{"id":9331,"date":"2025-07-16T21:09:51","date_gmt":"2025-07-16T18:09:51","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9331"},"modified":"2025-07-16T21:15:56","modified_gmt":"2025-07-16T18:15:56","slug":"maria-jarema-rzezbiarka-malarka-scenografka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/maria-jarema-rzezbiarka-malarka-scenografka\/","title":{"rendered":"Maria Jarema \u2013 rze\u017abiarka, malarka, scenografka"},"content":{"rendered":"
\"Maria<\/a>
Maria Jarema z siostr\u0105, fotografia pochodzi z ksi\u0105\u017cki Agnieszki Daukszy Jaremianka. Biografia, wyd. Znak<\/figcaption><\/figure>\n

Jedna z najciekawszych postaci artystycznych dwudziestowiecznego Krakowa. Tw\u00f3rczyni, kt\u00f3ra nale\u017ca\u0142a do najbardziej renomowanych i post\u0119powych \u015brodowisk artystycznych, a mimo to przez ca\u0142e \u017cycie zachowywa\u0142a niezale\u017cno\u015b\u0107 i tw\u00f3rcz\u0105 autonomi\u0119. Jej \u017cycie i dzie\u0142o uk\u0142adaj\u0105 si\u0119 w opowie\u015b\u0107 o nieustannym poszukiwaniu: nowego j\u0119zyka sztuki, wolno\u015bci kobiecego wyrazu, przestrzeni dla cia\u0142a i ducha w \u015bwiecie podlegaj\u0105cym brutalnym przemianom historycznym.<\/p>\n

Pocz\u0105tki: Stary Sambor \u2013 miasto pogranicza<\/strong><\/p>\n

Maria Jarema urodzi\u0142a si\u0119 24 listopada 1908 roku w Starym Samborze \u2013 niewielkim miasteczku po\u0142o\u017conym malowniczo w dolinie Dniestru, na terenie dzisiejszej Ukrainy. W czasach jej dzieci\u0144stwa miejscowo\u015b\u0107 ta nale\u017ca\u0142a do monarchii austro-w\u0119gierskiej, a po I wojnie \u015bwiatowej \u2013 do II Rzeczypospolitej. Pograniczny charakter Sambora \u2013 zamieszkanego przez Polak\u00f3w, Ukrai\u0144c\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Niemc\u00f3w \u2013 mia\u0142 g\u0142\u0119boki wp\u0142yw na \u015bwiatopogl\u0105d przysz\u0142ej artystki. Miejsce to uczy\u0142o tolerancji, ale te\u017c uwra\u017cliwia\u0142o na napi\u0119cia spo\u0142eczne i historyczne, kt\u00f3re w XX wieku rozsadza\u0142y Europ\u0119 \u015arodkow\u0105.<\/p>\n

Ojciec Marii, J\u00f3zef Jarema, by\u0142 prawnikiem i spo\u0142ecznikiem znanym z bezp\u0142atnej pomocy najubo\u017cszym. Matka, Stefania ze \u015amigielskich, mia\u0142a wykszta\u0142cenie muzyczne \u2013 uko\u0144czy\u0142a konserwatorium. W domu Jarem\u00f3w ceniono sztuk\u0119, wiedz\u0119 i poczucie obywatelskiego obowi\u0105zku. Maria wychowywa\u0142a si\u0119 w\u015br\u00f3d si\u00f3str \u2013 szczeg\u00f3lnie bliska by\u0142a jej Bronis\u0142awa, w rodzinie zwana Niuni\u0105. To ona pozostanie przy Marii do ko\u0144ca \u017cycia.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Droga do sztuki<\/strong><\/p>\n

Po maturze zdanej w 1928 roku w Prywatnym Gimnazjum \u017be\u0144skim im. Marii Konopnickiej w Samborze Jarema przeprowadzi\u0142a si\u0119 do Krakowa. W latach 1929\u20131935 studiowa\u0142a rze\u017ab\u0119 w pracowni Xawerego Dunikowskiego na Akademii Sztuk Pi\u0119knych.<\/p>\n

\"Maria<\/a>
Maria Jarema. CZYTAJ\u0104CY<\/figcaption><\/figure>\n

Ju\u017c jako studentka wraz ze starszym bratem J\u00f3zefem, malarzem z kr\u0119gu kapist\u00f3w, by\u0142a wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielk\u0105 teatru plastycznego\u00a0 Cricot, gdzie nie tylko projektowa\u0142a kostiumy i lalki, lecz tak\u017ce wyst\u0119powa\u0142a na\u00a0 scenie. By\u0142a r\u00f3wnie\u017c tw\u00f3rczyni\u0105 Grupy Krakowskiej \u2013 artystycznego kolektywu, kt\u00f3ry kontestowa\u0142 konserwatyzm \u00f3wczesnych instytucji i szuka\u0142 nowych \u015brodk\u00f3w wyrazu, odwa\u017cnie si\u0119gaj\u0105c po idee sztuki spo\u0142ecznie zaanga\u017cowanej i lewicowej.<\/p>\n

