{"id":9070,"date":"2025-05-01T12:45:42","date_gmt":"2025-05-01T09:45:42","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9070"},"modified":"2025-05-01T12:45:42","modified_gmt":"2025-05-01T09:45:42","slug":"artystki-burza-stary-swiat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/artystki-burza-stary-swiat\/","title":{"rendered":"Artystki burz\u0105 stary \u015bwiat"},"content":{"rendered":"
\"TAMARA<\/a>
TAMARA \u0141EMPICKA. Autoportret w zielonym Bugatti<\/figcaption><\/figure>\n

\u201eDziennik Kijowski\u201d<\/em> rozpoczyna cykl artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119cony nieznanym historiom polskich malarek drugiej po\u0142owy XIX wieku i XX wieku. \u015awiat sztuki od wiek\u00f3w by\u0142 zdominowany przez m\u0119\u017cczyzn, lecz w historii polskiego malarstwa nie brakuje kobiet, kt\u00f3re potrafi\u0142y si\u0119 w nim przebi\u0107 \u2013 utalentowanych, odwa\u017cnych i niezwykle wszechstronnych.<\/em><\/p>\n

W Warszawie i Krakowie artystkom d\u0142ugo odmawiano dost\u0119pu do pe\u0142nej edukacji artystycznej. Zabraniano im malowania akt\u00f3w, a tak\u017ce tworzenia kompozycji historycznych \u2013 domeny uwa\u017canej za zarezerwowan\u0105 wy\u0142\u0105cznie dla m\u0119\u017cczyzn. Wielu \u00f3wczesnych artyst\u00f3w, z Janem Matejk\u0105 na czele, twierdzi\u0142o, \u017ce malarstwo nie przystoi kobiecie, bo rzekomo przeczy jej naturze.<\/em><\/p>\n

Najbardziej zdeterminowane kobiety nie godzi\u0142y si\u0119 na takie ograniczenia. Wsiada\u0142y do poci\u0105g\u00f3w jad\u0105cych do Pary\u017ca \u2013 artystycznej stolicy \u015bwiata \u2013 by tam uczy\u0107 si\u0119 w prywatnych akademiach, rozwija\u0107 talent i walczy\u0107 o nale\u017cne im miejsce w kulturze. W dzielnicy Montparnasse, w\u015br\u00f3d zgie\u0142ku kawiarni, atelier i pracowni, \u017cy\u0142o i tworzy\u0142o blisko dwie\u015bcie polskich artystek. Nie tylko malowa\u0142y \u2013 kocha\u0142y, prze\u017cywa\u0142y dramaty, uniesienia, nierzadko te\u017c bied\u0119 i samotno\u015b\u0107. Pracowa\u0142y z pasj\u0105, cz\u0119sto z nara\u017ceniem zdrowia, a przede wszystkim \u2013 nie godzi\u0142y si\u0119 na wykluczenie ze \u015bwiata sztuki.<\/em><\/p>\n

Ich losy i tw\u00f3rczo\u015b\u0107, przez lata zapomniane lub niedoceniane, zas\u0142uguj\u0105 dzi\u015b na przypomnienie. Na \u0142amach naszego pisma opowiemy o ich niezwyk\u0142ych biografiach, prze\u0142amywaniu barier oraz o dzie\u0142ach, kt\u00f3re tworzy\u0142y z sercem i odwag\u0105 \u2013 na przek\u00f3r epoce.<\/em><\/p>\n

KOBIETA-WULKAN. TAMARA \u0141EMPICKA \u2013 \u017bYCIE I TW\u00d3RCZO\u015a\u0106 KR\u00d3LOWEJ ART D\u00c9CO<\/strong><\/p>\n

