{"id":9341,"date":"2025-07-16T21:41:49","date_gmt":"2025-07-16T18:41:49","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9341"},"modified":"2025-07-16T21:41:49","modified_gmt":"2025-07-16T18:41:49","slug":"polscy-wojskowi-i-cywile-w-sowieckiej-niewoli-proskrypcje-nkwd","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/polscy-wojskowi-i-cywile-w-sowieckiej-niewoli-proskrypcje-nkwd\/","title":{"rendered":"Polscy wojskowi i cywile w sowieckiej niewoli. Proskrypcje NKWD"},"content":{"rendered":"
\"Cz\u0142onek<\/a>
Cz\u0142onek Rady Wojskowej Frontu Ukrai\u0144skiego N. Chruszczow nad rzek\u0105 San (29 wrze\u015bnia 1939 r.) Z ksi\u0105\u017cki: Kowal M.W. Ukraina w II wojnie \u015bwiatowej i Wielkiej Wojnie Ojczy\u017anianej (1939\u20131945). T.12, Kij\u00f3w, 1999.<\/figcaption><\/figure>\n

Ostateczna wersja rozkazu dla wojsk Frontu Ukrai\u0144skiego o rozpocz\u0119ciu dzia\u0142a\u0144 wojennych przeciwko Wojsku Polskiemu zosta\u0142a podpisana 14 wrze\u015bnia 1939 roku. Nakazywano, by do ko\u0144ca dnia 16 wrze\u015bnia potajemnie skoncentrowa\u0107 wojska okr\u0119gu i by\u0107 gotowym do zdecydowanego natarcia \u201ew celu b\u0142yskawicznego rozbicia si\u0142 przeciwnika\u201d. Natarcie mia\u0142o si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 \u201eod przekroczenia granicy pa\u0144stwowej\u201d o \u015bwicie 17 wrze\u015bnia 1939 roku. W sk\u0142ad Rady Wojskowej Frontu Ukrai\u0144skiego, obok dow\u00f3dcy Kijowskiego Specjalnego Okr\u0119gu Wojskowego (KOWO), komandarma I rangi Siemiona Timoszenki, weszli: pierwszy sekretarz KC KP(b)U \u2013 Nikita Chruszczow, komisarz korpusu W\u0142adimir Borisow oraz szef sztabu frontu \u2013 Niko\u0142aj Watutin.<\/p>\n

Atakiem 17 wrze\u015bnia 1939 roku na Polsk\u0119, bez formalnego wypowiedzenia wojny, kierownictwo stalinowskie ZSRR naruszy\u0142o szereg um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych: traktat pokojowy z Polsk\u0105 z 18 marca 1921 roku podpisany w Rydze; protok\u00f3\u0142 z 9 lutego 1929 roku o wcze\u015bniejszym wej\u015bciu w \u017cycie paktu Brianda\u2013Kellogga, zakazuj\u0105cego wojny jako narz\u0119dzia polityki narodowej; konwencj\u0119 o definicji agresji z 1933 roku; uk\u0142ad o nieagresji mi\u0119dzy ZSRR a Polsk\u0105 z 25 lipca 1932 roku oraz protok\u00f3\u0142 przed\u0142u\u017caj\u0105cy jego obowi\u0105zywanie do 1945 roku; a tak\u017ce wsp\u00f3lny komunikat rz\u0105d\u00f3w Polski i ZSRR og\u0142oszony w Moskwie 26 listopada 1938 roku, w kt\u00f3rym ponownie potwierdzono, \u017ce podstaw\u0105 pokojowych relacji mi\u0119dzy oboma pa\u0144stwami jest traktat o nieagresji z 1932 roku. Tym samym kierownictwo stalinowskie rozp\u0119ta\u0142o nie tylko agresywn\u0105 wojn\u0119, lecz tak\u017ce wojn\u0119 w ra\u017c\u0105cym naruszeniu traktat\u00f3w i um\u00f3w mi\u0119dzynarodowych.<\/p>\n

W wyniku zbrojnej agresji we wrze\u015bniu 1939 roku Zwi\u0105zek Radziecki zaj\u0105\u0142 wschodnie wojew\u00f3dztwa II Rzeczypospolitej \u2013 obszar oko\u0142o 200 tys. km\u00b2 z liczb\u0105 ludno\u015bci ponad 13 milion\u00f3w. Pomimo kl\u0119ski Wojska Polskiego i okupacji kraju pa\u0144stwo polskie nie przesta\u0142o istnie\u0107. 30 wrze\u015bnia 1939 roku w Pary\u017cu rozpocz\u0119li dzia\u0142alno\u015b\u0107: prezydent W\u0142adys\u0142aw Raczkiewicz oraz rz\u0105d z premierem W\u0142adys\u0142awem Sikorskim na czele. Ich legalno\u015b\u0107 zosta\u0142a uznana przez Francj\u0119, Wielk\u0105 Brytani\u0119, USA i wiele innych pa\u0144stw. Jednym ze skutk\u00f3w agresji ZSRR przeciwko Polsce by\u0142o wzi\u0119cie do niewoli 452\u202f536 polskich \u017co\u0142nierzy \u2013 w\u015br\u00f3d nich znaczn\u0105 liczb\u0119 oficer\u00f3w zawodowych, rezerwy i w stanie spoczynku, weteran\u00f3w wojny polsko-sowiecko-ukrai\u0144skiej z 1920 roku, uwa\u017canych za wojskow\u0105 dum\u0119 Polski. W okresie od 17 wrze\u015bnia do 2 pa\u017adziernika 1939 roku wojska Frontu Ukrai\u0144skiego wzi\u0119\u0142y do niewoli 392\u202f334 polskich \u017co\u0142nierzy, w tym 16,7 tys. oficer\u00f3w, a wojska Frontu Bia\u0142oruskiego od 17 do 30 wrze\u015bnia \u2013 60,2 tys., w tym 2,1 tys. oficer\u00f3w. \u0141\u0105cznie \u2013 18,8 tys. oficer\u00f3w.<\/p>\n

