{"id":6320,"date":"2024-12-15T20:08:47","date_gmt":"2024-12-15T18:08:47","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-38-z-nr-473\/"},"modified":"2024-12-15T20:08:47","modified_gmt":"2024-12-15T18:08:47","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-38-z-nr-473","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-38-z-nr-473\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (38) (z nr 473)"},"content":{"rendered":"

5 VIII 1772 r. trzy pa\u0144stwa s\u0105siaduj\u0105ce z Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w postanowi\u0142y zagarn\u0105\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 jej terytorium. \u00d3w rozbi\u00f3r mia\u0142 si\u0119 okaza\u0107 pierwszym w 23-letnim procesie likwidacji tej oryginalnej federacji pa\u0144stw z najsilniej w Europie rozwini\u0119tym parlamentaryzmem szlacheckim.<\/p>\n

Zanim dosz\u0142o do zupe\u0142nego rozgrabienia ziem I. Rzeczypospolitej, w\u015br\u00f3d jej szlachty i magnaterii wykrystalizowa\u0142y si\u0119 dwie postawy: patriotyczna, owocuj\u0105ca szlachetnymi zrywami zbrojnymi i pierwsz\u0105 w Europie pisan\u0105 i uchwalon\u0105 parlamentarnie ustaw\u0105 reguluj\u0105c\u0105 ustr\u00f3j prawny pa\u0144stwa (Konstytucja 3 maja, 1791) oraz zdradziecka z pobudek egoistycznych, przedk\u0142adaj\u0105ca zachowanie przywilej\u00f3w osobistych ponad niepodleg\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stwa (konfederacja targowicka, 18\/19 V 1792).<\/p>\n

Mimo powszechno\u015bci postaw patriotycznych, nie zdo\u0142a\u0142y one si\u0119 oprze\u0107 zdradzie na rzecz koalicji w\u0142adc\u00f3w absolutnych, dysponuj\u0105cych gigantyczn\u0105 przewag\u0105 militarn\u0105.<\/p>\n

Na uwag\u0119 zas\u0142uguje spos\u00f3b i uzasadnienie politycznego rozb\u00f3jnictwa, jakiego dokonano. Ot\u00f3\u017c znamienne jest to, \u017ce traktaty rozbiorowe zawiera\u0142a Rosja oddzielnie z Austri\u0105 i Prusami, a jako rzekomy pow\u00f3d rozbioru podano konfederacj\u0119 barsk\u0105. By\u0142a to typowa polityczna hipokryzja \u2013 pretekst, pod jakim realizowano dawno przedtem przejawiane apetyty aneksyjne. To w\u0142a\u015bnie one generowa\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej konflikt mi\u0119dzy Austri\u0105 i Rosj\u0105 o zakres aneksji na Ba\u0142kanach. Rozbi\u00f3r osamotnionej i s\u0142abej Rzeczypospolitej pozwala\u0142 si\u0119 ob\u0142owi\u0107 ca\u0142ej tr\u00f3jce i na jaki\u015b czas gasi\u0142 konflikt ba\u0142ka\u0144ski.<\/p>\n

Owszem, trwaj\u0105ca prawie pi\u0119\u0107 lat konfederacja barska odegra\u0142a rol\u0119 swoistego katalizatora dla decyzji Katarzyny II, jako \u017ce kr\u00f3l Stanis\u0142aw August pr\u00f3bowa\u0142 wykorzysta\u0107 zawirowania spowodowane konfederacj\u0105 do rozlu\u017anienia rosyjskiej kurateli, zw\u0142aszcza w zakresie gwarancji i politycznych praw innowierc\u00f3w. Dla carycy by\u0142 to osobisty afront by\u0142ego kochanka, ale zapewne nie pow\u00f3d do a\u017c zabierania mu pot\u0119\u017cnych po\u0142aci pa\u0144stwa.<\/p>\n

Formalne decyzje rozbiorowe poprzedzili zaborcy k\u0142amliw\u0105 kampani\u0105, jakoby Rzeczpospolita nie jest zdolna do utrzymania porz\u0105dku i jedno\u015bci wewn\u0119trznej, a powsta\u0142a anarchia stwarza zagro\u017cenie dla trzech s\u0105siednich pa\u0144stw.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku 1773 roku kr\u00f3l i Senat rozes\u0142ali wszystkim rz\u0105dom Europy noty wyra\u017caj\u0105ce sprzeciw wobec pogwa\u0142cenia praw Rzeczypospolitej, z pro\u015bb\u0105 o interwencj\u0119. Oddzielne noty wystosowano do Francji, Danii i Austrii, kt\u00f3re to pa\u0144stwa by\u0142y gwarantami traktat\u00f3w welawsko-bydgoskich i pokoju oliwskiego*<\/sup>.<\/p>\n

