{"id":6366,"date":"2024-12-15T20:21:06","date_gmt":"2024-12-15T18:21:06","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-43\/"},"modified":"2024-12-15T20:21:06","modified_gmt":"2024-12-15T18:21:06","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-43","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-43\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (43)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Kazimierz Wojniakowski.<\/em><\/strong> Uchwalenie Konstytucji 3 maja (obraz z 1806 r.)<\/strong> <\/strong><\/p>\n

Ustaw\u0119 Zasadnicz\u0105 z 3 maja 1791 roku \u201eoparto w g\u0142\u00f3wnej mierze na konstytucji Stan\u00f3w Zjednoczonych, lecz bez b\u0142\u0119d\u00f3w w niej zawartych, zaadaptowan\u0105 do warunk\u00f3w panuj\u0105cych w Polsce\u201d <\/em>\u2013 jak to odnotowa\u0142 sam kr\u00f3l Stanis\u0142aw August.<\/p>\n

Rzeczywi\u015bcie, w polskiej i ameryka\u0144skiej konstytucji widoczne s\u0105 podobne wp\u0142ywy o\u015bwieceniowe, jak np. my\u015bl Monteskiusza o podziale i r\u00f3wnowadze w\u0142adzy pomi\u0119dzy organami \u2013 tak, aby \u201e…ca\u0142o\u015b\u0107 pa\u0144stw, wolno\u015b\u0107 obywatelska i porz\u0105dek spo\u0142eczno\u015bci w r\u00f3wnej wadze na zawsze zosta\u0142y, trzy w\u0142adze rz\u0105d narodu polskiego sk\u0142ada\u0107 powinny i z woli prawa niniejszego na zawsze sk\u0142ada\u0107 b\u0119d\u0105, to jest: w\u0142adza prawodawcza w stanach zgromadzonych, w\u0142adza najwy\u017csza wykonawcza w kr\u00f3lu i Stra\u017cy i w\u0142adza s\u0105downicza w jurysdykcyjach na ten koniec ustanowionych lub ustanowi\u0107 si\u0119 maj\u0105cych…<\/em>\u201d (art. V Ustawy) \u2013 a tak\u017ce idea powo\u0142ania dwuizbowego parlamentu.<\/p>\n

Przed uchwaleniem Konstytucji 3 Maja, termin konstytucja<\/em> s\u0142u\u017cy\u0142 na okre\u015blenie wszelkich ustaw uchwalanych w Sejmie. Dopiero po 3 maja 1791 r. poj\u0119cie konstytucja<\/em> nabra\u0142o swojego nowoczesnego znaczenia, okre\u015blaj\u0105c podstawowy akt prawny – ustaw\u0119 zasadnicz\u0105.<\/p>\n

Ta chwalebna dla Polski konstytucja przyzna\u0142a w\u0142adz\u0119 narodowi, cho\u0107 oczywi\u015bcie w \u00f3wczesnych realiach ustrojowych owym suwerenem mog\u0142a by\u0107 praktycznie tylko maj\u0119tna szlachta. Konstytucja zawiera\u0142a 11 artyku\u0142\u00f3w, kt\u00f3rymi m.in. wprowadza\u0142a prawo powszechnej niepodleg\u0142o\u015bci (dla szlachty i mieszcza\u0144stwa) oraz tr\u00f3jpodzia\u0142 w\u0142adzy na ustawodawcz\u0105 (dwuizbowy parlament), wykonawcz\u0105 (kr\u00f3l) i s\u0105downicz\u0105.<\/p>\n