By\u0142a jak wulkan \u2014 nieprzewidywalna, fascynuj\u0105ca, pe\u0142na wewn\u0119trznego ognia. Tamara \u0141empicka nie tylko malowa\u0142a nowoczesno\u015b\u0107 \u2014 ona j\u0105 uciele\u015bnia\u0142a. Kobieta, kt\u00f3ra wyprzedzi\u0142a epok\u0119 i stworzy\u0142a w\u0142asny mit. Kr\u00f3lowa art d\u00e9co, dla kt\u00f3rej sztuka i \u017cycie by\u0142y jednym wielkim pokazem si\u0142y.<\/p>\n

Zna\u0142a Paderewskiego, romansowa\u0142a z dyplomat\u0105, portretowa\u0142a mo\u017cnych i \u017cy\u0142a na w\u0142asnych zasadach. Malowa\u0142a kobiety jak maszyny, siebie \u2013 jak bogini\u0119. By\u0142a uchod\u017aczyni\u0105, baronow\u0105, ikon\u0105 stylu. Ca\u0142e \u017cycie sp\u0119dzi\u0142a w podr\u00f3\u017cy, ale nigdy nie zgubi\u0142a siebie. Tamara \u0141empicka \u2013 artystka, kt\u00f3ra stworzy\u0142a siebie jak obraz: odwa\u017cnie, z precyzj\u0105 i bez retuszu.<\/p>\n

Rodzinne \u015blady i przemilczenia<\/strong><\/p>\n

Ustalenie dok\u0142adnej daty i miejsca urodzenia Tamary \u0141empickiej wci\u0105\u017c budzi w\u0105tpliwo\u015bci. Cho\u0107 przez lata funkcjonowa\u0142a wersja o narodzinach artystki w Warszawie w maju 1898 roku, sama zainteresowana przyzna\u0142a si\u0119 do fa\u0142szowania tej informacji. W \u015bwietle najnowszych bada\u0144 i dost\u0119pnych dokument\u00f3w bardziej prawdopodobna wydaje si\u0119 data 28 czerwca 1894 roku. R\u00f3wnie niejasne pozostaje miejsce urodzenia \u2014 wskazuje si\u0119 zar\u00f3wno Warszaw\u0119, jak i Moskw\u0119.<\/p>\n

\"Tamara<\/a>
Tamara \u0141empicka<\/figcaption><\/figure>\n

\u0141empicka przez ca\u0142e \u017cycie konsekwentnie budowa\u0142a w\u0142asn\u0105 legend\u0119. Jej matka, Malwina Dekler, pochodzi\u0142a z warszawskiej, zasymilowanej rodziny \u017cydowskiej, nale\u017c\u0105cej do inteligenckiej elity. Ojciec, Borys (Benno) Hurwitz, by\u0142 zamo\u017cnym prawdopodobnie rosyjskim lub \u017cydowskiego kupcem. Tamara jednak rzadko wspomina\u0142a o wielokulturowym tle swojej rodziny. Wola\u0142a podkre\u015bla\u0107 zwi\u0105zki z Polsk\u0105 i wp\u0142yw, jaki wywar\u0142y na ni\u0105 warszawskie tradycje intelektualne i artystyczne. Jej bliscy utrzymywali kontakty m.in. z Ignacym Janem Paderewskim czy Arturem Rubinsteinem \u2014 \u015brodowisko to ukszta\u0142towa\u0142o jej wra\u017cliwo\u015b\u0107 i ambicje.<\/p>\n

