego i cenionego za udzia\u0142 w wyprawach moskiewskich i przeciwko Turkom, wywo\u0142a\u0142o u Rusin\u00f3w i elity zaporoskiego wojska wielkie nadzieje na korzystny dla nich zwrot w polityce w\u0142adcy. Za udzia\u0142 Kozak\u00f3w w wojnie Rzeczypospolitej z Moskw\u0105 o Smole\u0144sk w latach 1632-34, kr\u00f3l przyrzek\u0142 oddanie prawos\u0142awnym metropolii kijowskiej oraz kilku w\u0142adyctw unickich, a tak\u017ce powo\u0142anie komisji dla zwrotu zaj\u0119tych przez unit\u00f3w cerkwi oraz podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 dla uniezale\u017cnienia od Moskwy patriarchatu w Kijowie. Niestety, nadzieje okaza\u0142y si\u0119 p\u0142onne, \u017cadna obietnica nie zosta\u0142a spe\u0142niona.<\/p>\n

Pr\u00f3by wymuszenia ich realizacji (kozackie bunty w latach 1637-1638) zd\u0142awi\u0142 krwawo hetmana polny koronny Miko\u0142aj Potocki. Ma\u0142o tego, dla wojska zaporoskiego ustanowiono now\u0105 ordynacj\u0119 (autorstwa hetmana Stanis\u0142awa Koniecpolskiego), kt\u00f3ra oddawa\u0142a je pod kontrol\u0119 polskiej szlachty z komisarzem Piotrem Komorowskim na czele, a dow\u00f3dcami pu\u0142k\u00f3w czyni\u0142a oficer\u00f3w wojska kwarcianego.<\/p>\n

Zosta\u0142a przekroczona wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 ambitnych i kochaj\u0105cych wolno\u015b\u0107 Kozak\u00f3w, co wesp\u00f3\u0142 z niezadowoleniem mas ch\u0142opskich, mieszcza\u0144skich i drobnoszlacheckich doprowadzi\u0142o do wybuchu w 1648 roku najwi\u0119kszego w historii Ukrainy powstania zbrojnego pod wodz\u0105 pisarza wojsk zaporoskich Bohdana Chmielnickiego.<\/p>\n

Bohdan Zenobi Chmielnicki (1595-1657) urodzi\u0142 si\u0119 w Czehryniu (72 km od Czerkas), gdzie jego ojciec Micha\u0142 sprawowa\u0142 urz\u0105d podstaro\u015bciego i s\u0119dziego grodzkiego. Jest wiele wersji jego rodowodu, z kt\u00f3rych prawdopodobn\u0105 wydaje si\u0119 ta, \u017ce by\u0142 polskim szlachcicem, o czym mog\u0142yby przekonywa\u0107 funkcje pe\u0142nione przez jego ojca w strukturach w\u0142adzy, a tak\u017ce to, \u017ce w doros\u0142ym \u017cyciu pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 piecz\u0119ci\u0105 z herbem Abdank***.<\/p>\n

Cho\u0107 by\u0142 pono\u0107 wyznania prawos\u0142awnego, uczy\u0142 si\u0119 Bohdan w szkole katolickiej – lwowskim Kolegium Jezuickim, za\u0142o\u017conym w 1608 roku przez hetmana Stanis\u0142awa \u017b\u00f3\u0142kiewskiego. Uko\u0144czy\u0142 klasy gramatyki, poetyki i retoryki, dzi\u0119ki czemu m\u00f3g\u0142 kunsztownie pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 j\u0119zykiem polskim, a tak\u017ce \u0142acin\u0105, co niew\u0105tpliwie pomog\u0142o mu w realizowaniu przyw\u00f3dczych ambicji. We wrze\u015bniu 1620 roku obydwaj Chmielniccy – ojciec i syn – s\u0142u\u017c\u0105c Rzeczypospolitej w szeregach wojsk koronnych, wzi\u0119li pod Cecor\u0105 udzia\u0142 w bitwie przeciwko armii turecko-tatarskiej. Micha\u0142 poleg\u0142, natomiast Bohdan wesp\u00f3\u0142 z innymi towarzyszami broni – tak\u017ce dow\u00f3dc\u0105 hetmanem Stanis\u0142awem Koniecpolskim – dosta\u0142 si\u0119 do niewoli tureckiej. To zapewne w niej nauczy\u0142 si\u0119 j\u0119zyk\u00f3w tureckiego i tatarsko-krymskiego.<\/p>\n

