{"id":6294,"date":"2024-12-15T20:02:20","date_gmt":"2024-12-15T18:02:20","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-35-z-nr-470\/"},"modified":"2024-12-15T20:02:20","modified_gmt":"2024-12-15T18:02:20","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-35-z-nr-470","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-35-z-nr-470\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (35) (z nr 470)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
August III Sas<\/strong>. Kr\u00f3l polski, elektor saski. Osi\u0105gn\u0105\u0142 tron polski dzi\u0119ki zbrojnej interwencji wojsk. rosyjskich i\u00a0saskich, kt\u00f3re pokona\u0142y kontrkandydata Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego. Polski nie lubi\u0142. Sp\u0119dzi\u0142 w Polsce raptem dwa lata, a rz\u0105dzi\u0142 ni\u0105 lat dwadzie\u015bcia siedem.<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Ruch hajdamacki dotyczy\u0142 tak Prawobrze\u017ca, jak i pozosta\u0142ych ziem ukrai\u0144skich. Funkcje przyw\u00f3dcze pe\u0142nili przewa\u017cnie Kozacy z praktyk\u0105 w Wojsku Zaporoskim, jako ludzie najlepiej obeznani z wojaczk\u0105 i znaj\u0105cy rozleg\u0142e tereny Ukrainy. Watahy powstawa\u0142y w miesi\u0105cach wiosennych, gdy ko\u0144czenie si\u0119 zimowych zapas\u00f3w \u017cywno\u015bci sk\u0142ania\u0142o ubogich wie\u015bniak\u00f3w i biedot\u0119 miejsk\u0105 do zdobywania \u017cyciodajnych \u015brodk\u00f3w w jakikolwiek spos\u00f3b.<\/p>\n

Grabie\u017cczych napad\u00f3w na maj\u0105tki szlacheckie, posiad\u0142o\u015bci dzier\u017cawc\u00f3w, a tak\u017ce gospodarstwa bogatych ch\u0142op\u00f3w, dokonywano wed\u0142ug praktykowanych wiekami metod tatarskiego i kozackiego rozb\u00f3jnictwa stepowego. Zarodek hajdamackiej watahy powstawa\u0142 na Siczy, a dopiero po drodze do \u0142upie\u017cczego celu nast\u0119powa\u0142o dobieranie wsp\u00f3lnik\u00f3w. Kosz (ob\u00f3z) zak\u0142adano w ustronnym miejscu i bezpiecznej odleg\u0142o\u015bci od upatrzonych do grabie\u017cy cel\u00f3w. \u0141upie\u017ccze zagony odbywa\u0142y si\u0119 b\u0142yskawicznie \u2013 wataha po rozboju wraca\u0142a do kosza tylko dla podzia\u0142u \u0142up\u00f3w i po ich dokonaniu natychmiast wraca\u0142a na Zaporo\u017ce.<\/p>\n

\u00a0\u201eHajdamactwo\u201d odnotowa\u0142a historia nie z powod\u00f3w pospolitych, ale politycznego znaczenia tego zb\u00f3jeckiego ruchu. Gdy po \u015bmierci kr\u00f3la Augusta II Mocnego (1660-1733) \u2013 pierwszego w\u0142adcy Polski z dynastii saskiej Wettyn\u00f3w – Sejm konwokacyjny Rzeczypospolitej przyj\u0105\u0142 uchwa\u0142\u0119 o wykluczeniu cudzoziemskich pretendent\u00f3w do korony polskiej (22 V 1733), nast\u0105pi\u0142a zbrojna interwencja Rosji, kt\u00f3rej owa ustawa psu\u0142a plan umieszczenia na polskim tronie syna zmar\u0142ego kr\u00f3la \u2013 Augusta III. Po wkroczeniu na Ukrain\u0119 Prawobrze\u017cn\u0105, agresorzy natychmiast podj\u0119li akcj\u0119 podjudzania miejscowej ludno\u015bci przeciwko \u201eLachom\u201d. Na czele ch\u0119tnych do czynienia \u201esprawiedliwo\u015bci\u201d, czyli \u201ebicia pan\u00f3w\u201d, stan\u0119li hajdamacy, kt\u00f3rzy bez\u0142adn\u0105 mas\u0119 ch\u0142op\u00f3w, nieop\u0142aconych \u017co\u0142nierzy i r\u00f3\u017cnorodnego elementu przest\u0119pczego umieli zorganizowa\u0107 w karne jednostki na wz\u00f3r kozackich wojsk rejestrowych.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Konfederat barski <\/strong><\/p>\n

