{"id":9417,"date":"2025-08-08T15:29:23","date_gmt":"2025-08-08T12:29:23","guid":{"rendered":"https:\/\/dk.com.ua\/?p=9417"},"modified":"2025-08-08T15:29:23","modified_gmt":"2025-08-08T12:29:23","slug":"starobielski-oboz-specjalny-nkwd-zsrr-dla-polskich-jencow-wojennych-proby-zorganizowanego-oporu-przeciwko-sowieckim-okupantom-przez-ocalalych-z-aresztow-polskich-oficerow-i-ukraincow-losy-polskich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dk.com.ua\/home\/starobielski-oboz-specjalny-nkwd-zsrr-dla-polskich-jencow-wojennych-proby-zorganizowanego-oporu-przeciwko-sowieckim-okupantom-przez-ocalalych-z-aresztow-polskich-oficerow-i-ukraincow-losy-polskich\/","title":{"rendered":"Starobielski ob\u00f3z specjalny NKWD ZSRR dla polskich je\u0144c\u00f3w wojennych. (Pr\u00f3by zorganizowanego oporu przeciwko sowieckim okupantom przez ocala\u0142ych z areszt\u00f3w polskich oficer\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w. Losy polskich je\u0144c\u00f3w wojennych i cywil\u00f3w. Tworzenie agenturalno-informacyjnej sieci NKWD w obozach specjalnych)."},"content":{"rendered":"
\"Klasztor<\/a>
Klasztor starobielski \u201cWszystkich Strapionych Rado\u015b\u0107\u201d. Cerkiew Ikony Matki Bo\u017aej \u201cWszystkich Strapionych Rado\u015b\u0107\u201d w Starobielsku. Zdj\u0119cie Nikity Peregriny. Nowoczesny wygl\u0105d. Pl. Wikiprdia.org<\/figcaption><\/figure>\n

W poprzednim numerze pisali\u015bmy mi\u0119dzy innymi o tym, \u017ce J\u00f3zef Stalin osobi\u015bcie wprowadzi\u0142 poprawki do tekstu uchwa\u0142y Biura Politycznego KC WKP(b) z 3 pa\u017adziernika 1939 roku dotycz\u0105cej przetrzymywania polskich oficer\u00f3w w\u0142a\u015bnie w obozach specjalnych NKWD w Starobielsku, Ostaszkowie i Kozielsku. Przed bolszewickim zamachem stanu w 1917 roku wymienione obozy mie\u015bci\u0142y si\u0119 w prawos\u0142awnych klasztorach. By\u0142y to solidne, murowane budowle, otoczone wysokimi i mocnymi murami, co czyni\u0142o je niedost\u0119pnymi dla os\u00f3b postronnych i u\u0142atwia\u0142o ich pilnowanie.<\/p>\n

Dzi\u015b szczeg\u00f3\u0142owo skupiamy si\u0119 na starobielskim obozie specjalnym NKWD ZSRR. Dlaczego w\u0142a\u015bnie Starobielsk? Geograficznie ob\u00f3z znajdowa\u0142 si\u0119 na terytorium \u00f3wczesnej Ukrai\u0144skiej SRR \u2013 co stanie si\u0119 punktem wyj\u015bcia do naszej dalszej opowie\u015bci o rozszerzeniu Zbrodni Katy\u0144skiej na terytorium Ukrainy, w szczeg\u00f3lno\u015bci na miasta Kij\u00f3w, Chark\u00f3w i Cherso\u0144.<\/p>\n

