{"id":9203,"date":"2025-06-04T22:48:22","date_gmt":"2025-06-04T19:48:22","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9203"},"modified":"2025-07-13T13:58:13","modified_gmt":"2025-07-13T10:58:13","slug":"estera-karp-artystka-o-ktorej-zapomniano-a-nie-powinna-byla-zniknac-z-pamieci","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/estera-karp-artystka-o-ktorej-zapomniano-a-nie-powinna-byla-zniknac-z-pamieci\/","title":{"rendered":"ESTERA KARP \u2013 ARTYSTKA, O KT\u00d3REJ ZAPOMNIANO, A NIE POWINNA BY\u0141A ZNIKN\u0104\u0106 Z PAMI\u0118CI"},"content":{"rendered":"

Estera Karp, Drwale | lata 40. XX wieku, Kolekcja Bougl\u00e9, Wersal<\/p>\n

\"Estera<\/a>
Estera Karp, Drwale | lata 40. XX wieku, Kolekcja Bougl\u00e9, Wersal<\/figcaption><\/figure>\n

W\u015br\u00f3d artyst\u00f3w XX wieku ma\u0142o kto by\u0142 tak wyj\u0105tkowy jak Estera Karp (1897\u20131970), znana te\u017c jako Esther Carp \u2013 tak podpisywa\u0142a swoje prace we Francji. Pochodz\u0105ca ze Skierniewic malarka \u0142\u0105czy\u0142a w swojej tw\u00f3rczo\u015bci \u017cydowsk\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107, \u015brodkowoeuropejski modernizm i parysk\u0105 lekko\u015b\u0107 ekspresji. Cho\u0107 w Polsce jej nazwisko niewiele m\u00f3wi, we Francji by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 \u015brodowiska \u00c9cole de Paris, a jej prace trafia\u0142y do znanych galerii. Ten tekst to pr\u00f3ba przywr\u00f3cenia pami\u0119ci o tej fascynuj\u0105cej, a nies\u0142usznie zapomnianej postaci \u015bwiata sztuki.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Pierwsze lata Estery Karp<\/strong><\/p>\n

Estera Karp przysz\u0142a na \u015bwiat w 1897 roku w Skierniewicach, w \u017cydowskiej rodzinie, w kt\u00f3rej kultura i sztuka mia\u0142y swoje miejsce. Jej ojciec by\u0142 fotografem \u2014 prowadzi\u0142 zak\u0142ad w samym centrum miasta. To nie by\u0142a tylko praca, ale przestrze\u0144, gdzie bywali nauczyciele, lekarze, ludzie z pomys\u0142ami. Dla Estery ta atmosfera by\u0142a czym\u015b w rodzaju pierwszej lekcji obrazu \u2014 \u015bwiat\u0142a, kompozycji, spojrzenia.<\/p>\n

W domu by\u0142o siedem dziewczynek. Matk\u0105 Estery by\u0142a Brucha z domu Fersztenberg, ale o niej wiemy niewiele. By\u0107 mo\u017ce zajmowa\u0142a si\u0119 domem, jak wiele kobiet w tamtym czasie \u2014 troska o dzieci i przekazywanie rodzinnych warto\u015bci nale\u017ca\u0142y wtedy do codziennych zada\u0144. Nie wiadomo jednak, czy interesowa\u0142a si\u0119 sztuk\u0105 albo edukacj\u0105.<\/p>\n

Wiemy natomiast, \u017ce rodzice dostrzegli talent c\u00f3rki i wspierali jej rozw\u00f3j. Estera dorasta\u0142a w czasach zabor\u00f3w, co musia\u0142o kszta\u0142towa\u0107 jej patrzenie na \u015bwiat. Ju\u017c jako dziecko rysowa\u0142a z pasj\u0105. Najpierw kszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w Warszawie, p\u00f3\u017aniej w Wiedniu, gdzie mia\u0142a okazj\u0119 zetkn\u0105\u0107 si\u0119 z nowymi pr\u0105dami artystycznymi \u2014 od ekspresjonizmu po kubizm i secesj\u0119. To one wp\u0142yn\u0119\u0142y na jej malarsk\u0105 drog\u0119.<\/p>\n