Najwi\u0119kszym oddzia\u0142em dowodzi\u0142 niejaki Wer\u0142an, by\u0142y setnik nadwornego oddzia\u0142u Kozak\u00f3w u ksi\u0119cia Jerzego Lubomirskiego. Jako ataman 130-osobowej watahy otrzyma\u0142 z r\u0105k dow\u00f3dcy rosyjskiego oddzia\u0142u stacjonuj\u0105cego w Humaniu ukaz carski mianuj\u0105cy go pu\u0142kownikiem naka\u017anym ochotniczych wojsk kozackich. Jako ju\u017c \u00f3w pu\u0142kownik dowodz\u0105cy napr\u0119dce zorganizowan\u0105 hajdamack\u0105 armi\u0105, podj\u0105\u0142 Wer\u0142an operacyjne dzia\u0142ania antypolskie w Brac\u0142awskiem, a nast\u0119pnie na Wo\u0142yniu, gdzie mimo pora\u017cki pod Krzemie\u0144cem uda\u0142o mu si\u0119 zaj\u0105\u0107 Zbara\u017c i Brody. Jednak nie by\u0142 to sukces d\u0142ugotrwa\u0142y, bo gdy tylko Rosjanom uda\u0142o si\u0119 przeforsowa\u0107 swojego faworyta na tron polski (Augusta III Sasa \u2013 17 I 1734), zrezygnowali oni z antypolskich us\u0142ug hajdamak\u00f3w na Prawobrze\u017cu, jako ju\u017c zb\u0119dnych i do tego stwarzaj\u0105cych niebezpieczny przyk\u0142ad dla pozbawionych wolno\u015bci Kozak\u00f3w Lewobrze\u017ca.<\/p>\n

Cho\u0107 o Wer\u0142anie s\u0142uch zagin\u0105\u0142 po przegnaniu go przez wojska koronne, to jego dzia\u0142ania powielali przez wiele lat inni hajdamacy, niekt\u00f3rzy z nich stali si\u0119 nawet bohaterami legend. Do takich nale\u017ca\u0142 Sawa Czawy, zaporoski Kozak s\u0142u\u017c\u0105cy zrazu w wojsku ksi\u0105\u017c\u0105t Czetwerty\u0144skich, potem u Wer\u0142ana, a po k\u0142\u00f3tni z nim ju\u017c samodzielnie grasuj\u0105cy. Po napadzie na greckich kupc\u00f3w zosta\u0142 aresztowany przez Rosjan, ale uda\u0142o mu si\u0119 zbiec i ze swoimi hajdamakami opanowa\u0107 Mohylew, Sawra\u0144 i Bar. Po z\u0142upieniu tych miast rozpu\u015bci\u0142 watah\u0119, a sam uleg\u0142 przekupstwu Polak\u00f3w i jako pu\u0142kownik oddzia\u0142u koronnego zaj\u0105\u0142 si\u0119 \u015bciganiem \u2026 hajdamak\u00f3w. Dokona\u0142 tej wolty niechybnie dlatego, \u017ce wojowanie przeciwko hajdamakom dawa\u0142o \u017co\u0142nierzom \u2013 czy to rosyjskim, czy polskim \u2013 \u015bwietn\u0105 okazj\u0119 do \u2026 tak\u017ce grabie\u017cy. Poniewa\u017c jednak Sawa zbytnio zalaz\u0142 za sk\u00f3r\u0119 swym pobratymcom, zosta\u0142 zg\u0142adzony z wyroku starszyzny kozackiej Siczy.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Pomnik Iwana Honty w Chrystyn\u00f3wce. Podczas ods\u0142oni\u0119cia pomnika (2009 r.) mer miasta podkre\u015bli\u0142, \u017ce \u201epomnik Gonty b\u0119dzie przypomina\u0142 Ukrai\u0144com, \u017ce powinni walczy\u0107 o ojczyst\u0105 ziemi\u0119 z jej ciemi\u0119\u017ccami\u201d.<\/em><\/strong> <\/strong><\/p>\n