Z uwi\u0119zienia w Stambule wydosta\u0142 si\u0119 (zbieg\u0142 lub zosta\u0142 wykupiony) po dw\u00f3ch latach i osiad\u0142 niedaleko rodzinnego Czehrynia w Subotowie nad rzek\u0105 Ta\u015bmin\u0105, gdzie par\u0119 lat wcze\u015bniej ojciec postawi\u0142 dw\u00f3r obronny. Po kr\u00f3tkotrwa\u0142ej i niefortunnej s\u0142u\u017cbie dworskiej (zatarg z pryncypa\u0142em) w charakterze koniuszego u magnata Miko\u0142aja Potockiego (rotmistrza spod Cecory, tak\u017ce niewolonego przez Turk\u00f3w), wst\u0105pi\u0142 do rejestrowego wojska kozackiego.<\/p>\n

Oko\u0142o 1625 r. Bohdan Chmielnicki o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Ann\u0105 Somk\u0105, siostr\u0105 bogatego Kozaka perejas\u0142awskiego Jakyma Somki. Pocz\u0105\u0142 z ni\u0105, co najmniej siedmioro dzieci. W 1637 r. przysz\u0142y hetman kozacki zosta\u0142 pisarzem wojska zaporoskiego i jako taki podpisywa\u0142 24.grudnia tego\u017c roku kapitulacj\u0119 powstania kozackiego Pawluka po kl\u0119sce pod Kumejkami.<\/p>\n

Potem pos\u0142owa\u0142 do Warszawy jako cz\u0142onek delegacji upokorzonych Kozak\u00f3w prosz\u0105cych Sejm o \u0142askawe potraktowanie. Po skasowaniu urz\u0119du pisarza wojsk zaporoskich zosta\u0142 Chmielnicki setnikiem kurenia czehry\u0144skiego. Po \u015bmierci sprzyjaj\u0105cego Chmielnickim hetmana Stanis\u0142awa Koniecpolskiego (11 marca 1646 r.), podstaro\u015bcim czehry\u0144skim zosta\u0142 Daniel Czapli\u0144ski, cz\u0142owiek podst\u0119pny i bezwzgl\u0119dny w zaspokajaniu swych zachcianek. W drodze zbrojnego napadu i nast\u0119pnie fa\u0142szerstw, zagrabi\u0142 on chutor Subot\u00f3w; pono\u0107 te\u017c uwi\u00f3d\u0142 Chmielnickiemu \u017con\u0119 (drug\u0105, m\u0142od\u0105) oraz chcia\u0142 zabi\u0107 jego syna i samego Bohdana.<\/p>\n

Pokrzywdzony podj\u0105\u0142 przeciwko Czapli\u0144skiemu dzia\u0142ania s\u0105dowe, a gdy te zawiod\u0142y zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 o ratunek do samego kr\u00f3la. Spotka\u0142 si\u0119 z jego przychylno\u015bci\u0105 \u2013 W\u0142adys\u0142aw IV nada\u0142 mu oficjalnie maj\u0105tek Subot\u00f3w tak zwanym przywilejem monarszym, wystawionym 22 lipca 1646 roku. Jednak Czapli\u0144ski przechytrzy\u0142 w\u0142adc\u0119, preparuj\u0105c dokumenty \u015bwiadcz\u0105ce o tym, \u017ce maj\u0105tek \u00f3w by\u0142 wcze\u015bniej rzekomo prywatn\u0105 w\u0142asno\u015bci\u0105 hetmana Koniecpolskiego, a wi\u0119c pozostaj\u0105cym poza gesti\u0105 monarchy.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/p>\n

Wyjazdy Chmielnickiego do Warszawy nie da\u0142y wprawdzie oczekiwanego rezultatu w jego prywatnej sprawie, ale umo\u017cliwi\u0142y nietuzinkowemu petentowi wej\u015b\u0107 w \u0142aski kr\u00f3la tak znaczne, \u017ce nawet zosta\u0142 przez niego obznajomiony z tajnym projektem zdobycia dla Rzeczypospolitej Krymu. Ze strony kozackiej opr\u00f3cz setnika Chmielnickiego wtajemniczeni zostali tylko atamani koszowi** Barabasz i Nestorenko.<\/p>\n