Ju\u017c jako nastolatka Tamara potrafi\u0142a postawi\u0107 na swoim. Od 1907 roku zacz\u0119\u0142a symulowa\u0107 problemy zdrowotne, by wymusi\u0107 na rodzinie wakacje we W\u0142oszech i zmian\u0119 szko\u0142y na bardziej presti\u017cow\u0105 \u2014 w Lozannie. Spryt? By\u0107 mo\u017ce. Ale dzi\u0119ki temu zyska\u0142a co\u015b cenniejszego ni\u017c poprawa samopoczucia: pierwszy powa\u017cny kontakt ze sztuk\u0105. Podczas podr\u00f3\u017cy do Florencji, Rzymu i Wenecji, kt\u00f3re odbywa\u0142a z babk\u0105, ch\u0142on\u0119\u0142a malarstwo renesansowych mistrz\u00f3w. Ich wp\u0142yw wida\u0107 wyra\u017anie w jej wczesnych obrazach \u2014 w umi\u0142owaniu\u00a0 czystych barw, dba\u0142o\u015bci o kontur, w sposobie k\u0142adzenia \u015bwiat\u0142a i modelowania cia\u0142a. Draperie, cienie, precyzja \u2013 to wszystko nie by\u0142o przypadkiem. To by\u0142a w\u0142oska szko\u0142a, prze\u0142o\u017cona na j\u0119zyk nowoczesno\u015bci.<\/p>\n

Petersburg, Tadeusz i rewolucja<\/strong><\/p>\n

W 1911 roku Tamara zamieszka\u0142a z krewnymi w Petersburgu. Tam ucz\u0119szcza\u0142a na kursy rysunku w Akademii Sztuk Pi\u0119knych, a jednocze\u015bnie intensywnie ch\u0142on\u0119\u0142a kultur\u0119: chodzi\u0142a do Teatru Maryjskiego, na prywatne spektakle ksi\u0105\u017c\u0105t Jusupow\u00f3w i koncerty w Carskim Siole. Na jednym z bal\u00f3w pozna\u0142a swojego przysz\u0142ego m\u0119\u017ca \u2014 Tadeusza \u0141empickiego, przystojnego prawnika z warszawskiej rodziny. Jego matka, Maria Norwid, by\u0142a bratanic\u0105 Cypriana Kamila Norwida.<\/p>\n

\"Tamara<\/a>
Tamara \u0141empicka – The Young Girls, 1930<\/figcaption><\/figure>\n

Pobrali si\u0119 w 1916 roku, a jeszcze tego samego roku przysz\u0142a na \u015bwiat ich c\u00f3rka Kizette. Ich sielanka nie trwa\u0142a d\u0142ugo \u2014 po wybuchu rewolucji pa\u017adziernikowej Tadeusz zosta\u0142 aresztowany przez bolszewik\u00f3w. Tamara, dzi\u0119ki swoim\u00a0 kontaktom, determinacji oraz nocy sp\u0119dzonej ze szwedzkim dyplomat\u0105, zdoby\u0142a fa\u0142szywe dokumenty i wywalczy\u0142a jego uwolnienie. Nowe fakty pokazuj\u0105 jednak, \u017ce Tamarze i Tadeuszowi uda\u0142o si\u0119 wyjecha\u0107 dzi\u0119ki zrzeczeniu si\u0119 obywatelstwa rosyjskiego i uzyskaniu polskiego. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo mieszka\u0142o w Warszawie oko\u0142o p\u00f3\u0142 roku, p\u00f3\u017aniej przeprowadzi\u0142o si\u0119 do Kopenhagi, sk\u0105d w 1918 roku wyruszyli do Pary\u017ca.<\/p>\n

Kariera w stylu art d\u00e9co<\/strong><\/p>\n

W latach 20. i 30. Pary\u017c by\u0142 niekwestionowan\u0105 stolic\u0105 sztuki \u2014 przyci\u0105ga\u0142 artyst\u00f3w, pisarzy i intelektualist\u00f3w z ca\u0142ego \u015bwiata, kt\u00f3rzy gromadzili si\u0119 w kawiarniach Montparnasse i Montmartre, dyskutuj\u0105c o kubizmie, surrealizmie, nowych technologiach i sensie istnienia. W tym t\u0119tni\u0105cym \u017cyciem \u015brodowisku Tamara \u0141empicka rozpocz\u0119\u0142a swoj\u0105 drog\u0119 tw\u00f3rcz\u0105. Studiowa\u0142a malarstwo w Acad\u00e9mie Ranson u symbolisty Maurice\u2019a Denisa, a p\u00f3\u017aniej u Andr\u00e9 Lhote\u2019a \u2014 malarza i teoretyka, kt\u00f3ry opowiada\u0142 si\u0119 za po\u0142\u0105czeniem klasycznych proporcji z nowoczesn\u0105 form\u0105. To w\u0142a\u015bnie on pom\u00f3g\u0142 \u0141empickiej odnale\u017a\u0107 artystyczny j\u0119zyk: geometryczne kompozycje, g\u0142adk\u0105, niemal emaliowan\u0105 faktur\u0119, zmys\u0142owe kobiety przypominaj\u0105ce rze\u017aby z chromowanego metalu.<\/p>\n