W 1937 roku, za dzia\u0142alno\u015b\u0107 w Mi\u0119dzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom (MOPR), zosta\u0142a aresztowana i przez kilka dni przetrzymywana w wi\u0119zieniu. By\u0142a nie tylko artystk\u0105, ale i obywatelk\u0105 \u2013 uwa\u017cnie \u015bledzi\u0142a zmiany polityczne, anga\u017cowa\u0142a si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 antyfaszystowsk\u0105.<\/p>\n

Relacja z Kantorem i pocz\u0105tki teatru Cricot<\/strong><\/p>\n

Jeszcze przed wojn\u0105 Jarema zwi\u0105za\u0142a si\u0119 artystycznie z Tadeuszem Kantorem \u2013 malarzem, scenografem, re\u017cyserem i teoretykiem sztuki, p\u00f3\u017aniejszym tw\u00f3rc\u0105 s\u0142ynnego Teatru Cricot 2. Kantor by\u0142 osobowo\u015bci\u0105 charyzmatyczn\u0105, wizjonerem, kt\u00f3ry nie uznawa\u0142 kompromis\u00f3w. To on nada\u0142 jej pseudonim \u201eJaremianka\u201d, cho\u0107 sama artystka konsekwentnie u\u017cywa\u0142a nazwiska Jarema, akcentuj\u0105c tym swoj\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107.<\/p>\n

Ich wsp\u00f3\u0142praca zaowocowa\u0142a szeregiem wsp\u00f3lnych projekt\u00f3w teatralnych, a relacja z Kantorem \u2013 cho\u0107 niepozbawiona napi\u0119\u0107 \u2013 mia\u0142a istotny wp\u0142yw na ukszta\u0142towanie Jaremianki jako scenografki i tw\u00f3rczyni nowoczesnego j\u0119zyka teatru plastycznego.<\/p>\n

Osobiste wi\u0119zi – Kornel Filipowicz<\/strong><\/p>\n

Tu\u017c przed wybuchem wojny Maria pozna\u0142a Kornela Filipowicza \u2013 m\u0142odszego od niej o cztery lata pisarza i scenarzyst\u0119, urodzonego w 1913 roku w Tarnopolu. Wkr\u00f3tce po\u0142\u0105czy\u0142a ich bliska wi\u0119\u017a \u2013 zar\u00f3wno osobista, jak i tw\u00f3rcza. Filipowicz, p\u00f3\u017aniejszy partner Wis\u0142awy Szymborskiej, przez wiele lat zwi\u0105zany by\u0142 z Jaremiank\u0105. Ich relacja mia\u0142a charakter g\u0142\u0119boko partnerski, cho\u0107 nigdy nie zosta\u0142a sformalizowana. W 1943 roku urodzi\u0142 si\u0119 ich syn, Aleksander.<\/p>\n

\"Maria<\/a>
Maria Jarema. KOMPOZYCJA VI, 1954<\/figcaption><\/figure>\n

Codzienno\u015b\u0107 w okupowanym Krakowie by\u0142a trudna: Maria pracowa\u0142a jako szatniarka i tworzy\u0142a lalki dla teatrzyk\u00f3w, a jednocze\u015bnie dzia\u0142a\u0142a w konspiracji i wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z robotniczym ruchem oporu.<\/p>\n

Razem z Filipowiczem tworzyli zgrany duet tak\u017ce na polu artystycznym. Jaremianka zilustrowa\u0142a jego debiutancki tomik poezji Mijani, co sta\u0142o si\u0119 symbolicznym dowodem wzajemnego zrozumienia i inspiracji.<\/p>\n

Filipowicz doskonale rozumia\u0142 dylematy, z jakimi mierzy\u0142a si\u0119 artystka. Pisa\u0142 o niej z czu\u0142o\u015bci\u0105 i podziwem. Po jej \u015bmierci w 1958 roku wspomina\u0142:
\n\u201eWojna odebra\u0142a jej pi\u0119\u0107 lat, stalinowska tyrania \u2013 sze\u015b\u0107. Jedena\u015bcie lat niemal pustych w kr\u00f3tkim \u017cyciu artysty \u2013 to bardzo du\u017co.\u201d<\/em>\u00a0<\/em><\/p>\n

Po wojnie \u2013 teatr i malarstwo<\/strong><\/p>\n

Po wojnie Maria Jarema powr\u00f3ci\u0142a do Krakowa. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a Cricot 2, now\u0105 formu\u0142\u0119 teatru Kantora \u2013 jako scenografka, projektantka kostium\u00f3w i aktorka. Jej zmys\u0142 przestrzenny, oszcz\u0119dno\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w i intuicja plastyczna ukszta\u0142towa\u0142y pierwsze przedstawienia tego eksperymentalnego zespo\u0142u.<\/p>\n

Z czasem porzuci\u0142a rze\u017ab\u0119 i w pe\u0142ni odda\u0142a si\u0119 malarstwu oraz grafice. Eksperymentowa\u0142a z technik\u0105 monotypii, kola\u017cem, malowa\u0142a na niepowlekanym papierze. Jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 by\u0142a radykalna, pozbawiona ozdobnik\u00f3w, zanurzona w biologii, ruchu i cielesno\u015bci.<\/p>\n

Najwa\u017cniejsze cykle:<\/p>\n