{"id":6360,"date":"2024-12-15T20:14:46","date_gmt":"2024-12-15T18:14:46","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-41\/"},"modified":"2024-12-15T20:14:46","modified_gmt":"2024-12-15T18:14:46","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-41","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-41\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (41)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Gabriel Bonnot de Mably<\/strong><\/p>\n

Zorganizowani w <\/strong>konfederacj\u0119 <\/strong>barsk\u0105<\/em> polscy patrioci, \u015bwiadomi nie tylko zagro\u017ce\u0144 z zewn\u0105trz, ale i mankament\u00f3w swojego pa\u0144stwa, jeszcze przed I rozbiorem nawi\u0105zali kontakt z francuskimi filozofami – Gabrielem Bonnot de Mably i Jean-Jacques\u2019iem Rousseau – dla uzyskania wskaz\u00f3wek do zaprojektowania nowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej. Swoje propozycje Mably przedstawia\u0142 w kilku elaboratach w latach 1770\u20131771, natomiast Rousseau zawar\u0142 w dziele \u201eConsid\u00e9rations sur le gouvernement de Polotne\u201d<\/em>, uko\u0144czonym ju\u017c w trakcie I rozbioru w 1772 r.<\/p>\n

Zanim dosz\u0142o do fundamentalnych dzia\u0142a\u0144 w zakresie zmian ustrojowych, si\u0142y patriotyczne Rzeczypospolitej wprowadza\u0142y szereg reform, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsz\u0105 by\u0142o utworzenie w roku 1773 Komisji Edukacji Narodowej \u2013 pierwszego w historii ministerstwa o\u015bwiaty. W miastach i na wsiach otwierano nowe szko\u0142y, drukowano ujednolicone podr\u0119czniki, kszta\u0142cono nauczycieli, a biednych uczni\u00f3w wspomagano finansowo. Ponadto:<\/p>\n

– stworzono sta\u0142\u0105 armi\u0119,<\/p>\n

– wprowadzono reformy ekonomiczne i handlowe,<\/p>\n

\u00a0– wspierano rozw\u00f3j produkcji,<\/p>\n

– ch\u0142op\u00f3w pa\u0144szczy\u017anianych obj\u0119to ochron\u0105 przed samowol\u0105 szlachty,<\/p>\n

– podj\u0119to walk\u0119 z korupcj\u0105\u2026<\/p>\n

\"\"<\/a>
<\/strong><\/em>Jean<\/strong>–<\/strong>Jacques Rousseau<\/strong><\/em><\/strong><\/p>\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce reformy dotyka\u0142y wszystkiego, co wa\u017cne dla bezpiecze\u0144stwa i zamo\u017cno\u015bci pa\u0144stwa oraz bytowania jego mieszka\u0144c\u00f3w. Sejm 1776 roku poleci\u0142 kanclerzowi wielkiemu koronnemu Andrzejowi Zamoyskiemu opracowanie projektu kodyfikacji nowego prawa s\u0105dowego. Kodyfikacja ta, znana p\u00f3\u017aniej jako Kodeks Andrzeja Zamoyskiego<\/em>, zosta\u0142a uko\u0144czona do roku 1780. Zgodnie z ni\u0105 wzmocnieniu mia\u0142a ulec w\u0142adza kr\u00f3lewska, urz\u0119dnicy staliby si\u0119 odpowiedzialni przed Sejmem, kler i jego finanse znalaz\u0142yby si\u0119 pod kontrol\u0105 pa\u0144stwa, a bezrolna szlachta (tzw. go\u0142ota<\/em>) zosta\u0142aby pozbawiona wielu prawnych przywilej\u00f3w. \u00d3w zawieraj\u0105cy zr\u0119by reformy konstytucyjnej projekt nie zosta\u0142 wszak, p\u00f3ki co przez Sejm przyj\u0119ty \u2013 zablokowa\u0142y go si\u0142y konserwatywne i oportunistyczne wzgl\u0119dem rosyjskiego protektoratu.<\/p>\n

