{"id":6257,"date":"2024-12-15T19:50:42","date_gmt":"2024-12-15T17:50:42","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-30-z-nr-465\/"},"modified":"2024-12-15T19:50:42","modified_gmt":"2024-12-15T17:50:42","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-30-z-nr-465","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-30-z-nr-465\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (30) (z nr 465)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Walka o sztandar turecki – <\/strong>epizod wojny polsko-tureckiej 1672-1676<\/strong> (mal. J\u00f3zef Brandt)<\/strong><\/p>\n

Rozejm andruszowski mia\u0142 charakter wybitnie koniunkturalny, z punktu widzenia Rzeczypospolitej bardzo os\u0142abionej wyniszczaj\u0105cymi wojnami z wrogami zewn\u0119trznymi (wojna polsko-rosyjska, potop szwedzki\u2026) i wewn\u0119trznymi (powstanie Chmielnickiego, walki bratob\u00f3jcze z kolaborantami, bunty ch\u0142opskie\u2026).<\/p>\n

Zawarty na trzyna\u015bcie i p\u00f3\u0142 roku rozejm andruszowski przeistoczy\u0142 si\u0119 \u2013 zgodnie z zamiarem, acz znacznie p\u00f3\u017aniej ni\u017c zak\u0142adano – w tak zwany Pok\u00f3j wieczysty<\/em><\/strong>*, kt\u00f3ry ustabilizowa\u0142 granice Rzeczypospolitej z Rosj\u0105 na ponad 100 lat (do rozbioru w 1772 r.), a Ukrain\u0119 rozdzieli\u0142 \u201epo Dnieprze\u201d na lewobrze\u017cn\u0105 \u201erosyjsk\u0105\u201d i prawobrze\u017cn\u0105 \u201epolsk\u0105\u201d. Si\u0142\u0105 rzeczy tak\u017ce Hetmanat (zwany te\u017c Hetma\u0144szczyzn\u0105, a i Wojskiem Zaporoskim) rozpad\u0142 si\u0119 na lewo- i prawobrze\u017cny; ka\u017cdy z nich mia\u0142 swojego hetmana. Nasta\u0142 okres tak zwanej ruiny, kiedy to Ukrainie zabrak\u0142o \u2013 zdaniem ludu – wybitnych przyw\u00f3dc\u00f3w (\u201e\u0412\u0456\u0434 \u0411\u043e\u0433\u0434\u0430\u043d\u0430 \u0434\u043e \u0406\u0432\u0430\u043d\u0430 \u043d\u0435 \u0431\u0443\u043b\u043e \u0433\u0435\u0442\u044c\u043c\u0430\u043d\u0430\u201d<\/em>), co nie znaczy, aby nie dokona\u0107 przegl\u0105du hetman\u00f3w Prawobrze\u017ca.<\/p>\n

Pierwszym z nich by\u0142 Pawe\u0142 Tetera<\/strong> (w\u0142a\u015bciwie Morzkowski). Nie znamy jego dat urodzin i \u015bmierci \u2013 urodzi\u0142 si\u0119 przypuszczalnie po roku 1610, zmar\u0142 po 1670. Pochodzi\u0142 z drobnej szlachty prawos\u0142awnej. Kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 w kijowskim Kolegium Mohyla\u0144skim, a wcze\u015bniej w Mi\u0144sku, gdzie pozna\u0142 \u0142acin\u0119 i sztuk\u0119 przemawiania. By\u0142 dwukrotnie \u017conaty, drugi raz z c\u00f3rk\u0105 Bohdana Chmielnickiego. Dzi\u0119ki te\u015bciowi robi\u0142 szybk\u0105 karier\u0119. Zaczyna\u0142 jako pisarz pu\u0142ku perejas\u0142awskiego, by wkr\u00f3tce sta\u0107 si\u0119 jego dow\u00f3dc\u0105. Powierzane mu by\u0142y misje dyplomatyczne, m.in. pos\u0142owa\u0142 w 1654 r. do Moskwy i by\u0142 g\u0142\u00f3wnym gospodarzem spotka\u0144 do ugody perejas\u0142awskiej. Po \u015bmierci Bohdana Chmielnickiego bra\u0142 udzia\u0142 w pertraktacjach z Rzeczpospolit\u0105, zako\u0144czonych umow\u0105 hadziack\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Petro Doroszenko w latach <\/strong>1665-1676 by\u0142 hetmanem Ukrainy Prawobrze\u017cnej<\/strong><\/strong><\/p>\n