\"Dzia\u0142ania<\/a>
Dzia\u0142ania zbrojne na froncie polsko-radzieckim we wrze\u015bniu 1939 roku
\u0179r\u00f3d\u0142o: Ho\u0142ubko W., Hryciuk W., \u0141ysenko O., Historia wojen i sztuki wojennej, t. 3, Chark\u00f3w, 2019.<\/figcaption><\/figure>\n

Wraz z nimi do niewoli radzieckiej trafili stra\u017cnicy graniczni, policjanci, urz\u0119dnicy wysokiego szczebla, politycy, naukowcy oraz osadnicy wojskowi. W numerze 9 (736) wspominali\u015bmy ju\u017c, \u017ce do nieformalnej wojny z Polsk\u0105 radzieckie s\u0142u\u017cby specjalne przygotowywa\u0142y si\u0119 ju\u017c od 1925 roku, prowadz\u0105c agenturalny zbi\u00f3r tajnych informacji na temat polskich wojskowych, funkcjonariuszy s\u0142u\u017cb specjalnych i organ\u00f3w porz\u0105dkowych, lider\u00f3w organizacji, znanych dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i politycznych oraz naukowc\u00f3w. 8 wrze\u015bnia 1939 r. rozpocz\u0119to praktyczne wykorzystanie wcze\u015bniej przygotowanych przez GPU\u2013NKWD list Polak\u00f3w, czyli tzw. \u201eoperacj\u0119 proskrypcyjn\u0105\u201d. (Proskrypcje<\/em> \u2013 z \u0142ac. proscriptio<\/em>, og\u0142oszenie; w staro\u017cytnym Rzymie listy os\u00f3b publicznie uznanych za wyj\u0119te spod prawa. Wprowadzono je w I w. p.n.e. jako \u015brodek represji wobec przeciwnik\u00f3w politycznych przez ob\u00f3z rz\u0105dz\u0105cy). W nocy z 15 wrze\u015bnia 1939 roku z Moskwy do Kijowa nadszed\u0142 szyfrogram ze \u015bci\u015ble tajn\u0105 dyrektyw\u0105 nr 20177 \u0141awrientija Berii w zwi\u0105zku z planowanym wkroczeniem Armii Czerwonej na terytorium pa\u0144stwa polskiego. W miar\u0119 post\u0119p\u00f3w wojsk radzieckich i okupacji kolejnych obszar\u00f3w planowano utworzenie tymczasowych administracji, do kt\u00f3rych mieli wej\u015b\u0107 kierownicy tworzonych ad hoc grup operacyjno-czekistowskich. Liderzy tych grup otrzymali szeroki zakres zada\u0144, z kt\u00f3rych najwa\u017cniejsze brzmia\u0142y: \u201eW celu zapobie\u017cenia dzia\u0142alno\u015bci zdradziecko-spiskowej \u2013 aresztowa\u0107 i og\u0142osi\u0107 zak\u0142adnikami najbardziej znanych przedstawicieli ziemian, ksi\u0105\u017c\u0105t, arystokracji i kapitalist\u00f3w. Aresztowa\u0107 najbardziej reakcyjnych cz\u0142onk\u00f3w administracji rz\u0105dowej (kierownik\u00f3w terytorialnych organ\u00f3w policji, \u017candarmerii, stra\u017cy granicznej oraz oddzia\u0142\u00f3w II Wydzia\u0142u Sztabu Generalnego, wojewod\u00f3w i ich najbli\u017cszych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w), przyw\u00f3dc\u00f3w kontrrewolucyjnych partii \u2013 Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS), Stronnictwa Narodowego (SN \u2013 dawna endecja), Stronnictwa Pracy (SP), Chrze\u015bcija\u0144skiej Demokracji, Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR \u2013 organizacja m\u0142odzie\u017cy nacjonalistycznej), UNDO \u2013 Ukrai\u0144skiego Zjednoczenia Narodowo-Demokratycznego, OUN \u2013 Organizacji Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w, USRP \u2013 Ukrai\u0144skiej Socjalistycznej Partii Radykalnej, FNE \u2013 Frontu Jedno\u015bci Narodowej, BNSO \u2013 Bia\u0142oruskiej Narodowo-Socjalistycznej Organizacji, BNO \u2013 Bia\u0142oruskiego Zjednoczenia Narodowego (do 1934 r. \u2013 Bia\u0142oruska Chrze\u015bcija\u0144ska Demokracja), BRP \u2013 organizacji bia\u0142ogwardyjskiej monarchistycznej emigracji, ROVS \u2013 Rosyjskiego Og\u00f3lnowojskowego Zwi\u0105zku (organizacja monarchistycznej emigracji bia\u0142ogwardyjskiej)\u201d. Dzia\u0142alno\u015bci\u0105 \u201egrup kijowskich\u201d mia\u0142 kierowa\u0107 sztab pod dow\u00f3dztwem majora Ponomariowa. Ich dzia\u0142ania mia\u0142y by\u0107 koordynowane z drugim sekretarzem KC KP(b) Ukrainy \u2013 Mychaj\u0142em Burmystrenk\u0105, dzi\u0119ki czemu w\u0142\u0105czono tak\u017ce jednostki administracji partyjnej. Kierownikom grup przekazano wspomniane wcze\u015bniej listy os\u00f3b przeznaczonych do aresztowania. Tego samego dnia ludowy komisarz spraw wewn\u0119trznych ZSRR \u0141. Beria podpisa\u0142 operacyjny rozkaz NKWD nr 001064 o przeprowadzeniu masowych aresztowa\u0144 \u201enajbardziej reakcyjnych\u201d polskich w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, kapitalist\u00f3w, ziemian, dzia\u0142aczy partii politycznych (polskich i ukrai\u0144skich), a tak\u017ce oficer\u00f3w czynnych i rezerwist\u00f3w. Do realizacji rozkazu powo\u0142ano 9 operacyjno-czekistowskich grup, w tym 5 w KOWO. W Kijowie utworzono 4 takie grupy: 3 aktywne i 1 rezerwow\u0105. Ka\u017cda otrzyma\u0142a przydzia\u0142 300 funkcjonariuszy. Grupy operacyjno-czekistowskie dysponowa\u0142y imiennymi listami os\u00f3b do natychmiastowego aresztowania. Jak ju\u017c wspomniano, listy te przygotowywano przez GPU\u2013NKWD USRR w latach 1925\u20131935 na wypadek wojny i \u201ezdobycia przez nasze jednostki terytorium wroga\u201d. W \u015blad za rozkazem NKWD nr 001064 wydawano kolejne dyspozycje dotycz\u0105ce sporz\u0105dzania list Polak\u00f3w \u2013 m.in. rozkaz nr 001353 z 5 listopada 1939 roku, opracowany na podstawie materia\u0142\u00f3w archiwalno-agenturalnych sekretariatu Wydzia\u0142u III (kontrwywiadu) G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwowego (GU\u0141GB) NKWD ZSRR \u2013 tzw. Lista nr 5.<\/p>\n