Tamara bywa\u0142a na tych samych przyj\u0119ciach\u00a0 na kt\u00f3rych pokazywali si\u0119 Pablo Picasso, Amedeo Modigliani, Fernand L\u00e9ger czy Kiki de Montparnasse. Pozowa\u0142a i sama malowa\u0142a w klimacie dekadencji, luksusu i buntu przeciwko konwenansom. Jej obrazy, cho\u0107 osadzone w nurcie art d\u00e9co, mia\u0142y w sobie co\u015b z plakatu, mody i reklamy \u2014 by\u0142y idealnym odzwierciedleniem epoki, kt\u00f3ra kocha\u0142a szybko\u015b\u0107, maszyny, kobiec\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 i ch\u0142odn\u0105 elegancj\u0119.<\/p>\n

Nie bez znaczenia by\u0142a tak\u017ce jej osobowo\u015b\u0107: silna, pewna siebie, bezkompromisowa. \u0141empicka nie tylko malowa\u0142a nowoczesne kobiety \u2014 ona sama by\u0142a ich uciele\u015bnieniem. Prawdopodobnie w\u0142a\u015bnie w tym okresie zacz\u0119\u0142a stylizowa\u0107 swoje nazwisko jako \u201ede Lempicka\u201d, dodaj\u0105c mu arystokratycznego charakteru \u2014 zabieg ten doskonale wsp\u00f3\u0142gra\u0142 z jej wyrafinowanym wizerunkiem.<\/p>\n

Szybko zdoby\u0142a uznanie \u2014 wystawia\u0142a na Salon des Ind\u00e9pendants, portretowa\u0142a bogate pary\u017canki, artystki, a nawet kochanki. Sukces przyni\u00f3s\u0142 jej nie tylko talent, ale te\u017c umiej\u0119tno\u015b\u0107 autopromocji i odwaga w \u0142amaniu konwenans\u00f3w. Nosi\u0142a spodnie, prowadzi\u0142a samoch\u00f3d sportowy, malowa\u0142a nago kobiety, kt\u00f3re zaci\u0105ga\u0142a nie tylko do swojej pracowni, ale i do \u0142\u00f3\u017cka.<\/p>\n

Romanse z francuskimi kobietami\u00a0 prze\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno na tre\u015b\u0107 jej odwa\u017cnych obraz\u00f3w, jak i na \u017cycie rodzinne. W 1927 roku Tadeusz \u0141empicki\u00a0 wyst\u0105pi\u0142 o rozw\u00f3d i powr\u00f3ci\u0142 do Warszawy.<\/p>\n

Tamara w zielonym Bugatti<\/strong><\/p>\n

Wizerunek wyemancypowanej kobiety najwyra\u017aniej uciele\u015bnia s\u0142ynny obraz \u201eAutoportret w zielonym Bugatti\u201d z 1929 roku, zam\u00f3wiony przez niemiecki magazyn \u201eDie Dame\u201d. Przedstawia artystk\u0119 jako kierowc\u0119 luksusowego auta \u2014 z kr\u00f3tkimi w\u0142osami, w r\u0119kawiczkach i z ch\u0142odnym spojrzeniem. Auto jest symbolem wolno\u015bci, szybko\u015bci i kontroli \u2014 a Tamara za kierownic\u0105 to manifest niezale\u017cno\u015bci. Obraz, cho\u0107 pozornie reklamowy, jest w rzeczywisto\u015bci autoportretem \u2014 przedstawieniem kobiety, kt\u00f3ra nie czeka na zgod\u0119 \u015bwiata.\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0Baronowa z p\u0119dzlem<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n

