{"id":6278,"date":"2024-12-15T20:00:15","date_gmt":"2024-12-15T18:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-34-z-nr-469\/"},"modified":"2024-12-15T20:00:15","modified_gmt":"2024-12-15T18:00:15","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-34-z-nr-469","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-34-z-nr-469\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (34) (z nr 469)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Legendarny ukrai\u0144ski wieszcz – prorok z czas\u00f3w koliszczyzny Wernyhora. W interpretacji Jana Matejki jest to niesiony przez Kozaka i Ukraink\u0119 starzec, b\u0119d\u0105cy w akcie wyjawiania proroctwa dotycz\u0105cego dalszych los\u00f3w Polski – jej rozbior\u00f3w i odrodzeniu. Przepowiednie spisuje siedz\u0105cy Nikodem Suchodolski, starosta korsu\u0144ski. U st\u00f3p Wernyhory Matejko umie\u015bci\u0142 dwie symboliczne i sprzeczne ze sob\u0105 postacie \u2013 niewinne dziecko w bia\u0142ych szatach z b\u0119d\u0105ce uosobieniem ugody i d\u0105\u017cenia do pojednania oraz ubranego na czarno mnicha prawos\u0142awnego, kt\u00f3ry oznacza konflikty i spory<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Nieudana konfrontacja wojsk kozackich u boku Szwed\u00f3w z Rosj\u0105 w bitwie po\u0142tawskiej 8 VII 1709 r. sta\u0142a si\u0119 pocz\u0105tkiem obumierania autonomii Hetmanatu Lewobrze\u017ca, natomiast polsko-turecki traktat pokojowy z 22 IV 1714 r.* mo\u017cna przyj\u0105\u0107 za dat\u0119 wr\u0119cz likwidacji owej autonomii na Prawobrze\u017cu.<\/p>\n

Na Lewobrze\u017cu, a \u015bci\u015blej w Ukrainie S\u0142obodzkiej** i Siczy Zaporoskiej, wprowadzono obowi\u0105zek utrzymywania 8-11 carskich pu\u0142k\u00f3w, ograniczono handel tworz\u0105c list\u0119 \u201etowar\u00f3w zakazanych\u201d, kt\u00f3rych wywo\u017cenie za granic\u0119 by\u0142o zabronione, zacz\u0119to powoli wprowadza\u0107 pa\u0144szczyzn\u0119.<\/p>\n

Samorz\u0105dno\u015b\u0107 kozack\u0105 zwalczano na dwa sposoby \u2013 ograniczaj\u0105c uprawnienia instytucji samorz\u0105dowych, a z drugiej strony daj\u0105c ulgi dla uprzywilejowanych grup ludno\u015bci (starszyzny kozackiej i bogatszego mieszcza\u0144stwa).<\/p>\n

\"\"<\/a>
<\/strong><\/em><\/strong>Maksym<\/strong> \u017bele\u017aniak (ukr. <\/strong>\u041c\u0430\u043a\u0441\u0438\u043c<\/strong> <\/strong>\u0417\u0430\u043b\u0456\u0437\u043d\u044f\u043a<\/strong>) kozak zaporoski, przyw\u00f3dca koliszczyzny<\/strong><\/p>\n

W 1715 r. wprowadzono prawo, na mocy kt\u00f3rego hetman m\u00f3g\u0142 zatwierdza\u0107 pu\u0142kownik\u00f3w kozackich po uprzednim uzyskaniu zgody carskiego rezydenta. Od lat 30. XVIII wieku pu\u0142kownik\u00f3w wyznacza\u0142y ju\u017c w\u0142adze rosyjskie, nie pytaj\u0105c hetmana o zdanie. Na mocy hetma\u0144skiego uniwersa\u0142u, w zwi\u0105zku z og\u00f3ln\u0105 bied\u0105 panuj\u0105c\u0105 w\u015br\u00f3d Kozak\u00f3w, w 1735 r. podzielono ich na dwie grupy: wybornych<\/em> (bogatszych, pe\u0142ni\u0105cych osobi\u015bcie s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105) oraz podpomocnik\u00f3w<\/em> (biedniejszych, dostarczaj\u0105cych wojsku \u017cywno\u015b\u0107, konie, amunicj\u0119 itp).<\/p>\n