Jako pisarz generalny przy hetmanie Jerzym Chmielnickim by\u0142 niejako pod r\u0119k\u0105, by przej\u0105\u0107 bu\u0142aw\u0119 i sta\u0107 si\u0119 w 1663 roku hetmanem Ukrainy Prawobrze\u017cnej. Prawdopodobnie za wk\u0142ad w zawarcie z Rzeczpospolit\u0105 ugody hadziackiej zosta\u0142 nagrodzony maj\u0105tkiem ziemskim (Z\u0142otopol).<\/p>\n

Jako hetman odpowiada\u0142 za os\u0142on\u0119 pochodu wojsk polskich na terytorium Rosji. W 1665 r. bunt kozacki pozbawi\u0142 go bu\u0142awy. Uda\u0142 si\u0119 do Warszawy, gdzie \u201epocieszono\u201d go nadaniem stanowiska stolnika po\u0142ockiego. Przypuszczalnie dla wzmocnienia swojej pozycji przeszed\u0142 na katolicyzm, ale wskutek konflikt\u00f3w i licznych proces\u00f3w s\u0105dowych z kresowymi magnatami zosta\u0142 skazany na banicj\u0119 i infami\u0119. Wyjecha\u0142 do Mo\u0142dawii, a nast\u0119pnie do Turcji. Zmar\u0142 w Adrianopolu.<\/p>\n

Nast\u0119pc\u0105 Paw\u0142a Tetery zosta\u0142 samozwa\u0144czo pu\u0142kownik czehry\u0144ski Stepan Opara<\/strong>, kt\u00f3ry w czerwcu 1665 roku z pomoc\u0105 Tatar\u00f3w pomaga\u0142 obala\u0107 Teter\u0119. Knuj\u0105c \u2013 zapewne z inspiracji carskiej i niezbyt udolnie – przeciwko Rzeczypospolitej i Chanatowi Krymskiemu, zosta\u0142 ju\u017c w sierpniu tego\u017c roku wydany przez Tatar\u00f3w Polakom. Uwi\u0119ziony zosta\u0142 w Malborku i tam stracony w pa\u017adzierniku 1665 roku.<\/p>\n

\"\"<\/a>
<\/strong><\/em>Ukraina Naddnieprza\u0144ska<\/strong><\/p>\n

Po nieudaczniku z Czehrynia nasta\u0142 czas postaci zgo\u0142a nietuzinkowej – Piotra Doroszenki<\/strong> (ur. 1627 \u2013 zm. 1698), od 1649 r. pisarza przy dow\u00f3dcy artylerii kozackiej, uczestnika obl\u0119\u017cenia Zbara\u017ca (1649), wyprawy na Mo\u0142dawi\u0119 (1650), bitew pod Beresteczkiem, Bia\u0142\u0105 Cerkwi\u0105 (1651) i \u017bwa\u0144cem (1653). Po \u015bmierci Bohdana Chmielnickiego pocz\u0105tkowo popar\u0142 on Iwana Wyhowskiego i nawet uczestniczy\u0142 w walkach przeciwko si\u0142om moskiewskim, ale wkr\u00f3tce przeszed\u0142 na stron\u0119 Jerzego Chmielnickiego i przyczyni\u0142 si\u0119 do zdobycia przeze\u0144 bu\u0142awy, za co zosta\u0142 mianowany pu\u0142kownikiem czehry\u0144skim.<\/p>\n