Konstytucja ogranicza\u0142a nadmierne immunitety prawne i polityczne przywileje szlachty zagrodowej. Ogranicza\u0142a r\u00f3wnie\u017c demokracj\u0119, pozbawiaj\u0105c cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa (szlacht\u0119 go\u0142ot\u0119, tzn. nieposiadaj\u0105c\u0105 d\u00f3br ziemskich) praw politycznych. We wcze\u015bniejszym (18 IV 1791) akcie prawnym \u201eMiasta Nasze Kr\u00f3lewskie wolne w pa\u0144stwach Rzeczypospolitej\u201d <\/em>prawa te nadano mieszcza\u0144stwu. W jego artykule III zastrze\u017cono, \u017ce b\u0119dzie on integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 konstytucji. Akt ten nadawa\u0142 mieszcza\u0144stwu prawo do bezpiecze\u0144stwa osobistego, prawo do posiadania maj\u0105tk\u00f3w ziemskich, prawo zajmowania stanowisk oficerskich i stanowisk w administracji pa\u0144stwowej, prawo nabywania szlachectwa. W akcie tym obejmowano posp\u00f3lstwo opiek\u0105 \u201eprawa i administracji rz\u0105dowej\u201d. By\u0142 to pierwszy krok w kierunku zniesienia podda\u0144stwa ch\u0142op\u00f3w i nadania praw wyborczych tej najwi\u0119kszej, a zarazem najbardziej wyzyskiwanej klasie spo\u0142ecznej.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Konstytucja przewidywa\u0142a zwyczajne zbieranie si\u0119 Sejmu co dwa lata i nadzwyczajne w razie narodowej potrzeby. Izba ni\u017csza (Izba Poselska<\/em>) sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z 204 pos\u0142\u00f3w oraz 24 przedstawicieli (plenipotent\u00f3w) miast kr\u00f3lewskich. Izba wy\u017csza (Izba Senacka<\/em>) sk\u0142ada\u0142a si\u0119 ze 132 cz\u0142onk\u00f3w: senator\u00f3w, wojewod\u00f3w, kasztelan\u00f3w, ministr\u00f3w oraz biskup\u00f3w.<\/p>\n

W\u0142adza wykonawcza spoczywa\u0142a w r\u0119kach rady kr\u00f3lewskiej, kt\u00f3ra nosi\u0142a nazw\u0119 Stra\u017cy Praw. Komisji przewodniczy\u0142 kr\u00f3l. Sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z pi\u0119ciu wskazanych przez niego ministr\u00f3w: ministra policji, piecz\u0119ci (tzn. spraw wewn\u0119trznych \u2013 piecz\u0119\u0107 by\u0142a tradycyjnym atrybutem wcze\u015bniejszych kanclerzy), ministra piecz\u0119ci spraw zagranicznych, ministra belli<\/em> (ministra wojny), ministra skarbu. Ministrowie byli wybierani przez kr\u00f3la, ale odpowiadali przed sejmem.<\/p>\n

Opr\u00f3cz ministr\u00f3w w radzie znajdowa\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c prymas (b\u0119d\u0105cy przewodnicz\u0105cym Komisji Edukacji Narodowej) oraz – bez prawa g\u0142osu \u2013 nast\u0119pca tronu, marsza\u0142ek sejmu i dw\u00f3ch sekretarzy. Rada ta wywodzi\u0142a si\u0119 z analogicznej funkcjonuj\u0105cej w poprzednich dw\u00f3ch stuleciach sankcjonowanej przez Artyku\u0142y Henrykowskie (1573 r.).<\/p>\n

Ka\u017cdy akt prawny wydany przez kr\u00f3la wymaga\u0142 kontrasygnaty jednego z ministr\u00f3w. Zasada m\u00f3wi\u0105ca, \u017ce kr\u00f3l nic sam przez si\u0119 nie czyni\u0105cy, za nic w odpowiedzi narodowi by\u0107 nie mo\u017ce<\/em> jest analogiczna do brytyjskiej The King can do no wrong<\/em> \u2013 kr\u00f3l nie mo\u017ce czyni\u0107 \u017ale.<\/p>\n

By wzmocni\u0107 jedno\u015b\u0107 i bezpiecze\u0144stwo Rzeczypospolitej konstytucja znios\u0142a Uni\u0119 Polsko-Litewsk\u0105 na rzecz pa\u0144stwa unitarnego.<\/p>\n

W konsekwencji konstytucja oraz akt \u201eZar\u0119czenie Wzajemne Obojga Narod\u00f3w\u201d <\/em>k\u0142ad\u0142y kres istniej\u0105cej od 1569 r. unii realnej mi\u0119dzy Koron\u0105 Kr\u00f3lestwa Polskiego i Wielkim Ksi\u0119stwem Litewskim, tworz\u0105c oficjalnie Rzeczpospolit\u0105 Polsk\u0105.<\/p>\n