W czasie pobytu w Wiedniu ucz\u0119szcza\u0142a na kursy rysunku oraz malarstwa prowadzon\u0435 przez profesor\u00f3w zwi\u0105zanych z tamtejsz\u0105 Akademi\u0105 Sztuk Pi\u0119knych. Szybko zwr\u00f3ci\u0142a uwag\u0119 na nowoczesne podej\u015bcie do kompozycji i koloru. Szczeg\u00f3lne wra\u017cenie zrobi\u0142y na niej dzie\u0142a Egona Schielego i Oskara Kokoschki. Z czasem postanowi\u0142a kontynuowa\u0107 edukacj\u0119 artystyczn\u0105 we Francji, marz\u0105c o Pary\u017cu \u2014 \u00f3wczesnej stolicy \u015bwiatowej awangardy.<\/p>\n

Pary\u017c i \u00c9cole de Paris<\/strong><\/p>\n

W 1925 roku, rok po \u015bmierci ojca, Estera Karp wyjecha\u0142a do Pary\u017ca, realizuj\u0105c swoje marzenie o tw\u00f3rczym rozwoju w stolicy \u015bwiatowej awangardy. Pierwsze lata jej pobytu w mie\u015bcie s\u0105 s\u0142abo udokumentowane. Nie wiadomo, czy ucz\u0119szcza\u0142a w\u00f3wczas do kt\u00f3rej\u015b z tzw. wolnych akademii malarstwa, czy te\u017c samodzielnie kszta\u0142ci\u0142a si\u0119, odwiedzaj\u0105c muzea i galerie. Wiadomo jednak, \u017ce regularnie bywa\u0142a w Luwrze, gdzie szczeg\u00f3lne wra\u017cenie wywar\u0142a na niej kolekcja Isaaca de Camondo. Du\u017ce znaczenie mia\u0142y r\u00f3wnie\u017c dzie\u0142a impresjonist\u00f3w i Picassa, kt\u00f3re \u2014 jak sama p\u00f3\u017aniej wspomina\u0142a \u2014 silnie j\u0105 zainspirowa\u0142y.<\/p>\n

W 1930 roku zadebiutowa\u0142a na Salonie Niezale\u017cnych (Salon des Ind\u00e9pendants), co stanowi\u0142o wa\u017cny krok w kierunku jej artystycznego uznania. Ju\u017c w nast\u0119pnym roku zainteresowa\u0142 si\u0119 obrazami Estery s\u0142ynny marszand (handlarz dzie\u0142ami sztuki, promotor i opiekun artyst\u00f3w) Leopold Zborowski (ur. 10 marca 1889 w Zaleszczykach, zm. 25 sierpnia 1932 w Pary\u017cu), polski \u017byd pochodz\u0105cy z terenu dzisiejszej Ukrainy, znany z kluczowej roli w rozwoju karier wielu artyst\u00f3w \u017cydowskiego pochodzenia w Pary\u017cu, kt\u00f3rych wspiera\u0142 nawet wtedy, gdy ich tw\u00f3rczo\u015b\u0107 nie przynosi\u0142a jeszcze zysk\u00f3w. To w\u0142a\u015bnie on zorganizowa\u0142 jej indywidualn\u0105 wystaw\u0119 w swojej paryskiej galerii przy rue de Seine. Nied\u0142ugo potem artystka zaprezentowa\u0142a swoje prace tak\u017ce w galerii Alice Manteau. Nast\u0119pnie na kr\u00f3tko powr\u00f3ci\u0142a do Polski, gdzie w latach 1933\u20131935 mia\u0142a wystawy indywidualne i zbiorowe w \u0141odzi i w Warszawie, zorganizowane przez instytucje \u017cydowskie. Pokazy te spotka\u0142y si\u0119 z pozytywnym odbiorem krytyk\u00f3w, cho\u0107 los wielu wystawionych w\u00f3wczas dzie\u0142 pozostaje nieznany.<\/p>\n

\"Estera<\/a>
Estera Karp, lata 20. XX wieku, dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Eliezera Gilboi<\/figcaption><\/figure>\n