By\u0142 wsp\u00f3\u0142autorem drugiej ugody perejas\u0142awskiej, ale te\u017c ugody cudnowskiej, za co zosta\u0142 w 1661 r. nobilitowany przez Sejm Rzeczypospolitej. Po ust\u0105pieniu Paw\u0142a Tetery (i epizodzie ze Stepanem Opar\u0105) Doroszenko zosta\u0142 (tak\u017ce z pomoc\u0105 tatarsk\u0105) hetmanem Prawobrze\u017ca. Pocz\u0105tkowo pozosta\u0142 lojalny wobec Rzeczypospolitej, pomagaj\u0105c w pacyfikacji Ukrainy prawobrze\u017cnej i usi\u0142uj\u0105c opanowa\u0107 podleg\u0142e Iwanowi Brzuchowieckiemu Lewobrze\u017ce, jednak po pojawieniu si\u0119 na Ukrainie wi\u0119kszych si\u0142 polskich sprzymierzy\u0142 si\u0119 z Tatarami, przyczyniaj\u0105c si\u0119 do kl\u0119ski wojsk dowodzonych przez Sebastiana Machowskiego.<\/p>\n

Po zawarciu uk\u0142adu andruszowskiego wys\u0142a\u0142 pos\u0142\u00f3w do Stambu\u0142u z propozycj\u0105 poddania si\u0119 pod w\u0142adz\u0119 Turcji. Mimo braku odpowiedzi, wsp\u00f3lnie z Tatarami uczestniczy\u0142 w bitwie przeciwko wojskom Jana Sobieskiego pod Podhajcami (1667). D\u0105\u017c\u0105c do zjednoczenia ca\u0142ej Ukrainy pod sw\u0105 w\u0142adz\u0105 i uniezale\u017cnienia jej od Rzeczypospolitej i Moskwy, w 1668 r. nam\u00f3wi\u0142 hetmana Brzuchowieckiego do zerwania z Rosj\u0105, po czym wkroczy\u0142 na Lewobrze\u017ce i doprowadzi\u0142 do zamordowania go przez czer\u0144, opanowuj\u0105c ziemie ukrai\u0144skie na obu brzegach Dniepru.<\/p>\n

Wkr\u00f3tce po powrocie na Prawobrze\u017ce utraci\u0142 w\u0142adz\u0119 nad Zadnieprzem, kt\u00f3re powr\u00f3ci\u0142o pod panowanie Moskwy. Jednocze\u015bnie musia\u0142 stawi\u0107 czo\u0142a zbuntowanemu Micha\u0142owi Chanence, kt\u00f3ry w porozumieniu z Jerzym Chmielnickim usi\u0142owa\u0142 pozbawi\u0107 go w\u0142adzy.<\/p>\n

Dzi\u0119ki pomocy tatarskiej pokona\u0142 obu przeciwnik\u00f3w i na radzie kozackiej w Czehryniu w grudniu 1669 r. przeforsowa\u0142 poddanie si\u0119 Kozak\u00f3w Turcji. Po wyznaczeniu przez kr\u00f3la Micha\u0142a Korybuta Wi\u015bniowieckiego Chanenki na stanowisko hetmana, w sierpniu 1671 r., wsp\u00f3lnie z Tatarami, przyst\u0105pi\u0142 do otwartej wojny z Polsk\u0105; poni\u00f3s\u0142 kl\u0119ski w starciu z si\u0142ami Sobieskiego pod Mohylowem, Brac\u0142awiem i Kalnikiem, pobi\u0142 natomiast Stanis\u0142awa \u0141u\u017ceckiego w bitwie pod Tro\u015bcia\u0144cem. W 1672 r. przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do armii su\u0142tana, uczestnicz\u0105c w zdobyciu Kamie\u0144ca Podolskiego i obl\u0119\u017ceniu Lwowa. Na mocy polsko-tureckiego traktatu buczackiego** uzyska\u0142 potwierdzenie w\u0142adzy nad Ukrain\u0105 Prawobrze\u017cn\u0105.<\/p>\n

\"\"<\/a>Hetman Pawe\u0142 Tetera na wsp\u00f3\u0142czesnym znaczku<\/strong><\/p>\n

