{"id":9403,"date":"2025-08-08T15:13:26","date_gmt":"2025-08-08T12:13:26","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9403"},"modified":"2025-08-08T15:15:59","modified_gmt":"2025-08-08T12:15:59","slug":"erna-rosenstein-artystka-wyobrazni-i-pamieci-losy-ktore-odbily-sie-echem-w-sztuce","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/erna-rosenstein-artystka-wyobrazni-i-pamieci-losy-ktore-odbily-sie-echem-w-sztuce\/","title":{"rendered":"Erna Rosenstein \u2013 artystka wyobra\u017ani i pami\u0119ci. Losy, kt\u00f3re odbi\u0142y si\u0119 echem w sztuce"},"content":{"rendered":"
\"Erna<\/a>
Erna Rosenstein<\/figcaption><\/figure>\n

Erna Rosenstein by\u0142a jedn\u0105 z\u00a0 postaci polskiej awangardy XX wieku. Jej \u017cycie i dorobek artystyczny s\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane z histori\u0105 Europy \u015arodkowo-Wschodniej, dramatem zag\u0142ady oraz powojenn\u0105 pr\u00f3b\u0105 odbudowy \u015bwiata poprzez sztuk\u0119.<\/em><\/strong><\/p>\n

Dzieci\u0144stwo i m\u0142odo\u015b\u0107 na tle przeobra\u017ce\u0144 Europy<\/h3>\n

Erna Rosenstein urodzi\u0142a si\u0119 w 1913 roku we Lwowie, w rodzinie \u017cydowskiej wywodz\u0105cej si\u0119 z galicyjskiego \u015brodowiska inteligenckiego, pos\u0142uguj\u0105cej si\u0119 j\u0119zykiem polskim. Jej ojciec, Maurycy Rosenstein, by\u0142 znanym adwokatem, a p\u00f3\u017aniej emerytowanym s\u0119dzi\u0105, a dom rodzinny \u2013 przestrzeni\u0105 spotka\u0144 intelektualnych, nasycon\u0105 kultur\u0105 i j\u0119zykiem polskim. Lw\u00f3w w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym by\u0142 miastem wielu kultur, ale i napi\u0119\u0107 narodowo\u015bciowych. To w\u0142a\u015bnie w tym kontek\u015bcie formowa\u0142a si\u0119 to\u017csamo\u015b\u0107 m\u0142odej artystki \u2013 na styku j\u0119zyk\u00f3w, tradycji i narodowych afiliacji.<\/p>\n

W 1932 roku Rosenstein rozpocz\u0119\u0142a studia na Akademii Sztuk Pi\u0119knych w Wiedniu, a nast\u0119pnie kontynuowa\u0142a je w Krakowie. W m\u0142odzie\u0144czych latach zwi\u0105zana by\u0142a ze \u015brodowiskami lewicowymi, fascynowa\u0142a si\u0119 awangard\u0105 europejsk\u0105, w szczeg\u00f3lno\u015bci surrealizmem i dadaizmem \u2013 kierunkiem artystycznym powsta\u0142ym podczas I wojny \u015bwiatowej, kt\u00f3ry odrzuca\u0142 logik\u0119, racjonalizm i tradycyjne formy sztuki, pos\u0142uguj\u0105c si\u0119 absurdem, prowokacj\u0105 i przypadkiem. Wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a z Grup\u0105 Krakowsk\u0105 \u2013 awangardowym stowarzyszeniem artyst\u00f3w powsta\u0142ym w latach 30. XX wieku, skupiaj\u0105cym malarzy, rze\u017abiarzy i teoretyk\u00f3w sztuki, kt\u00f3rzy sprzeciwiali si\u0119 akademickim normom i promowali sztuk\u0119 nowoczesn\u0105 inspirowan\u0105 m.in. surrealizmem i konstruktywizmem, do kt\u00f3rej nale\u017celi tacy tw\u00f3rcy jak Jonasz Stern \u2013 malarz i grafik, ocala\u0142y z Holocaustu, znany z ekspresyjnych kompozycji, Tadeusz Kantor \u2013 wybitny re\u017cyser, scenograf i tw\u00f3rca teatru Cricot 2, jeden z najwa\u017cniejszych artyst\u00f3w powojennej Europy oraz Maria Jarema \u2013 rze\u017abiarka i malarka, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cycielka Grupy Krakowskiej i pionierka abstrakcji w Polsce.<\/p>\n