Prawdopodobnie w 1936 roku Karp powr\u00f3ci\u0142a do Pary\u017ca na sta\u0142e. Jej powr\u00f3t m\u00f3g\u0142 by\u0107 zwi\u0105zany ze \u015bmierci\u0105 matki w 1935 roku. Po ponownym osiedleniu si\u0119 w stolicy Francji kontynuowa\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczn\u0105, uczestnicz\u0105c w wystawach, m.in. w Domu Kultury za\u0142o\u017conym przez Louisa Aragona \u2014 znanego poet\u0119 i cz\u0142onka Francuskiej Partii Komunistycznej. W 1938 roku jej prace ponownie zaprezentowano w Salonie Jesiennym (Salon d’Automne).<\/p>\n

Styl Karp cechowa\u0142y intensywne barwy, dynamiczna kompozycja i emocjonalna ekspresja. Malowa\u0142a zar\u00f3wno sceny rodzajowe, portrety, jak i obrazy o g\u0142\u0119bokim znaczeniu symbolicznym. Jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 \u0142\u0105czy\u0142a w sobie zar\u00f3wno wp\u0142ywy \u017cydowskiego folkloru, jak i nowoczesnych pr\u0105d\u00f3w zachodniej Europy. Cz\u0119sto inspirowa\u0142a si\u0119 tematyk\u0105 religijn\u0105 oraz codziennym \u017cyciem spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, co czyni\u0142o jej dzie\u0142a unikalnymi na tle \u00f3wczesnej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n

Jednym z przyk\u0142ad\u00f3w jej dojrza\u0142ego malarstwa jest obraz \u201eDrwale\u201d \u2014 kompozycja przedstawiaj\u0105ca grup\u0119 robotnik\u00f3w podczas pracy w lesie. Obraz ten, utrzymany w intensywnej, ekspresjonistycznej kolorystyce, ukazuje nie tylko fizyczny trud pracy, ale tak\u017ce egzystencjalne napi\u0119cie wpisane w codzienno\u015b\u0107 cz\u0142owieka. \u201eDrwale\u201d \u0142\u0105cz\u0105 tematyk\u0119 spo\u0142eczn\u0105 z indywidualn\u0105 wra\u017cliwo\u015bci\u0105 artystki i s\u0105 jednym z najlepiej znanych przyk\u0142ad\u00f3w jej p\u00f3\u017aniejszej tw\u00f3rczo\u015bci.<\/p>\n

Karp by\u0142a tak\u017ce ilustratork\u0105 i tworzy\u0142a grafiki. Jej prace ukazywa\u0142y si\u0119 w \u017cydowskich czasopismach artystycznych. Prowadzi\u0142a aktywne \u017cycie towarzyskie i intelektualne, uczestnicz\u0105c w dyskusjach artystycznych, spotkaniach w kawiarniach Montparnasse\u2019u oraz w \u017cyciu diaspory \u017cydowskiej w Pary\u017cu. Dzi\u0119ki wsparciu krytyk\u00f3w i kolekcjoner\u00f3w jej prace trafia\u0142y do prywatnych zbior\u00f3w we Francji, Niemczech i Szwajcarii.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Choroba, samotno\u015b\u0107 i czas pr\u00f3by<\/strong><\/p>\n

Cho\u0107 na artystycznej scenie Estera Karp odnosi\u0142a sukcesy, jej \u017cycie prywatne nasycone by\u0142o trudnymi do\u015bwiadczeniami. Ju\u017c w latach 30. zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 pierwsze objawy choroby psychicznej, kt\u00f3ra z biegiem lat coraz silniej wp\u0142ywa\u0142a na jej codzienno\u015b\u0107 i tw\u00f3rczo\u015b\u0107.<\/p>\n