W 1674 r. walczy\u0142 przeciwko wkraczaj\u0105cym na Prawobrze\u017ce wojskom kozacko-rosyjskim Grzegorza Romodanowskiego i Iwana Samoj\u0142owicza, jednocze\u015bnie staraj\u0105c si\u0119 st\u0142umi\u0107 bunt w szeregach podleg\u0142ych mu Kozak\u00f3w, niech\u0119tnych przymierzu z Turcj\u0105, kt\u00f3rzy na radzie w Perejas\u0142awiu oddali bu\u0142aw\u0119 hetma\u0144sk\u0105 Samoj\u0142owiczowi.<\/p>\n

Doroszenko nie ust\u0105pi\u0142 bez walki, obl\u0119\u017cony przez Rosjan w Czehryniu doczeka\u0142 tureckiej odsieczy i wycofania si\u0119 przeciwnik\u00f3w za Dniepr. Zim\u0105 i wiosn\u0105 1675 r. walczy\u0142 przeciw oddzia\u0142om Sobieskiego, staraj\u0105c si\u0119 jednocze\u015bnie doj\u015b\u0107 do porozumienia z Rosj\u0105. Po ponownym wkroczeniu wojsk rosyjskich na Prawobrze\u017ce i obl\u0119\u017ceniu Czehrynia na pocz\u0105tku 1676 r. zrezygnowa\u0142 z bu\u0142awy i z\u0142o\u017cy\u0142 przysi\u0119g\u0119 na wierno\u015b\u0107 carowi.<\/p>\n

W 1677 r. zosta\u0142 wywieziony do Moskwy, a nast\u0119pnie przesiedlony do nadanej mu przez cara wsi Jaropo\u0142cze; w latach 1679-82 sprawowa\u0142 urz\u0105d wojewody wiatskiego. Zmar\u0142 w Jaropo\u0142czu 9 XI 1698 r.<\/p>\n

*) Pok\u00f3j wieczysty<\/strong> (\u0412\u0435\u0447\u043d\u044b\u0439 \u043c\u0438\u0440<\/em>), zawarty 6 maja 1686 r. w Moskwie, prawnie ko\u0144czy\u0142 rozpocz\u0119t\u0105 w 1654 r. wojn\u0119 polsko-rosyjsk\u0105; utrwala\u0142 warunki rozejmu andruszowskiego; w imieniu Rzeczypospolitej podpisali go wojewoda pozna\u0144ski Krzysztof Grzymu\u0142towski i kanclerz wielki litewski Marcjan Aleksander Ogi\u0144ski. Postanowienia, zwane traktatem Grzymu\u0142towskiego, zosta\u0142y zaprzysi\u0119\u017cone przez kr\u00f3la Jana III Sobieskiego w Kamienicy Kr\u00f3lewskiej we Lwowie 21 XII 1686 r. w obecno\u015bci poselstwa rosyjskiego. Ciekawostk\u0105 jest to, \u017ce ratyfikowany zosta\u0142 przez Rzeczpospolit\u0105 dopiero w 1764 roku przez Sejm konwokacyjny.\u00a0<\/p>\n

**) Traktat buczacki<\/strong> \u2013 podpisany 16 lub 18 pa\u017adziernika 1672 r. w Buczaczu uk\u0142ad pokojowy mi\u0119dzy Imperium Osma\u0144skim a Rzeczpospolit\u0105, kt\u00f3ry zak\u0142ada\u0142 oddanie we w\u0142adanie Turcji wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Traktat ten jest nazywany cz\u0119sto \u201ehaniebnym pokojem w Buczaczu\u201d, na szcz\u0119\u015bcie nie zrealizowanym.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Walka o sztandar turecki – epizod wojny polsko-tureckiej 1672-1676 (mal. J\u00f3zef Brandt) Rozejm andruszowski mia\u0142 charakter wybitnie koniunkturalny, z punktu widzenia Rzeczypospolitej bardzo os\u0142abionej wyniszczaj\u0105cymi…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6258,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6257","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t