{"id":6539,"date":"2024-12-15T20:56:47","date_gmt":"2024-12-15T18:56:47","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-60\/"},"modified":"2024-12-15T20:56:47","modified_gmt":"2024-12-15T18:56:47","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-60","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-60\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (60)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Lwowski Teatr Skarbkowski, sala redutowa kt\u00f3rego w latach 1861-1880 s\u0142u\u017cy\u0142a tak\u017ce jako miejsce obrad Galicyjskiego Sejmu Krajowego<\/strong><\/strong><\/p>\n

<\/strong>Wydarzenia 1846 r. w Rzeczpospolitej Krakowskiej i Galicji zachodniej da\u0142y Wiedniowi asumpt do zmodyfikowania relacji mi\u0119dzy centraln\u0105 w\u0142adz\u0105 Imperium a podleg\u0142\u0105 jej polsk\u0105 prowincj\u0105 – uniewa\u017cniono postanowienie kongresu wiede\u0144skiego z 1815 r. o niezale\u017cno\u015bci Rzeczpospolitej Krakowskiej i powo\u0142ano Wielkie Ksi\u0119stwo Krakowskie, w\u0142\u0105czaj\u0105c je do Galicji, kt\u00f3rej formalnie nadano nazw\u0119: Kr\u00f3lestwo Galicji i Lodomerii wraz z Wielkim Ksi\u0119stwem Krakowskim i Ksi\u0119stwami O\u015bwi\u0119cimia i Zatoru.<\/em>\u00a0<\/strong><\/p>\n

Po pocz\u0105tkowo silnej\u00a0germanizacji, w\u00a01861 r.\u00a0Galicja uzyska\u0142a autonomi\u0119 z\u00a0sejmem krajowym\u00a0i\u00a0rz\u0105dem\u00a0w sto\u0142ecznym Lwowie. \u00d3w fakt mia\u0142 wielkie znaczenie dla dziej\u00f3w nowo\u017cytnej\u00a0Ukrainy. W\u00a01848 r. powsta\u0142a we Lwowie pierwsza ukrai\u0144ska organizacja polityczna – G\u0142\u00f3wna Rada Ruska. Ukrai\u0144cy, co do liczebno\u015bci, stanowili w Galicji drug\u0105 po Polakach grup\u0119 etniczn\u0105, z tak wybitnymi, dzia\u0142aj\u0105cymi pod koniec XIX stulecia, postaciami jak pisarz Iwan Franko, historyk Mychaj\u0142o Hruszewski, polityk Kost \u0141ewycki czy artystka So\u0142omija Kruszelnycka. Dzia\u0142a\u0142o\u00a0tu Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki, towarzystwo pedagogiczne\u00a0Ridna Szko\u0142a, stowarzyszenie edukacyjne\u00a0Proswita, stowarzyszenia sportowo-paramilitarne\u00a0Soki\u0142\u00a0i Sicz, towarzystwo gimnastyczno-po\u017carnicze\u00a0\u0141uh. Na\u00a0Uniwersytecie Lwowskim\u00a0funkcjonowa\u0142y katedry ukrai\u0144skie.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Gr\u00f3b Stanis\u0142awa Szczepanowskiego<\/strong> na <\/strong>Cmentarzu \u0141yczakowskim we Lwowie. By\u0142 autorem dzie\u0142a \u201eN\u0119dza Galicji w cyfrach i program energicznego rozwoju gospodarstwa krajowego\u201d <\/em>(1888), studiowanego przez m\u0142odego Stefana \u017beromskiego <\/strong><\/strong><\/p>\n