Jednak wiele wa\u017cnych wydarze\u0144 na \u015bwiecie oraz mocne zaabsorbowanie s\u0105siad\u00f3w Polski wojnami i rozwi\u0105zywanie wewn\u0119trznych konflikt\u00f3w, sprzyja\u0142y si\u0142om reformatorskim Rzeczypospolitej. Najwi\u0119ksze mo\u017cliwo\u015bci reform otworzy\u0142 Sejm Wielki, nazywany te\u017c Czteroletnim, bo obraduj\u0105cy 4 lata od 1788 do 1792 roku. 7 wrze\u015bnia 1789 r. Sejm wy\u0142oni\u0142 Deputacj\u0119 do Formy Rz\u0105du, kierowan\u0105 przez biskupa kamienieckiego Adama Stanis\u0142awa Krasi\u0144skiego, do zada\u0144 kt\u00f3rej nale\u017ca\u0142o opracowanie projektu zmiany ustroju Rzeczypospolitej. 17 grudnia 1789 r. do Sejmu wniesiono zaaprobowany przez deputacj\u0119 tekst marsza\u0142ka nadwornego litewskiego Ignacego Potockiego pt. Zasady do formy rz\u0105du<\/em>. Projekt ten, sporz\u0105dzony w duchu zaistnia\u0142ych wtedy pr\u0105d\u00f3w republika\u0144skich, zak\u0142ada\u0142 podporz\u0105dkowanie rz\u0105du Sejmowi, a Sejmu sejmikom, przy zachowaniu wybieralno\u015bci wszystkich urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych, od kr\u00f3la pocz\u0105wszy.<\/p>\n

\"\"<\/a>
G\u0142\u00f3wnym inicjatorem i architektem powstania <\/strong>Komisji Edukacji Narodowej <\/strong>by\u0142 ksi\u0105dz Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj polski polityk, publicysta o\u015bwieceniowy, pisarz polityczny, katolicki prezbiter, kanonik, satyryk, poeta, geograf, historyk <\/strong><\/strong><\/p>\n

W czerwcu i lipcu 1790 r. Ignacy Potocki opracowa\u0142 licz\u0105cy 658 artyku\u0142\u00f3w Projekt do formy rz\u0105d\u00f3w<\/em>, z\u0142o\u017cony do Sejmu 2 sierpnia 1790 r., kt\u00f3ry stanowi\u0142 szersze wy\u0142o\u017cenie jego koncepcji republika\u0144skich. Projekt ten, zak\u0142adaj\u0105cy nik\u0142\u0105 w\u0142adz\u0119 monarchy, spotka\u0142 si\u0119 ze sprzeciwem Stanis\u0142awa Augusta, co nie oznacza\u0142o ca\u0142kowitej utraty sympatii kr\u00f3la do Stronnictwa Patriotycznego*, w kt\u00f3rym dopiero \u201euciera\u0142y\u201d si\u0119 koncepcje najlepszych dla Rzeczypospolitej ozdrowie\u0144czych rozwi\u0105za\u0144 politycznych. Gdy Rzeczpospolita zwi\u0119kszy\u0142a swe bezpiecze\u0144stwo dzi\u0119ki zawartemu 29 III 1790 r. sojuszowi zaczepno-odpornemu z Prusami**, a tak\u017ce za spraw\u0105 skonfederowania*** od roku 1790 Sejmu, prym w Sejmie zacz\u0119li wodzi\u0107 reformatorzy z prawego (antyrosyjskiego) skrzyd\u0142a owego Stronnictwa.<\/p>\n