Niewielkie, trzydziestotysi\u0119czne miasteczko Starobielsk po\u0142o\u017cone jest we wschodniej cz\u0119\u015bci Ukrainy, nad rzek\u0105 Ajdar, w obwodzie woroshy\u0142owgradzkim (obecnie obw\u00f3d \u0142uga\u0144ski, Ukraina), oko\u0142o 95 kilometr\u00f3w na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od miasta Woroshy\u0142owgrad (obecnie czasowo okupowanego przez wojska rosyjskie \u0141uga\u0144ska). Ob\u00f3z specjalny dla polskich je\u0144c\u00f3w wojennych zlokalizowano na terenie by\u0142ego \u017ce\u0144skiego klasztoru. Po nadej\u015bciu bolszewik\u00f3w zakonnice zosta\u0142y zlikwidowane. Sam klasztor znajdowa\u0142 si\u0119 na obrze\u017cach miasta i zajmowa\u0142 kilka hektar\u00f3w. Otacza\u0142 go wysoki mur, a na jego terenie znajdowa\u0142y si\u0119 dwie cerkwie: wi\u0119ksza \u2013 bezpo\u015brednio nad g\u0142\u00f3wn\u0105 bram\u0105 \u2013 i mniejsza po lewej stronie od wej\u015bcia. Klasztor sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z kilku budynk\u00f3w murowanych i drewnianych.<\/p>\n

Po rewolucji klasztor s\u0142u\u017cy\u0142 jako tymczasowy ob\u00f3z dla przetrzymywania wi\u0119\u017ani\u00f3w przeznaczonych do deportacji lub wykonania na nich wyrok\u00f3w \u015bmierci. W drugiej po\u0142owie lat trzydziestych pomieszczenia klasztoru przekszta\u0142cono w magazyn zbo\u017ca. Jak wspomnieli\u015bmy, od 3 pa\u017adziernika 1939 roku Stalin zarz\u0105dzi\u0142 przekszta\u0142cenie kilku klasztor\u00f3w, w tym starobielskiego, w obozy specjalne NKWD ZSRR, do kt\u00f3rych trafi\u0142o 7352 polskich je\u0144c\u00f3w wojennych, z czego 4813 stanowili szeregowi, a 2232 \u2013 oficerowie, w tym 4 kobiety. Rzeczywista pojemno\u015b\u0107 obozu wynosi\u0142a tylko 2\u20132,5 tys. wi\u0119\u017ani\u00f3w, dlatego wi\u0119kszo\u015b\u0107 Polak\u00f3w przez d\u0142ugi czas przebywa\u0142a pod go\u0142ym niebem. Aby zwi\u0119kszy\u0107 pojemno\u015b\u0107 obozu, z klasztoru usuni\u0119to 2 tys. ton zbo\u017ca, a tak\u017ce wywieziono 2500 \u017co\u0142nierzy szeregowych, co na 17 pa\u017adziernika 1939 roku pozwoli\u0142o rozmie\u015bci\u0107 w obozie oko\u0142o 5 tys. polskich \u017co\u0142nierzy. (\u0179r\u00f3d\u0142o: Kola A. Archeologia zbrodni. Oficerowie polscy na cmentarzu ofiar NKWD w Charkowie. Toru\u0144. 2005. 442 s. \u0421.25\u201326, 28.)<\/em><\/p>\n

Aby unikn\u0105\u0107 niemieckiej niewoli, cz\u0119\u015b\u0107 polskich oficer\u00f3w, a tak\u017ce znanych dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych i politycznych, przenios\u0142a si\u0119 z centralnej Polski na anektowane przez Zwi\u0105zek Radziecki terytoria Galicji Wschodniej i Wo\u0142ynia. Nie z\u0142o\u017cyli broni \u2013 rozpocz\u0119li walk\u0119 z okupacyjnym re\u017cimem stalinowskim. Ju\u017c w pierwszych dniach po zako\u0144czeniu kampanii wojennej we Lwowie i innych miastach Zachodniej Ukrainy zacz\u0119to tworzy\u0107 podziemne organizacje. R\u00f3wnolegle aktywnie dzia\u0142a\u0107 zacz\u0119li tak\u017ce Ukrai\u0144cy, zak\u0142adaj\u0105c organizacje konspiracyjne OUN i UNDO. Jednak zdobyte wcze\u015bniej przez Polak\u00f3w do\u015bwiadczenie dzia\u0142alno\u015bci konspiracyjnej okaza\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie nieprzydatne. NKWD szczeg\u00f3\u0142owo analizowa\u0142o metody pracy polskiego wywiadu, a tak\u017ce wykorzystywa\u0142o do\u015bwiadczenie i wiedz\u0119 pojmanych pracownik\u00f3w polskich \u201eplac\u00f3wek\u201d II Oddzia\u0142u Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w walce z istniej\u0105cymi i nowo powstaj\u0105cymi organizacjami konspiracyjnymi.<\/p>\n