\"Pierwsza<\/a>
Pierwsza strona Listy nr 5. GDA SBU<\/figcaption><\/figure>\n

S\u0105dz\u0105c po numeracji listy, takich dokument\u00f3w w dyspozycji czekist\u00f3w by\u0142o wi\u0119cej ni\u017c jeden. Schemat dzia\u0142ania wygl\u0105da\u0142 nast\u0119puj\u0105co: Na pocz\u0105tku rezydentura Wydzia\u0142u Zagranicznego GPU USRR od 1925 roku zbiera\u0142a informacje na terytorium Polski na temat wojskowych i cywil\u00f3w. Do 1935 roku tym samym zajmowa\u0142o si\u0119 ju\u017c NKWD USRR.
\nNa podstawie zebranych danych sporz\u0105dzano listy Polak\u00f3w. Nast\u0119pnie trafia\u0142y one na \u0141ubiank\u0119, gdzie by\u0142y gromadzone i przechowywane w Pierwszym Wydziale Specjalnym OGPU\u2013NKWD ZSRR. Z chwil\u0105 rozpocz\u0119cia nieformalnej wojny ZSRR przeciwko Polsce we wrze\u015bniu 1939 roku listy Polak\u00f3w zosta\u0142y przekazane z Moskwy do dyspozycji operacyjno-czekistowskich grup w celu przeprowadzenia masowych aresztowa\u0144 wskazanych w nich obywateli polskich.<\/p>\n

(Przy przygotowaniu artyku\u0142u wykorzystano materia\u0142y GDA SBU, prace W. Ho\u0142ubki, W. Hryciuka, O. \u0141ysenki, IPN, Instytutu Bada\u0144 Politycznych i Etnonarodowych NAN Ukrainy, N. Lebiediewej, W. Filimonichina)<\/em><\/p>\n

Walerij Filimonichin
\nCDN<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ostateczna wersja rozkazu dla wojsk Frontu Ukrai\u0144skiego o rozpocz\u0119ciu dzia\u0142a\u0144 wojennych przeciwko Wojsku Polskiemu zosta\u0142a podpisana 14 wrze\u015bnia 1939 roku. Nakazywano, by do ko\u0144ca dnia…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9342,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-9341","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t