Na miejsce wolnej elekcji wprowadzono elekcj\u0119 w ramach dynastii. Drugie postanowienie mia\u0142o na celu zmniejszenie wp\u0142ywu obcych mocarstw na wyb\u00f3r nast\u0119pcy tronu. Zgodnie z konstytucj\u0105 po \u015bmierci Stanis\u0142awa Augusta Poniatowskiego tron mia\u0142 si\u0119 sta\u0107 dziedziczny i zosta\u0107 przekazany Fryderykowi Augustowi I z dynastii Wettyn\u00f3w, z kt\u00f3rej pochodzili dwaj poprzedni polscy kr\u00f3lowie.<\/p>\n

Konstytucja znios\u0142a kilka instytucjonalnych \u017ar\u00f3de\u0142 s\u0142abo\u015bci rz\u0105du i anarchii \u2013 m.in. liberum veto, konfederacje, skonfederowane sejmy oraz nadmierny wp\u0142yw sejmik\u00f3w ziemskich wynikaj\u0105cy z wi\u0105\u017c\u0105cej natury instrukcji nadawanych przedstawicielom do sejmu.<\/p>\n

Konstytucja uznawa\u0142a katolicyzm za religi\u0119 panuj\u0105c\u0105, jednocze\u015bnie zapewniaj\u0105c swobod\u0119 wyznania, cho\u0107 apostazja, czyli odej\u015bcie od katolicyzmu, by\u0142o nadal przest\u0119pstwem. Liczebno\u015b\u0107 armii mia\u0142a wzrosn\u0105\u0107 do 100 tys. \u017co\u0142nierzy. Wprowadzono sta\u0142e podatki \u2013 10% dla szlachty, 20% dla duchowie\u0144stwa. Co 25 lat mia\u0142 by\u0107 powo\u0142ywany Sejm Konstytucyjny dla wprowadzania ewentualnych zmian w konstytucji.<\/p>\n

Integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Konstytucji 3 maja by\u0142o \u201ePrawo o sejmikach\u201d zatwierdzone 24 III 1791 r. i ustawa \u201eMiasta Nasze Kr\u00f3lewskie Wolne w Pa\u0144stwach Rzeczypospolitej\u201d z 18 kwietnia tego\u017c roku (art. III). Niekt\u00f3rzy dodaj\u0105 do tej listy r\u00f3wnie\u017c \u201eDeklaracj\u0119 Stan\u00f3w Zgromadzonych\u201d (5 V 1791), potwierdzaj\u0105c\u0105 ustaw\u0119 rz\u0105dow\u0105 przyj\u0119t\u0105 dwa dni wcze\u015bniej oraz \u201eZar\u0119czenie Wzajemne Obojga Narod\u00f3w\u201d<\/em> z 22 X 1791 r., potwierdzaj\u0105ce jedno\u015b\u0107 i niepodzielno\u015b\u0107 Korony Polskiej i Wielkiego Ksi\u0119stwa Litewskiego.<\/p>\n

Konstytucja 3 Maja zosta\u0142a formalnie wpisana do akt grodzkich Warszawy dwa dni po jej uchwaleniu i od tego momentu faktycznie wesz\u0142a w \u017cycie. Mia\u0142a by\u0107 uzupe\u0142niona przez Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taja o \u201eEkonomiczn\u0105 konstytucj\u0119 zapewniaj\u0105c\u0105 wszystkim prawo w\u0142asno\u015bci oraz ochron\u0119 i godno\u015b\u0107 ka\u017cdej pracy\u201d <\/em>oraz o \u201eKonstytucj\u0105 moraln\u0105\u201d<\/em> – polskie odpowiedniki ameryka\u0144skiej Karty Praw<\/em> oraz francuskiej Deklaracji Praw Cz\u0142owieka i Obywatela.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kazimierz Wojniakowski. Uchwalenie Konstytucji 3 maja (obraz z 1806 r.) Ustaw\u0119 Zasadnicz\u0105 z 3 maja 1791 roku \u201eoparto w g\u0142\u00f3wnej mierze na konstytucji Stan\u00f3w Zjednoczonych,…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6367,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6366","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t