{"id":6566,"date":"2024-12-16T00:49:59","date_gmt":"2024-12-15T22:49:59","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-73\/"},"modified":"2024-12-16T00:49:59","modified_gmt":"2024-12-15T22:49:59","slug":"1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-73","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/1000-lat-miedzy-dnieprem-i-wisla-73\/","title":{"rendered":"1000 lat mi\u0119dzy Dnieprem i Wis\u0142\u0105 (73)"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>
Ok\u0142adka aktu nadawczego z maja 1922 roku.<\/strong><\/p>\n

Najwi\u0119cej osadnik\u00f3w, bo ponad 41% znajdowa\u0142o si\u0119 na Wo\u0142yniu, 21 % w woj. nowogr\u00f3dzkim, 13 % w woj. wile\u0144skim, 12% w woj. poleskim i 11% w woj. bia\u0142ostockim. Ludno\u015b\u0107 osadnicza w tych pi\u0119ciu wojew\u00f3dztwach w 1931 roku szacowana by\u0142a na 34 tysi\u0105ce os\u00f3b, reprezentowa\u0142a na tym terenie zaledwie 0,5% og\u00f3\u0142u ludno\u015bci, w tym 1,3 % ludno\u015bci polskiej<\/strong><\/p>\n

<\/strong>Niejednorodno\u015b\u0107 etniczna pa\u0144stwa polskiego stwarza\u0142a szereg problem\u00f3w jego kolejnym rz\u0105dom. W okresie funkcjonowania pierwszego rz\u0105du premiera W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego (16 XII 1922 \u2013 26 V 1923) wielce kontrowersyjnym okaza\u0142 si\u0119 projekt funduszu pomocowego dla polskich osadnik\u00f3w wojskowych na Kresach Wschodnich. Przyznanie przez polsk\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 sejmow\u0105 50 mld marek polskich kredytu polskim osadnikom wzburzy\u0142o mniejszo\u015bci narodowe. Rzekome uprzywilejowanie Polak\u00f3w pos\u0142owie ukrai\u0144scy krytykowali w kontek\u015bcie braku zatrudnienia bezrobotnych nauczycieli niepolskiego pochodzenia, pomijania ludno\u015bci autochtonicznej przy parcelacjach ziem donacyjnych, prywatnych i cerkiewnych, problemu nadu\u017cy\u0107 i chaosu w biurach odbudowy, a tak\u017ce w\u015br\u00f3d w\u0142adz administracyjnych.<\/p>\n

T\u0119 s\u0142uszn\u0105 krytyk\u0119 niesprawiedliwo\u015bci nie powinno si\u0119 jednakowo\u017c kontrastowa\u0107 z chwalebn\u0105 przecie\u017c akcj\u0105 osadnicz\u0105, jaka mia\u0142a charakter dzi\u0119kczynny w stosunku do polskich \u017co\u0142nierzy zas\u0142u\u017conych w wojnie polsko-bolszewickiej. Oczywi\u015bcie gdyby tw\u00f3rcy osadniczego pomys\u0142u przewidzieli jego szata\u0144skie reperkusje w doktrynie eksterminacyjnej OUN, nie uszcz\u0119\u015bliwialiby p\u00f3\u017aniejszych ofiar UPA.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Mapa etnograficzna Polski wg danych 1937 r. <\/strong><\/p>\n

Ignorowanie aspiracji mniejszo\u015bci narodowych przez w\u0142adze II RP nie mia\u0142y \u017cadnych racjonalnych uzasadnie\u0144 i prowadzi\u0142y do r\u00f3\u017cnorakich napi\u0119\u0107 ukrytych, a tak\u017ce jawnych. Jedne z nich nosi\u0142y cechy wrogo\u015bci czy wr\u0119cz nienawi\u015bci, inne mia\u0142y szlachetne cechy. Ukrai\u0144ski pose\u0142 Samuel Podhorski, na przyk\u0142ad, nie ukrywa\u0142 d\u0105\u017ce\u0144 niepodleg\u0142o\u015bciowych, ale deklarowa\u0142 ch\u0119\u0107 wsp\u00f3\u0142dzia\u0142ania w ramach istniej\u0105cego porz\u0105dku:<\/p>\n