W miar\u0119 rozwoju dzia\u0142alno\u015bci polskich struktur konspiracyjnych NKWD tak\u017ce nasila\u0142o swoj\u0105 walk\u0119 z lokalnymi o\u015brodkami oporu. W specjalnych raportach ludowego komisarza spraw wewn\u0119trznych USRR Iwana Sierowa wymieniono dziesi\u0105tki spraw agenturalnych, w ramach kt\u00f3rych aresztowano ukrai\u0144skich i polskich konspirator\u00f3w. Tak np. w sprawie \u201ePaj\u0119czyna\u201d aresztowano osoby, kt\u00f3re na polecenie genera\u0142a Mariana Januszajtisa mia\u0142y utworzy\u0107 grupy bojowe w polskich gimnazjach nr 1, 9 i 10 we Lwowie. W sprawie \u201eBlok\u201d aresztowano 22 osoby, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znajdowali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c aktywni dzia\u0142acze OUN i UNDO. Wykryto te\u017c polsk\u0105 antyradzieck\u0105 organizacj\u0119 o nazwie \u201eSPO \u2013 Sekcja Pogotowia Obywatelskiego\u201d na Uniwersytecie Lwowskim, w sk\u0142ad kt\u00f3rej wchodzili profesorowie i studenci.<\/p>\n

\"Pi\u0142sudski<\/a>
Pi\u0142sudski i Sosnkowski. 1935 r.<\/figcaption><\/figure>\n

W styczniu 1940 roku na granicy, podczas powrotu do Pary\u017ca, aresztowano majora rezerwy Tadeusza Strowskiego (\u201eTu\u017cim\u0119\u201d). Po d\u0142ugotrwa\u0142ym i brutalnym \u015bledztwie czeki\u015bci ustalili, \u017ce jest on emisariuszem g\u0142\u00f3wnego komendanta og\u00f3lnonarodowej polskiej organizacji konspiracyjnej Zwi\u0105zek Walki Zbrojnej (ZWZ) \u2013 genera\u0142a Kazimierza Sosnkowskiego (\u201eGodzemby\u201d). Major zezna\u0142, \u017ce przyby\u0142 na terytorium radzieckie w drugiej po\u0142owie grudnia 1939 roku, aby spotka\u0107 si\u0119 z kierownictwem lokalnej konspiracji (m.in. z genera\u0142ami Januszajtisem lub Mieczys\u0142awem Borut\u0105-Spiechowiczem, by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce z genera\u0142em W\u0142adys\u0142awem Andersem) i przekaza\u0107 im rz\u0105dow\u0105 instrukcj\u0119 z 4 grudnia dotycz\u0105c\u0105 tworzenia ZWZ na terenach okupowanych przez ZSRR.<\/p>\n