30 wrze\u015bnia 1773 r. traktaty rozbiorowe ratyfikowa\u0142 Sejm Rozbiorowy zwo\u0142any w Warszawie przez zaborc\u00f3w (przy prote\u015bcie trzech pos\u0142\u00f3w: Tadeusza Reytana, Samuela Korsaka i Stanis\u0142awa Bohuszewicza).<\/p>\n

I rozbi\u00f3r Polski nie przewidywa\u0142 dalszych podzia\u0142\u00f3w Rzeczypospolitej, wr\u0119cz przeciwnie, wed\u0142ug zapewnie\u0144 Rosji mia\u0142 im zapobiec na przysz\u0142o\u015b\u0107. Oszustwo to do\u015b\u0107 szybko mia\u0142o si\u0119 ujawni\u0107, a tymczasem zaborcy zagarn\u0119li takie oto cz\u0119\u015bci Rzeczypospolitej:<\/p>\n

Austrii przypad\u0142o niemal ca\u0142e po\u0142udnie pa\u0144stwa po Zbrucz ze Lwowem, ale bez Krakowa (83 tys. km\u00b2 oraz 2,7 mln mieszka\u0144c\u00f3w). Przy czym ju\u017c w 1770 r. Austria samorzutnie przej\u0119\u0142a Spisz i powiaty nowotarski, nowos\u0105decki i czorszty\u0144ski.<\/p>\n

Prusy anektowa\u0142y Warmi\u0119 i Prusy Kr\u00f3lewskie (Pomorze Gda\u0144skie), lecz bez Gda\u0144ska i Torunia (36 tys. km\u00b2 oraz 600 tys. mieszka\u0144c\u00f3w). W ten spos\u00f3b kr\u00f3l Prus Fryderyk II Wielki zrealizowa\u0142 swe wieloletnie marzenia o pa\u0144stwie na jednolitym obszarze od Niemna do \u0141aby.<\/p>\n

Rosja zagarn\u0119\u0142a Inflanty Polskie oraz wschodnie, peryferyjne kra\u0144ce Rzeczypospolitej za Dnieprem, Druci\u0105 i D\u017awin\u0105 (wojew\u00f3dztwa: m\u015bcis\u0142awskie, witebskie i po\u0142ockie oraz cz\u0119\u015b\u0107 mi\u0144skiego i inflanckiego \u2013 og\u00f3\u0142em 92 tys. km\u00b2 oraz 1,3 mln mieszka\u0144c\u00f3w), utrzymuj\u0105c poza tym sw\u00f3j protektorat nad reszt\u0105 okrojonego kraju.<\/p>\n

I rozbi\u00f3r pozbawi\u0142 Rzeczpospolit\u0105 211 tys. km\u00b2 jej terytorium i 4,5 miliona ludno\u015bci. W wyniku zatwierdzenia traktatu rozbiorowego, kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski uzyska\u0142 sp\u0142at\u0119 swoich d\u0142ug\u00f3w, kt\u00f3rych wysoko\u015b\u0107 w znacznej mierze \u015bwiadomie zawy\u017cy\u0142. Pieni\u0105dze te zosta\u0142y wyp\u0142acone podstawionym przez niego fikcyjnym wierzycielom, kt\u00f3rzy w du\u017cej mierze byli jego zausznikami. Uzyska\u0142 tak\u017ce wysok\u0105 indemnizacj\u0119** za wyrzeczenie si\u0119 prawa dystrybucji starostw. W czasie przeprowadzania rozbioru kr\u00f3l wzi\u0105\u0142 ze skarbca wsp\u00f3lnego dwor\u00f3w Austrii, Prus i Rosji sum\u0119 6000 dukat\u00f3w, przeznaczon\u0105 na przekupienie pos\u0142\u00f3w sejmu rozbiorowego.<\/p>\n