W\u00a01867\u00a0roku, w zwi\u0105zku z ustanowieniem dualistycznej monarchii Austro-W\u0119gier, pozostawionemu w sk\u0142adzie austriackiego cesarstwa Kr\u00f3lestwu Galicji i Lodomerii poszerzono autonomi\u0119. Odt\u0105d namiestnik\u00f3w powo\u0142ywano spo\u015br\u00f3d miejscowych Polak\u00f3w, a Sejm uzyska\u0142 prawo uchwalania ustaw dotycz\u0105cych gospodarki krajowej, komunikacji, szkolnictwa i zdrowia. Dzi\u0119ki temu Galicja sta\u0142a si\u0119 o\u015brodkiem polskiego ruchu niepodleg\u0142o\u015bciowego. Dzia\u0142a\u0142y tu polskie partie polityczne i organizacje paramilitarne Sok\u00f3\u0142, Strzelec i Dru\u017cyny Bartoszowe, kt\u00f3rych cz\u0142onkowie jako wyszkoleni wojskowi stali si\u0119 na pocz\u0105tku XX wieku pierwszymi legionistami walcz\u0105cymi o odzyskanie przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci.<\/p>\n

Po wprowadzeniu w monarchii austro-w\u0119gierskiej ustroju konstytucyjnego, galicyjscy ch\u0142opi uzyskali prawa obywatelskie na r\u00f3wni ze szlacht\u0105. Natychmiast wykorzystuj\u0105c swoje uprawnienia, pocz\u0119li tworzy\u0107 pierwsze przedwyborcze komitety w\u0142o\u015bcia\u0144skie, kieruj\u0105ce walk\u0105 polityczn\u0105 w wyborach 14 czerwca 1848 r. do sejmu galicyjskiego (d.\u00a0Stanowego Sejmu Galicyjskiego we Lwowie).<\/p>\n

Galicja przez pierwszych osiemdziesi\u0105t lat swego istnienia w charakterze prowincji cesarstwa austriackiego by\u0142a cywilizacyjnie najbardziej zap\u00f3\u017anionym zaborem. Zamiast reform austriackiego o\u015bwieconego absolutyzmu, Wiede\u0144 d\u0142ugo prowadzi\u0142 wobec niej polityk\u0119 kolonialn\u0105 – wyciska\u0142 podatki, czerpa\u0142 rekruta, got\u00f3w by\u0142 przehandlowa\u0107 te ziemie za jakie\u015b terytoria ba\u0142ka\u0144skie czy niemieckie.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Pomnik \u201ePROSWITY\u201d we Lwowie<\/strong> <\/strong><\/p>\n

Od po\u0142owy XIX wieku, pomimo swobody prowadzenia dzia\u0142alno\u015bci gospodarczej oraz relatywnie g\u0119stej (w por\u00f3wnaniu do ziem zaboru rosyjskiego) sieci kolejowej, Galicja by\u0142a najs\u0142abiej rozwini\u0119tym i najbiedniejszym krajem koronnym Austrii, co powodowa\u0142o liczn\u0105 emigracj\u0119 jej mieszka\u0144c\u00f3w, m.in. do Ameryki P\u00f3\u0142nocnej.<\/p>\n

Wydana w\u00a01888\u00a0r. we Lwowie publikacja Stanis\u0142awa Szczepanowskiego pt.\u00a0\u201eN\u0119dza Galicji w cyfrach\u201d\u00a0daje przejmuj\u0105cy obraz rzeczywisto\u015bci prowincji, w kt\u00f3rej 50% dzieci umiera\u0142o przed uko\u0144czeniem 5 roku \u017cycia, \u00a0w 1900 roku\u00a01 lekarz przypada\u0142 na 9 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, a w 100-tysi\u0119cznym powiecie\u00a0Borszcz\u00f3w\u00a0nie istnia\u0142 ani jeden szpital; 33% miejscowo\u015bci pozbawionych by\u0142o szko\u0142y, a 1 nauczyciel przypada\u0142 na 91 uczni\u00f3w. Wadliwa by\u0142a struktura u\u017cytkowania ziemi – ponad 40% area\u0142u znajdowa\u0142o si\u0119 w r\u0119kach 2,4 tys. wielkich posiadaczy, podczas gdy 80% ch\u0142op\u00f3w posiada\u0142a gospodarstwa mniejsze od 4 ha. Galicyjska bieda sta\u0142a si\u0119 przys\u0142owiowa, wyra\u017cana m.in. poprzez rozmy\u015blne przekr\u0119canie nazwy Galicja i Lodomeria na Golicj\u0119 i G\u0142odomeri\u0119<\/em>.<\/p>\n