Wymaga\u0142a wielokrotnych hospitalizacji. Leczenie trwa\u0142o latami, z przerwami i nawrotami. Stosowano wobec niej zar\u00f3wno klasyczne, jak – dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy – eksperymentalne metody terapii. Trudno jest oceni\u0107, co rzeczywi\u015bcie jej pomog\u0142o, a co mog\u0142o zaszkodzi\u0107. Ale w tak trudnych chwilach nie by\u0142a zupe\u0142nie sama. Zwi\u0105za\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 swojego \u017cycia z m\u0119\u017cczyzn\u0105 z Polski, kt\u00f3ry tu\u017c po wybuchu wojny w 1939 roku opu\u015bci\u0142 Francj\u0119, by do\u0142\u0105czy\u0107 do formuj\u0105cych si\u0119 oddzia\u0142\u00f3w polskich w Wielkiej Brytanii. Po jego wyje\u017adzie musia\u0142a zosta\u0107 sama\u00a0 w okupowanym Pary\u017cu.<\/p>\n

Gdy w czerwcu 1940 roku Niemcy zaj\u0119li miasto, jej sytuacja zdrowotna, a w tym i psychiczna gwa\u0142townie si\u0119 pogorszy\u0142a. W sierpniu 1941 roku, po kolejnym zaostrzeniu objaw\u00f3w, trafi\u0142a do szpitala psychiatrycznego w Villejuif. P\u00f3\u017aniej zosta\u0142a przeniesiona do o\u015brodka w Saint Maurice. Mo\u017cliwe, \u017ce w\u0142a\u015bnie tam – w cieniu wojny i zagro\u017cenia – uda\u0142o jej si\u0119 przetrwa\u0107. Plac\u00f3wk\u0119 opu\u015bci\u0142a dopiero po wyzwoleniu Pary\u017ca, jesieni\u0105 1944 roku.<\/p>\n

\"Estera<\/a>
Estera Karp, W ogrodzie, Muzeum Historyczne Skierniewic<\/figcaption><\/figure>\n

W czasie II wojny \u015bwiatowej, podobnie jak wielu \u017cydowskich artyst\u00f3w, do\u015bwiadczy\u0142a izolacji, biedy i zagro\u017cenia \u017cycia. Ukrywa\u0142a si\u0119, korzystaj\u0105c z pomocy znajomych Francuz\u00f3w, kt\u00f3rzy ratowali j\u0105 przed deportacj\u0105. Po wojnie jej nazwisko niemal zupe\u0142nie znikn\u0119\u0142o z obiegu artystycznego, cho\u0107 kontynuowa\u0142a tworzenie. W 1954 roku otrzyma\u0142a niewielkie mieszkanie przy bulwarze Saint-Germain 152, kt\u00f3re pe\u0142ni\u0142o zarazem funkcj\u0119 pracowni. Niestety, trudna sytuacja materialna i pogarszaj\u0105cy si\u0119 stan zdrowia psychicznego doprowadzi\u0142y do eksmisji w 1963 roku, m.in. z powodu zaleg\u0142o\u015bci czynszowych oraz skarg s\u0105siad\u00f3w na zak\u0142\u00f3cenia spowodowane objawami psychozy, w tym nasilaj\u0105c\u0105 si\u0119 mani\u0119 prze\u015bladowcz\u0105. W tym czasie, podczas kolejnych hospitalizacji w zak\u0142adach psychiatrycznych, Estera Karp tworzy\u0142a liczne rysunki przy u\u017cyciu prostych \u015brodk\u00f3w:\u00a0 kolorowych d\u0142ugopis\u00f3w i papieru szpitalnego.<\/p>\n

W czerwcu 1964 roku zosta\u0142a przeniesiona na oddzia\u0142 profesora Baruka w szpitalu psychiatrycznym Saint Maurice, gdzie pozostawa\u0142a przez kolejne lata. W 1970 roku, po gwa\u0142townym pogorszeniu stanu zdrowia, trafi\u0142a do szpitala w Cr\u00e9teil, gdzie zmar\u0142a kilka dni p\u00f3\u017aniej w wieku 72 lat. Tworzy\u0142a z potrzeby serca, nie licz\u0105c na uznanie.<\/p>\n