Hajdamacy (s\u0142owo pochodzenia arabsko-tureckiego znaczy \u201eprzep\u0119dza\u0107\u201d) przez dziesi\u0105tki lat XVIII wieku tworzyli realne zagro\u017cenie dla \u0142adu i spokoju ludno\u015bci Rzeczypospolitej. Byli na tyle trudnym przeciwnikiem, \u017ce w zwalczanie go by\u0142y zaanga\u017cowane zar\u00f3wno si\u0142y pa\u0144stwowe, jak i prywatne i wojew\u00f3dzkie \u201emilicje\u201d. Rozb\u00f3jnik\u00f3w i ludzi ich wspieraj\u0105cych likwidowano do\u015b\u0107 bezceremonialnie \u2013 na przyk\u0142ad w Humaniu w latach 1737-41 powieszono 110 Kozak\u00f3w podejrzanych o konszachty z hajdamakami. Trudno si\u0119 temu dziwi\u0107, je\u015bli ich \u201eosi\u0105gni\u0119cia\u201d wprost przera\u017ca\u0142y \u2013 dla przyk\u0142adu: w samym tylko 1750 roku w wojew\u00f3dztwie brac\u0142awskim grabie\u017ccze watahy hajdamak\u00f3w zrujnowa\u0142y 27 miast i 111 wsi!<\/p>\n

\"\"<\/a>
Ilustracja do poematu T. Szewczenki \u201eHajdamacy\u201d (autor W. Kasjan)<\/strong><\/p>\n

Haniebne wyczyny hajdamak\u00f3w nie przeszkodzi\u0142y jednak Rosji we wci\u0105gni\u0119ciu ich zn\u00f3w do polityki, gdy na pocz\u0105tku panowania kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta zaistnia\u0142 konflikt religijny mi\u0119dzy wyznawcami prawos\u0142awia a unitami. Uwertur\u0105 burzy sta\u0142o si\u0119 zrealizowanie przez Sejm Rzeczypospolitej postulatu ambasadora carycy Katarzyny II o r\u00f3wnouprawnienie wyzna\u0144 w Rzeczypospolitej. Presja ambasadora Repnina by\u0142a tak butna, \u017ce zosta\u0142a odebrana przez polsk\u0105 szlacht\u0119 jako nie tylko uderzenie w jej wiar\u0119, ale tak\u017ce w niezawis\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa. Efektem oburzenia by\u0142o zawi\u0105zanie w Barze na Podolu 29 II 1768 r. konfederacji w obronie szlacheckiej wiary i wolno\u015bci. Oczywi\u015bcie specjali\u015bci od intryg w kancelarii carskiej natychmiast uruchomili plotk\u0119, \u017ce Konfederacja barska<\/em><\/strong> to nic innego, tylko wypowiedzenie wojny prawos\u0142awiu. Nied\u0142ugo potem kilkuset hajdamak\u00f3w zorganizowa\u0142o si\u0119 w oddzia\u0142 pod wodz\u0105 Maksyma \u017bele\u017aniaka, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce dzia\u0142a z poparciem carycy i wyda\u0142 uniwersa\u0142 wzywaj\u0105cy do \u201ebicia Lach\u00f3w i \u017byd\u00f3w\u201d. Z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem zakonnik\u00f3w monasteru Motreninskiego pod Czehryniem ruszyli \u2013 r\u00f3wnocze\u015bnie z wtargni\u0119ciem wojsk rosyjskich na Prawobrze\u017ce – dopiero co wykl\u0119ci zb\u00f3je na swoj\u0105 specyficzn\u0105 \u201ewypraw\u0119 krzy\u017cow\u0105\u201d. Zwi\u0119kszaj\u0105c na szlaku znacznie swe si\u0142y, mi\u0119dzy innymi o dezerter\u00f3w z nadwornych milicji, oddzia\u0142 \u017bele\u017aniaka \u0142upi\u0142 maj\u0105tki, wsie i miasteczka – \u017baboty\u0144, \u015ami\u0142\u0119, Czerkasy, Korsu\u0144, Bohus\u0142aw, Lisiank\u0119 \u2013 a\u017c dotar\u0142 w drugiej po\u0142owie czerwca 1768 r. do Humania, posiad\u0142o\u015bci wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, w kt\u00f3rej schroni\u0142o si\u0119 kilka tysi\u0119cy szlachty, ludno\u015bci \u017cydowskiej i innych uciekinier\u00f3w przera\u017conych wyczynami hord \u017bele\u017aniaka. Miejscowo\u015bci mia\u0142a broni\u0107 dworska milicja pod wodz\u0105 setnika Iwana Gonty, kt\u00f3ry przeszed\u0142 na stron\u0119 hajdamak\u00f3w, gdy tylko ci okr\u0105\u017cyli miasto. Pod\u0142amani t\u0105 zdrad\u0105 obro\u0144cy, w mniemaniu, \u017ce napastnicy zadowol\u0105 si\u0119 \u0142upami i odejd\u0105, poddali miasto. Niestety, grabie\u017ccy byli \u017c\u0105dni krwi \u2013 w ruch posz\u0142y samopa\u0142y, no\u017ce i spisy; mordowano wsz\u0119dzie i wszystkich, tak\u017ce w ko\u015bcio\u0142ach; ulicami p\u0142yn\u0119\u0142y krwawe potoki. Niekt\u00f3rym katolikom darowywano \u017cycie pod warunkiem ochrzczenia si\u0119 w obrz\u0105dku prawos\u0142awnym. By\u0142y to nieliczne przypadki \u2013 dominowa\u0142a niez\u0142omno\u015b\u0107 na wz\u00f3r martyrologii uczni\u00f3w miejscowego kolegium bazylian\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chc\u0105c si\u0119 wyrzec unickiego Ko\u015bcio\u0142a ponie\u015bli m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmier\u0107; ich cia\u0142a mordercy zbezcze\u015bcili wrzuceniem do studni.<\/p>\n