Wojna, zag\u0142ada, trauma<\/h3>\n

Wojna zmieni\u0142a wszystko. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Lwowa w 1941 roku Erna Rosenstein wraz z rodzicami podj\u0119\u0142a pr\u00f3b\u0119 ucieczki do Warszawy. W czasie tej podr\u00f3\u017cy jej rodzice zostali brutalnie zamordowani przez cz\u0142owieka, kt\u00f3ry mia\u0142 im pom\u00f3c. Sama artystka cudem ocala\u0142a, po ucieczce z lasu dotar\u0142a do szpitala w Jadowie, gdzie przez kilka dni ukrywa\u0142a swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107, symuluj\u0105c amnezj\u0119.<\/p>\n

Z pomoc\u0105 personelu szpitala uda\u0142o jej si\u0119 uciec przed planowanym aresztowaniem. Wr\u00f3ci\u0142a do Warszawy, gdzie pr\u00f3bowa\u0142a skontaktowa\u0107 si\u0119 z krewnymi. Dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce rodzice zostali zamordowani, a przy ich cia\u0142ach znaleziono adres kontaktowy, co zagrozi\u0142o dalszym cz\u0142onkom rodziny. Od tej chwili Rosenstein ukrywa\u0142a si\u0119 pod fa\u0142szywym nazwiskiem El\u017cbieta Nowak. Prze\u017cy\u0142a okupacj\u0119 dzi\u0119ki fa\u0142szywym dokumentom i pomocy \u017cyczliwych os\u00f3b.<\/p>\n

\"Z<\/a>
Z okupacji \u2013 nie do nazwania<\/figcaption><\/figure>\n

To do\u015bwiadczenie na zawsze odcisn\u0119\u0142o si\u0119 na jej tw\u00f3rczo\u015bci. Przez ca\u0142e \u017cycie nie potrafi\u0142a m\u00f3wi\u0107 o \u015bmierci rodzic\u00f3w wprost \u2013 zamiast tego tworzy\u0142a symboliczne obrazy, pe\u0142ne aluzji, niepokoju i metafor. Jej sztuka sta\u0142a si\u0119 aktem pami\u0119ci, a jednocze\u015bnie pr\u00f3b\u0105 ocalenia wyobra\u017ani w \u015bwiecie po katastrofie.<\/p>\n

Powojenne poszukiwania: sztuka jako pami\u0119\u0107<\/h3>\n

Po wojnie Erna Rosenstein powr\u00f3ci\u0142a do Krakowa i aktywnie w\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 artystyczn\u0105. Wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142a reaktywowan\u0105 Grup\u0119 Krakowsk\u0105, a od lat 50. wystawia\u0142a w kraju i za granic\u0105. Cho\u0107 jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 formalnie wpisywa\u0142a si\u0119 w nurt surrealizmu, trudno j\u0105 jednoznacznie sklasyfikowa\u0107. Sama artystka dystansowa\u0142a si\u0119 od sztywnych podzia\u0142\u00f3w \u2013 interesowa\u0142a j\u0105 przede wszystkim wolno\u015b\u0107 tw\u00f3rcza.<\/p>\n

Jej obrazy i rysunki z tego okresu to pe\u0142ne symboliki kompozycje \u2013 zdeformowane postacie, organiczne formy, przedmioty codziennego u\u017cytku przekszta\u0142cone w dziwaczne, nierealne formy przypominaj\u0105ce senne wizje. U\u017cywa\u0142a technik mieszanych: farb, tuszu, kola\u017cy, obiekt\u00f3w znalezionych, a nawet element\u00f3w haftu. Centralnym tematem by\u0142a pami\u0119\u0107 \u2013 nie tyle dokumentacja wydarze\u0144, co ich emocjonalne echo.<\/p>\n