Realizacja tego projektu, opracowanego przez kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV we wsp\u00f3\u0142pracy z hetmanem wielkim koronnym Stanis\u0142awem Koniecpolskim i kanclerzem wielkim koronnym Jerzym Ossoli\u0144skim, mia\u0142a docelowo umo\u017cliwi\u0107 wcielenie do Rzeczypospolitej Chanatu Krymskiego. Poniewa\u017c zwierzchnikiem Chanatu by\u0142o Imperium Osma\u0144skie, nale\u017ca\u0142o przede wszystkim pokona\u0107 pot\u0119\u017cn\u0105 armi\u0119 tureck\u0105, co planowano dokona\u0107 po\u0142\u0105czonymi si\u0142ami wojsk koronnych i zaporoskich. Zdegustowany przegran\u0105 z Czapli\u0144skim, ale i podniecony mo\u017cliwo\u015bci\u0105 sprytnego wykorzystania poznanych tajemnic, wykrad\u0142 Chmielnicki Barabaszowi kopie list\u00f3w kr\u00f3lewskich (zawieraj\u0105cych mi\u0119dzy innymi zapowied\u017a zwielokrotnienia liczebno\u015bci rejestru kozackiego w zwi\u0105zku z planowan\u0105 wypraw\u0105 na Turcj\u0119) i zbieg\u0142 w grudniu 1647 roku na Sicz ***.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/em>
<\/em><\/strong><\/p>\n

*) Wojew\u00f3dztwo kijowskie – <\/strong>tak oficjalnie nazwano rusk\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Rzeczypospolitej; potocznie by\u0142y to ziemie ukrainne b\u0105d\u017a Ukraina naddnieprza\u0144ska.<\/p>\n

**) Wojsko kwarciane <\/strong>\u2013 zosta\u0142o utworzone przez kr\u00f3la Zygmunta II Augusta jako sta\u0142e si\u0142y zbrojne (w odr\u00f3\u017cnieniu od pospolitego ruszenia czy oddzia\u0142\u00f3w powo\u0142ywanych dora\u017anie \u2013 zwanych komputowymi) utrzymywanych zrazu (1563) z czwartej cz\u0119\u015bci wp\u0142yw\u00f3w podatkowych od dzier\u017cawc\u00f3w d\u00f3br kr\u00f3lewskich (\u0142ac. quarta<\/strong> pars \u2013 czwarta cz\u0119\u015b\u0107<\/em>), a od 1567 roku 1\/5. Formacja ta istnia\u0142a do 1652 r.<\/p>\n

***) Abdank<\/strong> \u2013 polski herb szlachecki u\u017cywany przez r\u00f3d Awda\u0144c\u00f3w.<\/p>\n

****) Ataman koszowy \u2013<\/strong> <\/strong>komendant <\/strong>kosza <\/strong>(t.j. obozu – zapo\u017cyczenie od Tatar\u00f3w), <\/strong>wybierany przez Rad\u0119 kozack\u0105<\/strong> do rz\u0105dzenia w czasie pokoju; przewodniczy\u0142 obradom Rady i kierowa\u0142 przygotowaniami do wypraw wojennych. Na czas wyprawy Rada obiera\u0142a atamana <\/strong>(zwanego tak\u017ce hetmanem), kt\u00f3remu powierza\u0142a bu\u0142aw\u0119 i bu\u0144czuk jako insygnia nieograniczonej w\u0142adzy. Rada kozacka<\/strong> \u2013 najwa\u017cniejszy organ decyzyjny u Kozak\u00f3w. Brali w niej udzia\u0142 wszyscy cz\u0142onkowie bractwa kozackiego \u2013 czasem po kilka, kilkana\u015bcie czy nawet kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy. Rada wybiera\u0142a i odwo\u0142ywa\u0142a tak\u017ce starszyzn\u0119 kozack\u0105 zwan\u0105 ma\u0142\u0105 rad\u0105, wspomagaj\u0105c\u0105 atamana szczeg\u00f3lnie w sterowaniu tak zwan\u0105 czerni\u0105 (t\u0142umem). <\/strong><\/p>\n