4 XII 1790 r. Ignacy Potocki w rozmowie ze Stanis\u0142awem Augustem ustali\u0142, \u017ce kr\u00f3l przejmie inicjatyw\u0119 w pracach nad kszta\u0142tem nowej konstytucji, a projekt ten – w tajemnicy przygotowany – zostanie przedstawiony do zatwierdzenia Sejmowi dopiero jako w ca\u0142o\u015bci gotowy. W\u0142adca podyktowa\u0142 g\u0142\u00f3wne za\u0142o\u017cenia nowej ustawy zasadniczej swojemu sekretarzowi Scipione Piattoliemu, kt\u00f3ry na ich podstawie naszkicowa\u0142 kolejne dwie wersje przysz\u0142ej konstytucji. Po konsultacji tych tekst\u00f3w z Ignacym Potockim, kr\u00f3l podyktowa\u0142 swojemu wsp\u00f3\u0142pracownikowi Aleksandrowi Linowskiemu projekt zatytu\u0142owany Reforma konstytucji<\/em>, kt\u00f3ry z kolei konsultowany ze Stanis\u0142awem Ma\u0142achowskim, Hugonem Ko\u0142\u0142\u0105tajem i Ignacym Potockim leg\u0142 u podstaw nast\u0119pnego projektu Prawa konstytucyjne<\/em>, opatrzonego dat\u0105 25 marca 1791 r. Tekst ten, sporz\u0105dzony przez Hugona Ko\u0142\u0142\u0105taja, by\u0142 ju\u017c bardzo bliski ostatecznemu kszta\u0142towi Konstytucji 3 maja.<\/p>\n

\"\"<\/a>
W Krasnem, b\u0119d\u0105cym siedzib\u0105 rodu Krasi\u0144skich, obchodzono trzechsetn\u0105 rocznic\u0119 urodzin Adama Stanis\u0142awa Krasi\u0144skiego, biskupa kamienieckiego, polityka, jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w konfederacji barskiej<\/strong><\/p>\n

___________________________________<\/strong><\/p>\n

*) Stronnictwo Patriotyczne<\/strong> (ob\u00f3z reform<\/strong>) – nieformalne ugrupowanie polityk\u00f3w, skupiaj\u0105ce dzia\u0142aczy d\u0105\u017c\u0105cych do przeprowadzenia reform w czasie Sejmu Wielkiego (1788-1792). G\u0142\u00f3wne postulaty Stronnictwa to: powi\u0119kszenie armii do 100 tys. \u017co\u0142nierzy, zniesienie Rady Nieustaj\u0105cej, uniezale\u017cnienie od Imperium Rosyjskiego, zniesienie liberum veto<\/em> i wolnej elekcji. Nazwa Stronnictwa wzorowana by\u0142a na ugrupowaniu Patriot\u00f3w w Holandii. Prawica Stronnictwa, reprezentowana przez Ignacego i Stanis\u0142awa Kostk\u0119 Potockich oraz Adama Kazimierza Czartoryskiego, szuka\u0142a oparcia w Kr\u00f3lestwie Prus i wyst\u0119powa\u0142a przeciw kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu, d\u0105\u017c\u0105c do wzmocnienia w\u0142adzy Sejmu. Lewica, skupiona wok\u00f3\u0142 podkanclerzego koronnego ksi\u0119dza Hugona Ko\u0142\u0142\u0105taja, opowiada\u0142a si\u0119 za reformami spo\u0142ecznymi i poszukiwa\u0142a oparcia w mieszcza\u0144stwie. Centrum natomiast, reprezentowane przez marsza\u0142ka Sejmu Stanis\u0142awa Ma\u0142achowskiego, d\u0105\u017cy\u0142o do ugody z kr\u00f3lem, co uda\u0142o si\u0119 w 1790 r. dzi\u0119ki zmianie stanowiska przez Ignacego Potockiego.<\/p>\n