W jej tw\u00f3rczo\u015bci powracaj\u0105 tak\u017ce wizerunki matki i ojca \u2013 cz\u0119sto w formie zdeformowanej, fragmentarycznej, czasem z odci\u0119t\u0105 g\u0142ow\u0105. Te poruszaj\u0105ce przedstawienia s\u0105 \u015bwiadectwem traumy po ich tragicznej \u015bmierci i jednocze\u015bnie pr\u00f3b\u0105 symbolicznego zachowania pami\u0119ci. To sztuka bardzo osobista, lecz jednocze\u015bnie uniwersalna \u2013 opowiada o rozpadzie \u015bwiata i konieczno\u015bci jego odbudowy za pomoc\u0105 sztuki.<\/p>\n

Poezja i s\u0142owo: drugi j\u0119zyk Rosenstein<\/h3>\n

Erna Rosenstein by\u0142a r\u00f3wnie\u017c poetk\u0105. Cho\u0107 jej dorobek literacki nie jest tak obszerny jak malarski, to tomiki takie jak \u201e\u015alad\u201d (1967) czy \u201eSpoza granic mowy\u201d (1976) stanowi\u0105 wa\u017cne \u015bwiadectwo my\u015bli i wra\u017cliwo\u015bci artystki. Jej wiersze, podobnie jak obrazy, oscyluj\u0105 wok\u00f3\u0142 temat\u00f3w utraty, dzieci\u0144stwa, snu, \u015bmierci i odrodzenia.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 j\u0119zykiem pe\u0142nym neologizm\u00f3w i metafor, a struktura jej poezji by\u0142a zbli\u017cona do kola\u017cu \u2013 urywki my\u015bli, wspomnienia, d\u017awi\u0119ki. Krytycy cz\u0119sto por\u00f3wnywali jej pisarstwo do tw\u00f3rczo\u015bci Mirona Bia\u0142oszewskiego \u2013 z uwagi na podobne eksperymenty j\u0119zykowe oraz osobisty ton wypowiedzi.<\/p>\n

Wiersz z tomu „\u015alad”:<\/em><\/strong><\/p>\n

Obecno\u015b\u0107
\nGdy ju\u017c nie b\u0119d\u0119 tu mog\u0142a chodzi\u0107,
\ns\u0142o\u0144ce i \u015bnieg przejd\u0105 za mnie.
\nGdy ju\u017c nie b\u0119d\u0119 mog\u0142a m\u00f3wi\u0107,
\nniebo z\u0142agodnieje,
\na je\u015bli ju\u017c i nie westchn\u0119,
\nb\u0119dzie o mnie milcza\u0142 wiatr…
\nUlica przechodzi\u0107 b\u0119dzie za mnie,
\nw moim imieniu.<\/p>\n

Rehabilitacja i nowe odczytania<\/h3>\n

Cho\u0107 przez lata Erna Rosenstein by\u0142a ceniona w \u015brodowisku artystycznym, to szersza publiczno\u015b\u0107 odkry\u0142a j\u0105 na nowo dopiero w XXI wieku. W 2021 roku nowojorska galeria Hauser & Wirth zaprezentowa\u0142a retrospektywn\u0105 wystaw\u0119 zatytu\u0142owan\u0105 Once Upon a Time<\/em>, przywracaj\u0105c jej miejsce w historii mi\u0119dzynarodowej awangardy.<\/p>\n

W Polsce jej prace mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 m.in. w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie (wystawa indywidualna w 2021 roku), Muzeum Sztuki w \u0141odzi oraz w krakowskim MOCAK-u, gdzie prezentowano je w ramach kilku wystaw sta\u0142ych i czasowych po\u015bwi\u0119conych sztuce powojennej. Zainteresowanie Rosenstein zbieg\u0142o si\u0119 z rosn\u0105cym zainteresowaniem sztuk\u0105 kobiet oraz pr\u00f3bami nowego spojrzenia na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 artyst\u00f3w, kt\u00f3rych \u017cycie naznaczy\u0142a trauma Holocaustu.<\/p>\n