W obr\u0119bie Galicji zwyk\u0142o si\u0119 wyr\u00f3\u017cnia\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 zachodni\u0105 i wschodni\u0105; kryterium podzia\u0142u stanowi\u0142y okr\u0119gi s\u0105d\u00f3w apelacyjnych: w Krakowie dla Galicji zachodniej i we Lwowie dla wschodniej. Zachodnia Galicja obejmowa\u0142a Krak\u00f3w, Bia\u0142\u0105 Krakowsk\u0105, Tarn\u00f3w,\u00a0Rzesz\u00f3w,\u00a0Nowy Targ,\u00a0Jaworzno\u00a0i\u00a0Nowy S\u0105cz; do wschodniej zaliczano\u00a0Sanok, Krosno,\u00a0Przemy\u015bl,\u00a0Lw\u00f3w, Stanis\u0142aw\u00f3w (obecnie\u00a0Iwano-Frankiwsk) i\u00a0Tarnopol. W\u00a01854 r.\u00a0wprowadzono nowy podzia\u0142 administracyjny, ustanawiaj\u0105c w obr\u0119bie cyrku\u0142\u00f3w powiaty, a w latach 1865-1867 zlikwidowano cyrku\u0142y i zreorganizowano sie\u0107 powiat\u00f3w.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

W wielonarodowo\u015bciowym Lwowie, zamieszka\u0142ym g\u0142\u00f3wnie przez Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, nie brakowa\u0142o konflikt\u00f3w. Po\u00a01867 roku\u00a0stanowiska w administracji by\u0142y stopniowo przejmowane przez Polak\u00f3w, co nie mog\u0142o podoba\u0107 si\u0119 Ukrai\u0144com. W\u00a01890 r.\u00a0stronnictwa polskie i ukrai\u0144skie zawar\u0142y w sejmie krajowym tzw. pierwszy kompromis, przewiduj\u0105cy mi\u0119dzy innymi rozszerzenie szkolnictwa podstawowego i \u015bredniego w j\u0119zyku ukrai\u0144skim. Wsp\u00f3\u0142praca za\u0142ama\u0142a si\u0119 jednak po kilku latach, kiedy to Polacy doprowadzili m.in. do zupe\u0142nej polonizacji Uniwersytetu Lwowskiego, a w Sejmie Krajowym odrzucono projekt utworzenia gimnazjum ruskiego w Stanis\u0142awowie (29 X 1903).<\/p>\n

W pocz\u0105tkach XX wieku Galicja by\u0142a aren\u0105 zab\u00f3jstw politycznych, m.in. namiestnika Galicji\u00a0hr. Andrzeja Potockiego\u00a0i ukrai\u0144skiego studenta Adama Kocki. Do kolejnej pr\u00f3by porozumienia dosz\u0142o dopiero w przededniu\u00a0I wojny \u015bwiatowej. Tzw. drugi kompromis z 28 I 1914 r. przewidywa\u0142 zmian\u0119 ordynacji wyborczej do sejmu krajowego na korzy\u015b\u0107 Ukrai\u0144c\u00f3w oraz utworzenie pa\u0144stwowego uniwersytetu ukrai\u0144skiego we Lwowie. Realizacj\u0119 tych postanowie\u0144 przekre\u015bli\u0142a jednak I. wojna \u015bwiatowa.<\/p>\n

CDN
Adam JERSCHINA<\/strong><\/em>
adam.jerschina@onet.pl<\/a><\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Lwowski Teatr Skarbkowski, sala redutowa kt\u00f3rego w latach 1861-1880 s\u0142u\u017cy\u0142a tak\u017ce jako miejsce obrad Galicyjskiego Sejmu Krajowego Wydarzenia 1846 r. w Rzeczpospolitej Krakowskiej i Galicji…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6540,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6539","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t