\u201dMy, przedstawiciele Wo\u0142ynia, Che\u0142mszczyzny, Podlasia i Polesia, o\u015bwiadczamy z tej trybuny, \u017ce d\u0105\u017ceniem narodu ukrai\u0144skiego jest wskrzeszenie niepodleg\u0142ego pa\u0144stwa ukrai\u0144skiego. Ale licz\u0105c si\u0119 z faktycznym stanem rzeczy, oznajmiamy o swojej gotowo\u015bci do wsp\u00f3\u0142pracy z narodem polskim. [\u2026] Rzeczpospolita jako pa\u0144stwo narodowo\u015bciowo niejednolite zostanie przebudowana w ten spos\u00f3b, aby ka\u017cda narodowo\u015b\u0107 wchodz\u0105ca w jej sk\u0142ad, szczeg\u00f3lnie zamieszkuj\u0105ca pewne terytorium, ewentualnie ludno\u015b\u0107 ukrai\u0144ska, mia\u0142a pe\u0142n\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 realizowania swego prawa do samookre\u015blenia, przez co by\u0142by zabezpieczony jej pe\u0142ny swobodny rozw\u00f3j we wszystkich dziedzinach \u017cycia\u201d.<\/em><\/p>\n

Rz\u0105d Sikorskiego, aby sprosta\u0107 problemom wynikaj\u0105cym z niejednorodno\u015bci etnicznej Polski, przeprowadza\u0142 konsultacje ze znawcami tej sfery \u017cycia. Dzi\u0119ki nim pozna\u0142 g\u0142\u00f3wne powody rozgoryczenia autochtonicznych mieszka\u0144c\u00f3w ziem wschodnich: wadliwy system osadnictwa wojskowego, rewindykacje ko\u015bcio\u0142\u00f3w, rekwizycje w prywatnych gospodarstwach, brak wy\u017cszych uczelni dla mniejszo\u015bci.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Wincenty Witos w swoim sejmowym expos\u00e9 podkre\u015bli\u0142, \u017ce metod\u0105 rz\u0105dzenia na Kresach Wschodnich mia\u0142o by\u0107 stosowanie si\u0142y fizycznej aparatu administracyjnego<\/strong><\/p>\n

Genera\u0142owi W\u0142adys\u0142awowi Sikorskiemu, kt\u00f3ry jako prawdziwy inteligent pragn\u0105\u0142 by\u0107 sprawiedliwym premierem, endeccy politycy zarzucali: \u201dB\u0142\u0119dem jest nie do darowania z punktu widzenia polskiej racji stanu post\u0119powanie obecnego rz\u0105du, kt\u00f3ry na wyskoki spe\u0142nia wszystkie \u017c\u0105dania, nieraz nawet nieusprawiedliwione pos\u0142\u00f3w wo\u0142y\u0144skich, bia\u0142oruskich czy sjo\u0144skich <\/em>[pis. oryg. \u2013 A.J.]\u201d.<\/em><\/p>\n

Prowadzenie d\u0142ugofalowej i stabilnej polityki porz\u0105dkuj\u0105cej relacje mi\u0119dzy pa\u0144stwem a mniejszo\u015bciami narodowymi by\u0142o niemo\u017cliwe w II RP, kt\u00f3rej wyj\u0105tkowo trudne formowanie si\u0119 w warunkach pluralistycznej demokracji po latach demoralizuj\u0105cej niewoli najlepiej ilustruje fakt, \u017ce w 20-leciu od odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci w 1918 do jej utraty w 1939 w\u0142adza wykonawcza zmienia\u0142a si\u0119 a\u017c 30 razy (!). Ze zmian\u0105 opcji politycznych gremi\u00f3w w\u0142adzy zmienia\u0142 si\u0119 stosunek pa\u0144stwa do mniejszo\u015bci. I tak po wskazanym wy\u017cej \u017cyczliwym do nich kursie rz\u0105du Sikorskiego nasta\u0142 czas wr\u0119cz wrogo\u015bci ze strony kolejnego rz\u0105du, tym razem ludowego pod ber\u0142em ch\u0142opskiego polityka Wincentego Witosa.<\/p>\n

\"\"<\/a>
Cz\u0142onek polskiego stronnictwa ludowego \u201dPiast\u201d W\u0142adys\u0142aw Kiernik<\/strong><\/p>\n

Rz\u0105d ten, utworzony przez blok Chjeno-Piasta (Zwi\u0105zek Ludowo-Narodowy, Chrze\u015bcija\u0144ska Demokracja i PSL Piast), dzia\u0142aj\u0105c pod szczytnym has\u0142em \u201dWzmocnienia uczu\u0107 pa\u0144stwowo\u015bci polskiej, popierania polskiego osadnictwa, przemys\u0142u, handlu, r\u0119kodzie\u0142 i wszelkich instytucji kulturalnych, odrodzenia administracji si\u0142ami pa\u0144stwowo pewnymi i kwalifikowanymi\u201d, <\/em>d\u0105\u017cy\u0142 de facto<\/em> do ograniczenia ekonomicznego, kulturalnego i prawnego stanu posiadania ludno\u015bci niepolskiej. Metod\u0105 rz\u0105dzenia na Kresach Wschodnich mia\u0142o by\u0107 stosowanie si\u0142y fizycznej aparatu administracyjnego, co mocno podkre\u015bli\u0142 Witos w swoim sejmowym expos\u00e9.<\/p>\n