Artystka poza kategoriami<\/h3>\n

Rosenstein konsekwentnie unika\u0142a etykiet. Nie uwa\u017ca\u0142a si\u0119 ani za \u201emalark\u0119 \u017cydowsk\u0105\u201d, ani \u201epolsk\u0105\u201d, ani \u201esurrealistk\u0119\u201d. Jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 przekracza\u0142a granice \u2013 narodowe, estetyczne, polityczne. By\u0142a pr\u00f3b\u0105 stworzenia w\u0142asnego \u015bwiata, w kt\u00f3rym przesz\u0142o\u015b\u0107 i tera\u017aniejszo\u015b\u0107 przenikaj\u0105 si\u0119 w spos\u00f3b nieoczywisty.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Ciekawym aspektem jej biografii by\u0142 r\u00f3wnie\u017c fakt, \u017ce pomimo dramatycznych prze\u017cy\u0107, pozosta\u0142a wierna Polsce jako miejscu tworzenia. Cho\u0107 mia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyjazdu na Zach\u00f3d, zdecydowa\u0142a si\u0119 na \u017cycie i prac\u0119 w Warszawie, gdzie zmar\u0142a w 2004 roku. Jej postawa artystyczna i \u017cyciowa dowodzi\u0142a, \u017ce sztuka mo\u017ce by\u0107 form\u0105 oporu, sposobem prze\u017cycia i \u015bwiadectwem losu pokolenia zniszczonego przez wojn\u0119.<\/p>\n

Dziedzictwo i znaczenie<\/h3>\n

Dzi\u015b prace Erny Rosenstein\u00a0 znajduj\u0105 si\u0119 w zbiorach najwa\u017cniejszych muze\u00f3w, a badacze sztuki coraz cz\u0119\u015bciej wskazuj\u0105 na jej wp\u0142yw na kolejne pokolenia tw\u00f3rc\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno w Polsce, jak i za granic\u0105.<\/p>\n

W kontek\u015bcie polsko-ukrai\u0144skim warto podkre\u015bli\u0107 jej lwowskie korzenie. Miasto, z kt\u00f3rego pochodzi\u0142a, ukszta\u0142towa\u0142o jej to\u017csamo\u015b\u0107 i wra\u017cliwo\u015b\u0107. Dzi\u015b, w czasie odradzaj\u0105cych si\u0119 kontakt\u00f3w kulturalnych mi\u0119dzy Polsk\u0105 a Ukrain\u0105, pami\u0119\u0107 o takich postaciach jak Erna Rosenstein mo\u017ce pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 pomostu \u2013 przypominaj\u0105c o wsp\u00f3lnej przesz\u0142o\u015bci i potencjale wsp\u00f3\u0142pracy.<\/p>\n

Zako\u0144czenie<\/h3>\n

Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Erny Rosenstein pozostaje aktualna \u2013 nie tylko jako artystyczny komentarz do do\u015bwiadcze\u0144 XX wieku, ale te\u017c jako uniwersalna opowie\u015b\u0107 o wyobra\u017ani, kt\u00f3ra ratuje przed zapomnieniem. W jej obrazach, tekstach i kola\u017cach przesz\u0142o\u015b\u0107 nie znika \u2013 staje si\u0119 tworzywem, z kt\u00f3rego powstaje co\u015b nowego. W \u015bwiecie pe\u0142nym niepewno\u015bci, g\u0142os Rosenstein wybrzmiewa jako przypomnienie, \u017ce sztuka potrafi ocala\u0107 \u2013 nie tyle rzeczywisto\u015b\u0107, ile sens, kt\u00f3ry w niej odnajdujemy.<\/p>\n

Eugenia Ustenko
\n<\/strong>(Wykorzystane \u017ar\u00f3d\u0142a z internetu)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Erna Rosenstein by\u0142a jedn\u0105 z\u00a0 postaci polskiej awangardy XX wieku. Jej \u017cycie i dorobek artystyczny s\u0105 nierozerwalnie zwi\u0105zane z histori\u0105 Europy \u015arodkowo-Wschodniej, dramatem zag\u0142ady oraz…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9404,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[],"class_list":["post-9403","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kultura"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t