*****) Sicz Zaporoska – <\/strong>g\u0142\u00f3wny o\u015brodek Kozak\u00f3w zaporoskich (ni\u017cowych). Ufortyfikowany ob\u00f3z kozacki (kosz<\/em>), zak\u0142adany od XVI w. na r\u00f3\u017cnych wyspach dolnego Dniepru. Pierwsza Sicz zosta\u0142a za\u0142o\u017cona przez Dymitra Wi\u015bniowieckiego zw. Bajd\u0105 w 1553 roku na Chortycy. Nie istnia\u0142a ona d\u0142ugo, zosta\u0142a zniszczona po zaci\u0119tej walce i wyg\u0142odzeniu Kozak\u00f3w spowodowanym obl\u0119\u017ceniem latem 1557 r. przez Tatar\u00f3w posi\u0142kowanych oddzia\u0142ami Wo\u0142och\u00f3w i Turk\u00f3w. Dymitr Wi\u015bniowiecki uciek\u0142 z obl\u0119\u017conej twierdzy (Siczy) i w 1562 roku za\u0142o\u017cy\u0142 now\u0105 Sicz na wyspie Monasterskiej (Klasztornej). Po \u015bmierci Wi\u015bniowieckiego (1563 rok) wodzem Kozak\u00f3w zosta\u0142 Bohdan R\u00f3\u017cy\u0144ski, kt\u00f3ry zacz\u0105\u0142 si\u0119 tytu\u0142owa\u0107 hetmanem Kozak\u00f3w ni\u017cowych. Niebawem Kozaczyzna sta\u0142a si\u0119 samodzieln\u0105 si\u0142\u0105 polityczn\u0105 i wojskow\u0105, a Sicz, przenoszona z wyspy na wysp\u0119, stanowi\u0142a jej o\u015brodek. Posiada\u0142a te\u017c sta\u0142\u0105 za\u0142og\u0119 i powa\u017cn\u0105 ilo\u015b\u0107 sprz\u0119tu wojennego. Kozacy zyskali wi\u0119c solidne oparcie w Siczy jako du\u017cej i trudnej do zdobycia twierdzy. Nazwa Sicz pochodzi od s\u0142owa \u201ezasieka\u201d tj. umocnienie zbudowane z drzewa. Zaporoska by\u0142a dlatego, \u017ce le\u017ca\u0142a za porohami (progami) Dniepru. Z czasem przyj\u0119\u0142o si\u0119 s\u0142owem Sicz nazywa\u0107 Zaporo\u017ce i Kozak\u00f3w zaporoskich.<\/p>\n

\"HetmanHetman Bogdan Chmielnicki<\/strong><\/p>\n

\"CerkiewCerkiew \u015bw. Eliasza \u00a0w Subotowie (akwarela Tarasa Szewczenki). Miejsce poch\u00f3wku Bohdana Chmielnickiego, kt\u00f3ry ufundowa\u0142 \u015bwi\u0105tyni\u0119 z przeznaczeniem na grobowiec rodzinny. W 1664 hetman Stefan Czarniecki podczas pobytu w Subotowie rozkaza\u0142 otworzy\u0107 gr\u00f3b i wydoby\u0107 cia\u0142a Chmielnickiego i jego syna Timofieja. Wed\u0142ug jednej z wersji cia\u0142a spalono, a prochy wystrzelono z armaty. Inna m\u00f3wi o ukryciu zw\u0142ok na jednym ze wzg\u00f3rz w okolicy Subotowa. \u015awi\u0105tynia by\u0142a czynna do rewolucji pa\u017adziernikowej, kiedy zosta\u0142a zamieniona na klub, a nast\u0119pnie na magazyn. Po II wojnie \u015bwiatowej w obiekcie zlokalizowano muzeum Bohdana Chmielnickiego.<\/strong><\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Za czas\u00f3w kr\u00f3la Zygmunta III w wojew\u00f3dztwie kijowskim* intensywnie rozwija\u0142o si\u0119 polskie osadnictwo. Dzia\u0142o si\u0119 tak dzi\u0119ki hojno\u015bci kr\u00f3la, kt\u00f3ry obficie obdarowywa\u0142 urz\u0119dami i maj\u0105tkami…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6185,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6184","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t