Z powodu rosn\u0105cego zagro\u017cenia w Europie, w latach 30. \u0141empicka przenios\u0142a si\u0119 na po\u0142udnie Francji. Tam pozna\u0142a barona Raoula Kuffnera, zamo\u017cnego przemys\u0142owca austro-w\u0119gierskiego pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3ry zleci\u0142 jej namalowanie portretu zmar\u0142ej \u017cony. Sko\u0144czy\u0142o si\u0119 \u015blubem. Od tej pory Tamara tytu\u0142owa\u0142a si\u0119 baronow\u0105, a \u017cycie prywatne i zawodowe jeszcze bardziej si\u0119 ze sob\u0105 splata\u0142y.<\/p>\n

\"Tamara<\/a>
Tamara \u0141empicka – \u201eUcieczka\u201d (Gdzie\u015b w Europie), 1939<\/figcaption><\/figure>\n

W obliczu nasilaj\u0105cego si\u0119 antysemityzmu i realnego zagro\u017cenia ze strony nazist\u00f3w, para zdecydowa\u0142a si\u0119 opu\u015bci\u0107 Europ\u0119. W 1939 roku wyemigrowali do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Pocz\u0105tkowo mieszkali w Beverly Hills, p\u00f3\u017aniej w Nowym Jorku, a jeszcze p\u00f3\u017aniej w Houston. Tamara by\u0142a ju\u017c wtedy mniej popularna, ale nie przestawa\u0142a malowa\u0107. Kolekcjonowa\u0142a w\u0142asne obrazy, gdy nie znajdowa\u0142a nabywc\u00f3w. Du\u017co podr\u00f3\u017cowa\u0142a. Jej paszport by\u0142 grubszy ni\u017c niejeden katalog z wystawy. A adres zamieszkania \u2014 nieustannie tymczasowy.<\/p>\n

Styl pod presj\u0105 czasu<\/strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n

Po wybuchu II wojny \u015bwiatowej \u0141empicka wyra\u017anie zmieni\u0142a kierunek artystyczny. Cho\u0107 przez ca\u0142\u0105 dekad\u0119 lat 30. by\u0142a rozchwytywana jako portrecistka elit, w nowej rzeczywisto\u015bci musia\u0142a zmierzy\u0107 si\u0119 z ko\u0144cem epoki, kt\u00f3ra j\u0105 ukszta\u0142towa\u0142a. W Stanach Zjednoczonych jej ch\u0142odny, luksusowy styl art d\u00e9co nie budzi\u0142 ju\u017c takiego entuzjazmu \u2014 dominowa\u0142y nowe trendy: ekspresjonizm, abstrakcja, brutalizm.<\/p>\n

Tamara zacz\u0119\u0142a malowa\u0107 inaczej \u2014 ciemniej, dramatyczniej. Powsta\u0142y obrazy inspirowane wojennymi tragediami i tematyk\u0105 religijn\u0105, takie jak \u201c\u015awi\u0119ty<\/em> Antoni\u201d<\/em>. Nie by\u0142y to jednak klasyczne sceny sakralne, lecz bardzo osobiste interpretacje, przepe\u0142nione napi\u0119ciem, symbolik\u0105 i emocjami. Jednocze\u015bnie nie porzuci\u0142a ca\u0142kiem dawnego stylu \u2014 nadal tworzy\u0142a portrety, zw\u0142aszcza kobiet, ale z czasem malowa\u0142a te\u017c martwe natury, akty i kompozycje abstrakcyjne.<\/p>\n