\"\"<\/a>
\u201eObrona za\u015bcianka (Konfederaci barscy)\u201d, <\/em>autor: <\/em><\/strong>J\u00f3zef Brandt (a propos urodz. w Szczebrzeszynie)<\/em><\/strong><\/p>\n

\u0141atwo\u015b\u0107, z jak\u0105 \u201emisjonarze\u201d \u017bele\u017aniaka dokonali rzezi Humania, sta\u0142a si\u0119 zara\u017aliwa na niemal ca\u0142ej Ukrainie. Przez kilka tygodni polowano na \u201eLach\u00f3w\u201d i \u017byd\u00f3w, zabijaj\u0105c ponad sto tysi\u0119cy bezbronnych istot za to tylko, \u017ce byli innowiercami. Ten zbrodniczy akt przeszed\u0142 do historii pod nazw\u0105 \u201ekoliszczyzna\u201d \u2013 nazw\u0105 bardzo niepochlebn\u0105, jako \u017ce s\u0142owem \u201ekolij\u201d okre\u015blano w okolicach Kijowa rze\u017anik\u00f3w specjalizuj\u0105cych si\u0119 w zabijaniu \u015bwi\u0144.<\/p>\n

\u017bele\u017aniak z Gont\u0105 i ich ludzie, gdy tylko przestali by\u0107 potrzebni Rosji, n\u0119dznie sko\u0144czyli. W lipcu 1768 r. do ich obozu zawitali do\u0144scy Kozacy na carskiej s\u0142u\u017cbie z \u201ebratni\u0105\u201d wizyt\u0105. Zostali przyj\u0119ci przez hajdamak\u00f3w z otwartymi r\u0119kami i suto zastawionymi sto\u0142ami. Wkr\u00f3tce pijanych wodz\u00f3w zaaresztowano, a ich podkomendnych wzi\u0119to w \u201eplen\u201d. Wkr\u00f3tce przekazani polskiej stronie Gonta i jego zb\u00f3je zawi\u015bli w Kodnie k\/\u017bytomierza i Serbach k\/Winnicy, a je\u0144c\u00f3w pozostawionych sobie Rosjanie wych\u0142ostali batogami, na policzkach i czo\u0142ach wypalili s\u0142owo \u201ewor\u201d(z\u0142odziej), wyrwali nosy i w kajdanach odes\u0142ali na katorg\u0119.<\/p>\n

Na ostateczne pokonanie hajdamak\u00f3w trzeba by\u0142o jeszcze po koliszczy\u017anie kilku lat. Akcj\u0105 pacyfikacyjn\u0105 kierowa\u0142 kasztelan kijowski J\u00f3zef St\u0119pkowski, zwany \u201ekrwawym\u201d lub \u201estrasznym\u201d, z \u0142atwych do wyobra\u017cenia sobie powod\u00f3w.<\/p>\n

CDN
Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em> <\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

August III Sas. Kr\u00f3l polski, elektor saski. Osi\u0105gn\u0105\u0142 tron polski dzi\u0119ki zbrojnej interwencji wojsk. rosyjskich i\u00a0saskich, kt\u00f3re pokona\u0142y kontrkandydata Stanis\u0142awa Leszczy\u0144skiego. Polski nie lubi\u0142. Sp\u0119dzi\u0142…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6295,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6294","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t