*) Traktaty welawsko-bydgoskie <\/strong>(1657) i<\/strong> Pok\u00f3j oliwski<\/strong> (1660)\u2013 dwa traktaty z 1657 roku, kt\u00f3rych g\u0142\u00f3wnym postanowieniem by\u0142o zerwanie zale\u017cno\u015bci lennych pomi\u0119dzy Rzecz\u0105pospolit\u0105 a Prusami Ksi\u0105\u017c\u0119cymi, zatwierdzone w 1660 r. Pokojem oliwskim ko\u0144cz\u0105cym \u201epotop szwedzki\u201d.<\/p>\n

**) Indemnizacja<\/strong> \u2013 odszkodowanie, wynagrodzenie szk\u00f3d i strat.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em><\/p>\n

\"\"<\/a>
\u201eRejtan \u2013 Upadek Polski\u201d <\/strong><\/p>\n

Obraz Jana Matejki <\/strong><\/strong>pochodzi z roku 1866. Malarz nie jest do ko\u0144ca wierny faktom, tote\u017c s\u0105 tam postacie, kt\u00f3rych w rzeczywisto\u015bci nie mog\u0142o by\u0107. Tematem obrazu jest scena z obrad sejmu rozbiorowego 1773 roku. Artysta w sugestywny spos\u00f3b ukaza\u0142 protest jednego z pos\u0142\u00f3w, Tadeusza Rejtana, jaki mia\u0142 miejsce 21 kwietnia, czyli trzeciego dnia obrad. Rosja, Prusy i Austria dokona\u0142y podzia\u0142u cz\u0119\u015bci ziem Rzeczpospolitej, ten akt wywo\u0142a\u0142 dramatyczny sprzeciw prawdziwego patrioty.<\/p>\n

Centraln\u0105 postaci\u0105 obrazu jest pose\u0142 ziemi nowogr\u00f3dzkiej Tadeusz Rejtan, kt\u00f3ry le\u017cy na pod\u0142odze i w dramatycznym, pe\u0142nym rozpaczy i desperacji ge\u015bcie rozdziera na sobie szaty, pr\u00f3buj\u0105c zapobiec haniebnemu wydarzeniu. Swoim cia\u0142em blokuje drzwi z sali tronowej.<\/p>\n

Nad le\u017c\u0105cym Rejtanem\u00a0g\u00f3ruj\u0105 m.in. Adam \u0141odzia Poni\u0144ski, wskazuj\u0105cy rosyjskich \u017co\u0142nierzy za drzwiami, po jego lewej stronie m\u0142ody Szcz\u0119sny Potocki i Franciszek Ksawery Branicki, hetman polny koronny, kryj\u0105cy twarz w za\u0142amanych d\u0142oniach. Wszyscy oni zmierzaj\u0105 do sali senatu, by swoimi podpisami zatwierdzi\u0107 haniebny traktat rozbiorowy.<\/p>\n

Kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski, opu\u015bciwszy sw\u00f3j tron, stoi w zrezygnowanej pozie z zegarkiem w r\u0119ce.<\/p>\n

Ponad wszystkimi, w sejmowej lo\u017cy, malarz umie\u015bci\u0142 spogl\u0105daj\u0105cego na Rejtana rosyjskiego ambasadora Niko\u0142aja Repnina, w postawie kt\u00f3rego wida\u0107 dum\u0119 i pewno\u015b\u0107 siebie. W kusicielskich pozach wdzi\u0119cz\u0105 si\u0119 do niego dwie najbardziej znane kobiety tamtej epoki: Izabela Lubomirska i Izabela Czartoryska.<\/p>\n

Rzuca si\u0119 w oczy nieporz\u0105dek na sali, wskazuj\u0105cy, \u017ce mia\u0142y tam miejsce gwa\u0142towne sceny – wida\u0107 przewr\u00f3cony fotel, pokruszone drzwi, podarte kotary, szk\u0142o z rozbitych kinkiet\u00f3w i rozrzucone po pod\u0142odze papiery. Nad ca\u0142\u0105 scen\u0105 g\u00f3ruje caryca Katarzyna, patrz\u0105ca z portretu na upadek Polski.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

5 VIII 1772 r. trzy pa\u0144stwa s\u0105siaduj\u0105ce z Rzeczpospolit\u0105 Obojga Narod\u00f3w postanowi\u0142y zagarn\u0105\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 jej terytorium. \u00d3w rozbi\u00f3r mia\u0142 si\u0119 okaza\u0107 pierwszym w 23-letnim procesie…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6321,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6320","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t