W 1939 roku Tamara \u0141empicka namalowa\u0142a \u201cUcieczk\u0119\u201d<\/em> (Gdzie\u015b w Europie) \u2013 obraz przedstawiaj\u0105cy kobiet\u0119 z dzieckiem, z baga\u017cem i strachem w oczach. Powsta\u0142 tu\u017c przed wybuchem wojny, gdy artystka \u2013 sama uchod\u017aczyni z do\u015bwiadczeniem ucieczki z Rosji \u2013 coraz uwa\u017cniej przygl\u0105da\u0142a si\u0119 sytuacji w Europie. Obraz nie by\u0142 przypadkiem, m\u00f3wi\u0142 o realnym strachu, o kobietach zmuszanych zostawi\u0107 wszystko i ruszy\u0107 w nieznane. Nie pierwszy raz \u0141empicka si\u0119ga\u0142a po temat osobisty, by opowiedzie\u0107 o szerszym do\u015bwiadczeniu.<\/p>\n

Mimo \u017ce jej popularno\u015b\u0107 spad\u0142a, nie przesta\u0142a malowa\u0107 ani wystawia\u0107. Podr\u00f3\u017cowa\u0142a mi\u0119dzy Stanami, Europ\u0105 a Meksykiem, organizowa\u0142a pokazy, a niekiedy… sama wykupywa\u0142a swoje prace z galerii, je\u015bli nie znalaz\u0142y nabywcy. Po \u015bmierci barona Kuffnera i swoich d\u0142ugich podr\u00f3\u017cach w ko\u0144cu osiedli\u0142a si\u0119 w Houston, gdzie zamieszka\u0142a z c\u00f3rk\u0105 Kizette. W 1976 roku – ju\u017c jako starsza pani – \u0141empicka przeprowadzi\u0142a si\u0119 do Meksyku, gdzie pocz\u0105tkowo wynajmowa\u0142a dom, a w 1978 roku zakupi\u0142a w\u0142asn\u0105 posiad\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n

Ostatnia podr\u00f3\u017c<\/strong><\/p>\n

Zmar\u0142a 18 marca 1980 roku, w wieku 85 lat. Jej ostatnia wola by\u0142a nietypowa, ale bardzo \u201ew jej stylu\u201d: poprosi\u0142a, by jej prochy rozsypano nad wulkanem Popocat\u00e9petl, kt\u00f3ry nazywa\u0142a swoim bratem. Spe\u0142ni\u0142a j\u0105 c\u00f3rka \u2014 w symboliczny spos\u00f3b ko\u0144cz\u0105c histori\u0119 kobiety, kt\u00f3ra ca\u0142e \u017cycie ucieka\u0142a do przodu, nigdy si\u0119 nie zatrzymuj\u0105c.<\/p>\n

Tamara \u0141empicka pozostawi\u0142a po sobie nie tylko kolekcj\u0119 dzie\u0142, ale i mit, kt\u00f3ry \u017cyje do dzi\u015b. Inspiruje projektant\u00f3w, fotograf\u00f3w, re\u017cyser\u00f3w. Jej obrazy osi\u0105gaj\u0105 dzi\u015b zawrotne ceny, a ona sama sta\u0142a si\u0119 ikon\u0105 kobiecej niezale\u017cno\u015bci i \u017cycia bez kompromis\u00f3w \u2014 pe\u0142nego ryzyka, przemian, podr\u00f3\u017cy, wolno\u015bci. Bo tak w\u0142a\u015bnie \u017cy\u0142a: z otwartymi drzwiami do \u015bwiata.<\/p>\n

Anna Morgaczowa<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u201eDziennik Kijowski\u201d rozpoczyna cykl artyku\u0142\u00f3w po\u015bwi\u0119cony nieznanym historiom polskich malarek drugiej po\u0142owy XIX wieku i XX wieku. \u015awiat sztuki od wiek\u00f3w by\u0142 zdominowany przez m\u0119\u017cczyzn,…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9071,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"class_list":["post-9070","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t