Od roku 1775 r. tytu\u0142 hetmana wojsk kozackich przys\u0142ugiwa\u0142 panuj\u0105cej rodzinie carskiej. Starszyzna kozacka zosta\u0142a zr\u00f3wnana w prawach z dworia\u0144stwem*** rosyjskim, a wolnych Kozak\u00f3w zr\u00f3wnano z ch\u0142opami rosyjskimi (kriepostniki).<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ksi\u0105\u017c\u0119 Pawe\u0142 Karol Sanguszko tw\u00f3rca pot\u0119gi rodu pochodz\u0105cego od Olgierda Giedyminowicza <\/strong><\/p>\n

Na przy\u0142\u0105czonych do Rzeczypospolitej terenach Ukrainy Prawobrze\u017cnej reaktywowano \u201eprzedkozacki\u201d podzia\u0142 administracyjny, czyli cztery wojew\u00f3dztwa wprowadzane w miejsce ksi\u0119stw zaw\u0142adni\u0119tych swego czasu przez Litw\u0119, Polsk\u0119 i nast\u0119pnie Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w, tj. wojew\u00f3dztwo be\u0142skie (od 1462 r.), kijowskie (od 1471 r.), wo\u0142y\u0144skie (po Unii Lubelskiej 1569 r.), czernihowskie (od 1635 r.), a tak\u017ce trzy inne: ruskie (utworzone w 1434 r. i z\u0142o\u017cone z Ziemi Lwowskiej, Przemyskiej, Halickiej, Sanockiej i Che\u0142mskiej), podolskie (za\u0142o\u017cone w po\u0142owie XV wieku na terenach dorzecza Bohu i lewobrze\u017cnego dorzecza Dniestru ze stolic\u0105 w Kamie\u0144cu Podolskim) i brac\u0142awskie (utworzone po Unii Lubelskiej 1569 r. ze stolic\u0105 Be\u0142z – dzi\u015b parotysi\u0119czna osada w obwodzie Winnickim).<\/p>\n

Jak w rdzennej Polsce i Litwie, tak i na w\u0142\u0105czonych do Rzeczypospolitej tzw. terenach ukrainnych prym wiod\u0142a szlachta z magnateri\u0105 na czele.<\/p>\n

Obok starych rod\u00f3w kniaziowskich, jak Czartoryscy, Sanguszkowie, Czetwerty\u0144scy, pojawili si\u0119 Potoccy, Sieniawscy, Lubomirscy, Rzewuscy, Braniccy. Jako posiadacze wielkich maj\u0105tk\u00f3w ziemskich organizowali oni osadnictwo na spustoszonych wojnami terenach. Osadnik\u00f3w wabiono wieloletnimi zwolnieniami od feudalnych powinno\u015bci i podatk\u00f3w. Wielu magnat\u00f3w zaznaczy\u0142o pozytywnie sw\u00f3j udzia\u0142 w odbudowie i tworzeniu nowych skarb\u00f3w kultury, jednak nie zadbano o zachowanie lokalnych odr\u0119bno\u015bci \u2013 przeciwnie, preferowano proces polonizowania si\u0119 ruskiej szlachty.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Modelka, prezenterka i aktorka Tamara Laura Czartoryska jest w 18. pokoleniu w potomkini\u0105 wielkiego ksi\u0119cia litewskiego Giedymina, od kt\u00f3rego wywodzili si\u0119 tak\u017ce m.in. w\u0142adaj\u0105cy w Polsce, na Litwie, w Czechach oraz na W\u0119grzech Jagiellonowie <\/strong><\/p>\n

Pog\u0142\u0119bia\u0142o to antagonistyczne stosunki mi\u0119dzy ni\u0105 a ludno\u015bci\u0105 plebejsk\u0105. Szczeg\u00f3lnie na wsi, gdzie z powod\u00f3w j\u0119zykowych ch\u0142opi nie mieli bezpo\u015brednich kontakt\u00f3w z w\u0142a\u015bcicielami, tylko z niezbyt uczciwymi po\u015brednikami \u2013 dzier\u017cawcami i poddzier\u017cawcami.<\/p>\n

Samowolne i niesprawiedliwe zwi\u0119kszanie obci\u0105\u017ce\u0144 ch\u0142opstwa prowadzi\u0142o do licznych bunt\u00f3w i ucieczek, co z czasem doprowadzi\u0142o do hajdamactwa****. Opr\u00f3cz ekonomicznego t\u0142a, do wzajemnej wrogo\u015bci przyczyni\u0142y si\u0119 odr\u0119bno\u015bci religijne spolonizowanej szlachty i ukrai\u0144skiego ch\u0142opstwa.<\/p>\n