Krytykuj\u0105c nieprzyjazny wobec mniejszo\u015bci narodowych kurs Chjeno-Piasta nale\u017cy sprawiedliwie skonstatowa\u0107, \u017ce stosowanie dora\u017anych rozwi\u0105za\u0144 si\u0142owych na Kresach Wschodnich by\u0142o cz\u0119stokro\u0107 konieczne wobec coraz liczniejszych podpale\u0144, sabota\u017cy i partyzanckich ruchawek inspirowanych przez ZSRR. B\u0142yskawiczne os\u0105dzanie dotyczy\u0142o od stycznia 1924 roku \u201dudzia\u0142u w bandzie, zab\u00f3jstwa, uszkodzenia telegrafu lub telefonu [\u2026] uszkodzenia mostu, drogi \u017celaznej lub znaku ostrzegawczego\u201d.<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/em>
Rz\u0105d W\u0142adys\u0142awa Grabskiego ustabilizowa\u0142 walut\u0119, wprowadzi\u0142 z\u0142otego polskiego, podpisa\u0142 konkordat i zaprojektowa\u0142 reform\u0119 roln\u0105, jak te\u017c powo\u0142a\u0142 Korpus Ochrony Pogranicza, dzi\u0119ki czemu w kolejnych latach uda\u0142o si\u0119 skutecznie opanowa\u0107 sytuacj\u0119 na wschodnich rubie\u017cach pa\u0144stwa<\/strong><\/p>\n

Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 dla kwestii mniejszo\u015bci narodowych w II RP odegra\u0142 uchwalony za rz\u0105d\u00f3w W\u0142adys\u0142awa Grabskiego w 1924 roku pakiet \u201dustaw kresowych\u201d <\/em>przygotowanych przez jego brata Stanis\u0142awa Grabskiego, a dotycz\u0105cych j\u0119zyka pa\u0144stwowego i urz\u0119dowego, j\u0119zyka s\u0105d\u00f3w, prokuratury i notariatu (dopuszcza\u0142y w kontaktach z tymi instytucjami j\u0119zyk mniejszo\u015bci) oraz organizacji szkolnictwa.<\/p>\n

Ta ostatnia kwestia zosta\u0142a rozwi\u0105zana w duchu interes\u00f3w polskich. Liczba szk\u00f3\u0142 ukrai\u0144skich i bia\u0142oruskich zacz\u0119\u0142a male\u0107, ros\u0142a natomiast ilo\u015b\u0107 szk\u00f3\u0142 dwuj\u0119zycznych. Na niezadowolenie pos\u0142\u00f3w mniejszo\u015bci odpowiada\u0142 piastowiec W\u0142adys\u0142aw Kiernik: \u201dPanowie, nie \u0142ud\u017acie si\u0119, \u017ceby czy to stronnictwo, kt\u00f3re reprezentuj\u0119, czy w og\u00f3le Sejm Polski m\u00f3g\u0142 zgodzi\u0107 si\u0119 z tym, a\u017ceby zaspokojenie waszych aspiracji przekroczy\u0142o granice interesu pa\u0144stwowego, granice ca\u0142o\u015bci, jednolito\u015bci i niepodleg\u0142o\u015bci pa\u0144stwa polskiego\u201d.<\/em><\/p>\n

Ustawy kresowe zawar\u0142y zapisy kompromisowe dla szerokiego spektrum polskich partii politycznych, ale w niewielkim stopniu satysfakcjonowa\u0142y mniejszo\u015bci narodowe, szczeg\u00f3lnie ukrai\u0144sk\u0105.<\/p>\n

Adam JERSCHINA<\/strong>
ajer@ukr.net<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ok\u0142adka aktu nadawczego z maja 1922 roku. Najwi\u0119cej osadnik\u00f3w, bo ponad 41% znajdowa\u0142o si\u0119 na Wo\u0142yniu, 21 % w woj. nowogr\u00f3dzkim, 13 % w woj….<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6567,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[85],"tags":[],"class_list":["post-6566","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-1000-lat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t