Dziedzictwo i powr\u00f3t do \u015bwiadomo\u015bci<\/strong><\/p>\n

Po wyzwoleniu i zako\u0144czeniu wojny, Estera Karp pozosta\u0142a w Pary\u017cu, lecz przez d\u0142ugi czas jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 by\u0142a niemal ca\u0142kowicie zapomniana. Cho\u0107 artystka zmar\u0142a w 1970 roku, dopiero od lat 90. XX wieku zacz\u0119to na nowo odkrywa\u0107 jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 i przypisywa\u0107 jej nale\u017cne miejsce w historii sztuki. Jej obrazy zacz\u0119to ponownie prezentowa\u0107 w galeriach, m.in. we Francji i w Polsce, co zapocz\u0105tkowa\u0142o proces przywracania jej miejsca w historii sztuki. Muzeum Historyczne w Skierniewicach zorganizowa\u0142o retrospektywn\u0105 wystaw\u0119 jej dzie\u0142, a wsp\u00f3\u0142czesne badania nad histori\u0105 \u00c9cole de Paris coraz cz\u0119\u015bciej uwzgl\u0119dniaj\u0105 jej wk\u0142ad. W 2010 roku odby\u0142a si\u0119 we Francji wystawa zbiorowa z udzia\u0142em jej obraz\u00f3w, zatytu\u0142owana \u201eZapomniane g\u0142osy \u00c9cole de Paris\u201d.<\/p>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Karp stanowi cenny element dziedzictwa kulturowego Europy \u015arodkowo-Wschodniej, przypominaj\u0105c o bogactwie i r\u00f3\u017cnorodno\u015bci tradycji polsko-\u017cydowskiej. Jej los to tak\u017ce przypomnienie o licznych artystach, kt\u00f3rych kariera zosta\u0142a przerwana przez wojny, choroby i marginalizacj\u0119. Estera Karp to przyk\u0142ad kobiety-artystki, kt\u00f3ra mimo niesprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bci pozosta\u0142a wierna sztuce i swoim przekonaniom. Jej \u017cycie i tw\u00f3rczo\u015b\u0107 s\u0105 \u015bwiadectwem nie tylko talentu, ale i niezwyk\u0142ej si\u0142y ducha.<\/p>\n

Dzi\u015b, dzi\u0119ki staraniom badaczy i kurator\u00f3w, jej obrazy trafiaj\u0105 do zbior\u00f3w muzealnych, a katalogi wystaw po\u015bwi\u0119cone s\u0105 analizie jej stylu i roli w dziejach sztuki XX wieku. Dla m\u0142odego pokolenia artyst\u00f3w i historyk\u00f3w sztuki stanowi ona inspiracj\u0119 oraz przypomnienie o nieoczywistych \u015bcie\u017ckach artystycznych, kt\u00f3re nie zawsze prowadz\u0105 do s\u0142awy, lecz zawsze pozostaj\u0105 \u015bwiadectwem indywidualnej wra\u017cliwo\u015bci.<\/p>\n

Historia Estery Karp to opowie\u015b\u0107 o talencie, pasji i walce z przeciwno\u015bciami losu. Cho\u0107 przez dekady jej nazwisko pozostawa\u0142o w cieniu, dzi\u0119ki wysi\u0142kom wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w sztuki i instytucji kulturalnych jej dorobek powraca do zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci. Dla wsp\u00f3\u0142czesnej Polonii, zar\u00f3wno w Polsce, jak i na Ukrainie, Estera Karp mo\u017ce by\u0107 symbolem tw\u00f3rczego dialogu kultur i przypomnieniem o potrzebie ochrony dziedzictwa artystycznego, kt\u00f3re przez lata pozostawa\u0142o zapomniane. Jej historia uczy, \u017ce sztuka ma moc przetrwa\u0107 nawet najtrudniejsze chwile i mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 mostem \u0142\u0105cz\u0105cym pokolenia oraz kultury.<\/em>\u00a0<\/em><\/p>\n

Eugenia Ustenko<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Estera Karp, Drwale | lata 40. XX wieku, Kolekcja Bougl\u00e9, Wersal W\u015br\u00f3d artyst\u00f3w XX wieku ma\u0142o kto by\u0142 tak wyj\u0105tkowy jak Estera Karp (1897\u20131970), znana…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9204,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"class_list":["post-9203","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t