*) Polsko-turecki traktat pokojowy z 22 IV 1714 r.<\/strong> potwierdza\u0142 postanowienia pokoju kar\u0142owickiego (<\/strong>podpisanego nad Dunajem 26 I 1699 r., w mie\u015bcie, kt\u00f3re obecnie nazywa si\u0119 Sremski Karlovci<\/em>), jaki ko\u0144czy\u0142 wojn\u0119 pomi\u0119dzy pa\u0144stwami Ligi \u015awi\u0119tej (Papiestwo, Republika Wenecka, Monarchia Habsburg\u00f3w, Rzeczpospolita Obojga Narod\u00f3w i Carstwo Rosyjskie) a Imperium Osma\u0144skim i jego lennikami (g\u0142\u00f3wnie Chanatem Krymskim). Turcja zrzeka\u0142a si\u0119 w nim m.in. Ukrainy prawobrze\u017cnej i Podola z Kamie\u0144cem Podolskim na rzecz Rzeczypospolitej.<\/p>\n

**) Ukraina S\u0142obodzka<\/strong> \u2013 teren obecnego obwodu Charkowskiego i cz\u0119\u015bci obwod\u00f3w sumskiego, donieckiego i \u0142uha\u0144skiego, jak r\u00f3wnie\u017c przylegaj\u0105cych do dzisiejszej Ukrainy cz\u0119\u015bci obwod\u00f3w woroneskiego, kurskiego i bie\u0142gorodskiego w Federacji Rosyjskiej. By\u0142 to teren wyludniony z powodu tatarsko-mongolskich napad\u00f3w, a nast\u0119pnie zasiedlany od lat 1670-ych w znacznej mierze przez Kozak\u00f3w przemieszczaj\u0105cych si\u0119 tu z likwidowanych \u201epu\u0142k\u00f3w\u201d (tak nazywanych w\u00f3wczas jednostek administracyjnych Ukrainy Prawobrze\u017cnej). Przymiotnik w nazwie pochodzi od samych osadnik\u00f3w, nazywaj\u0105cych swoje osiedla s\u0142obodami <\/em><\/strong>od tego, \u017ce byli oni zwolnieni od pa\u0144szczyzny (s\u0142oboda = swoboda, wolno\u015b\u0107<\/em>).<\/p>\n

***) Dworianstwo<\/strong> \u2013 pocz\u0105tkowo s\u0142udzy dworu Wielkiego Ksi\u0119stwa Moskiewskiego oraz dwor\u00f3w bojarskich, potem okre\u015blenie na \u015bredni\u0105 szlacht\u0119 rosyjsk\u0105.<\/p>\n

****) Hajdamactwo <\/strong>\u2013 zbrojne, krwawe rebelie na terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w w XVIII wieku. Etymologia s\u0142owa: z tureckiego hajdmak<\/em> \u2013 rabowa\u0107<\/em>, grabi\u0107<\/em>, \u015bciga\u0107<\/em>, p\u0119dzi\u0107<\/em>. Hajdamacy wywodzili si\u0119 ze zbieg\u0142ego ch\u0142opstwa, zubo\u017ca\u0142ych mieszczan i Kozak\u00f3w zaporoskich; dzia\u0142ali w lu\u017anych grupach trudni\u0105cych si\u0119 rozbojem i na\u00adpadami, ale od zwyk\u0142ych bandyt\u00f3w r\u00f3\u017cni\u0142o ich to, \u017ce uciele\u015bniali spo\u0142eczny protest ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w przeciwko wyzyskowi pan\u00f3w. Hajdamackie czyny, niekiedy szlachetne, trafia\u0142y do literatury i sztuki \u2013 m.in. Taras Szewczenko po\u015bwi\u0119ci\u0142 im poemat \u201eHajdamacy\u201d(1841), a Juliusz S\u0142owacki pisa\u0142 o nich w \u201e\u015anie srebrnym Salomei\u201d.<\/p>\n

CDN<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Legendarny ukrai\u0144ski wieszcz – prorok z czas\u00f3w koliszczyzny Wernyhora. W interpretacji Jana Matejki jest to niesiony przez Kozaka i Ukraink\u0119 starzec, b\u0119d\u0105cy w akcie wyjawiania…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6279,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6278","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t