**) Sojusz zaczepno-odporny<\/strong> – przymierze polsko-pruskie <\/em>zawarte 29.III. 1790 r. w Warszawie pomi\u0119dzy Rzeczpospolit\u0105 a Prusami, w kt\u00f3rym strony gwarantowa\u0142y wzajemnie integralno\u015b\u0107 terytorialn\u0105 z zachowaniem klauzuli o mo\u017cliwo\u015bci dobrowolnego uregulowania tych kwestii w przysz\u0142o\u015bci (co mia\u0142o umo\u017cliwi\u0107 ewentualn\u0105 cesj\u0119). Oba pa\u0144stwa obiecywa\u0142y sobie przyj\u015b\u0107 z pomoc\u0105 w obliczu zagro\u017cenia lub ataku ze strony pa\u0144stw trzecich. Polska mia\u0142a wystawi\u0107 w takim wypadku korpus posi\u0142kowy w sile 8000 kawalerii i 4000 piechoty, a Prusy 4000 kawalerii i 8000 piechoty. Prusy deklarowa\u0142y Polsce pomoc w postaci misji dobrych us\u0142ug w razie zagro\u017cenia Rzeczypospolitej, co jawnie skierowane by\u0142o przeciwko hipotetycznej interwencji rosyjskiej. Sojusz zawarto z inicjatywy Prus, kt\u00f3re by\u0142y przeciwne planowanemu przymierzu polsko-rosyjskiemu, jaki mia\u0142 wojskowo pom\u00f3c Rosji w wojnie z Turcj\u0105. Ju\u017c w fazie przygotowa\u0144 sojuszu z Prusami opozycja sejmowa mog\u0142a liczy\u0107 na sta\u0142e wsparcie dyplomacji pruskiej w dziele niszczenia instrument\u00f3w rosyjskiego panowania nad Rzeczpospolit\u0105. Dzi\u0119ki temu wsparciu, wbrew protestom obozu Stanis\u0142awa Augusta i ambasady rosyjskiej, 19.I.1789 r. Sejm rozwi\u0105za\u0142 Rad\u0119 Nieustaj\u0105c\u0105, czym formalnie zni\u00f3s\u0142 rosyjski protektorat nad Rzeczpospolit\u0105.<\/p>\n

***) Sejm skonfederowany<\/strong> \u2013 Sejm zabezpieczony konfederacj\u0105 przed zerwaniem obrad . Stosowanie od po\u0142owy XVII w. zasady liberum veto<\/em>, pozwalaj\u0105cej nawet jednemu pos\u0142owi zerwa\u0107 obrady sejmowe i uniewa\u017cni\u0107 podj\u0119te uchwa\u0142y, zmotywowa\u0142o patriotyczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 szlachty do szukania antidotum na \u00f3w parali\u017cuj\u0105cy w\u0142adz\u0119 ustawodawcz\u0105 absurdalny przywilej. W XVIII w. reformatorzy ustroju Rzeczypospolitej postanowili wykorzysta\u0107 zasady wcze\u015bniej stosowane przez konfederacje (zwi\u0105zki szlachty lub wojska zawierane w celu obrony w\u0142asnych interes\u00f3w) w sejmikach konfederackich, gdzie decydowa\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 g\u0142os\u00f3w – nie by\u0142a wymagana jednomy\u015blno\u015b\u0107. Na takiej te\u017c zasadzie zaistnia\u0142 w 1788 r. Sejm Rzeczypospolitej Obojga Narod\u00f3w, zwany p\u00f3\u017aniej Wielkim lub 4-letnim. Pos\u0142owie zawi\u0105zali wtedy dwie konfederacje: jedn\u0105 dla Korony, drug\u0105 dla Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego. Ka\u017cda z nich wybra\u0142a swojego marsza\u0142ka, a Sejm obradowa\u0142 \u201epod w\u0119z\u0142em konfederacji\u201d. Wcze\u015bniej najs\u0142ynniejszymi Sejmami skonfederowanymi by\u0142y Sejm Konwokacyjny 1764 r. i Repninowski 1767\u20131768.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gabriel Bonnot de Mably Zorganizowani w konfederacj\u0119 barsk\u0105 polscy patrioci, \u015bwiadomi nie tylko zagro\u017ce\u0144 z zewn\u0105trz, ale i mankament\u00f3w swojego pa\u0144stwa, jeszcze przed I rozbiorem…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6361,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6360","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t