W styczniu 1940 roku w rejonie przygranicznej plac\u00f3wki w Czortkowie, podczas nielegalnego przekraczania granicy radziecko-rumu\u0144skiej, czeki\u015bci zatrzymali jeszcze dw\u00f3ch polskich oficer\u00f3w-kurier\u00f3w z Pary\u017ca \u2013 kapitana J\u00f3zefa \u017bymierskiego (\u201ePiotra\u201d) i podporucznika Stanis\u0142awa \u017bymierskiego (\u201ePaw\u0142a\u201d). Po zastosowaniu wobec nich nieludzkich tortur NKWD zdoby\u0142o informacje o szyfrze, kt\u00f3rym prowadzono wymian\u0119 informacji drog\u0105 radiow\u0105 mi\u0119dzy polskim rz\u0105dem emigracyjnym a podziemiem w Warszawie i Lwowie. W polskim rz\u0105dzie o z\u0142amaniu szyfru dowiedziano si\u0119 dopiero w maju 1940 roku.<\/p>\n

Nie lepiej dzia\u0142o si\u0119 w \u015brodowisku ukrai\u0144skim. W notatce s\u0142u\u017cbowej z 29 kwietnia 1940 roku, wicedyrektora wydzia\u0142u \u015bledczego GUGB (G\u0142\u00f3wnego Zarz\u0105du Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwowego) NKWD ZSRR, kapitana bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwowego Rodosa do komisarza Sierowa, zawarto informacje o licznych aresztowaniach cz\u0142onk\u00f3w OUN, w tym tak\u017ce cz\u0142onk\u00f3w zagranicznego centrum tej organizacji \u2013 Wo\u0142odymyra Hryniwa, Jaros\u0142awa Horbowego, Fiodora Fede\u0107ki, kt\u00f3rzy przybyli z Krakowa do Lwowa w celu przygotowania zbrojnego powstania przeciwko w\u0142adzy radzieckiej. Aresztowano r\u00f3wnie\u017c kierownik\u00f3w lwowskiej krajowej egzekutywy OUN \u2013 Osypa Hrycaka, Stepana Wyrchyn\u0119, Paw\u0142a Haba, g\u0142\u00f3wn\u0105 kurierk\u0119 Halin\u0119 Lewyck\u0105. Zatrzymani mieli przy sobie du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 broni automatycznej, szybko dzia\u0142aj\u0105ce trucizny, mapy wielu miast ZSRR. U Horbowego znaleziono zaszyfrowan\u0105 wiadomo\u015b\u0107 do Krakowa o stanie OUN we Lwowie i prze\u015bladowaniach w organizacji.<\/p>\n

Po radzieckiej okupacji warunki dzia\u0142alno\u015bci podziemnych organizacji w Galicji Wschodniej i na Wo\u0142yniu znacznie si\u0119 pogorszy\u0142y. Powodem by\u0142o znaczne ograniczenie bazy materialnej konspiracji w wyniku masowych deportacji ludno\u015bci w lutym i kwietniu 1940 roku. Z tych terytori\u00f3w deportowano niemal wszystkie rodziny wojskowych i cywilnych osadnik\u00f3w, le\u015bnik\u00f3w, du\u017cych w\u0142a\u015bcicieli ziemskich, funkcjonariuszy policji itd.<\/p>\n

Pomimo bohaterstwa, oddania i po\u015bwi\u0119cenia polskich konspirator\u00f3w oraz ukrai\u0144skich dzia\u0142aczy, z powodu likwidacji struktur oporu przez NKWD, licznych aresztowa\u0144 kurier\u00f3w oraz dramatycznego ograniczenia zaplecza materialnego, realne szanse na sukces konspiracji polskiej i ukrai\u0144skiej w latach 1939\u20131940 by\u0142y znikome.<\/p>\n

Tworzenie agenturalno-informacyjnej sieci NKWD w obozach specjalnych<\/strong><\/p>\n

Rozkaz NKWD ZSRR nr 0308 z 19 wrze\u015bnia 1939 roku by\u0142 do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owy i zawiera\u0142 wiele punkt\u00f3w dotycz\u0105cych organizacji pracy Zarz\u0105du ds. Je\u0144c\u00f3w Wojennych. Niekt\u00f3re jego punkty zawiera\u0142y specyficzne informacje, na przyk\u0142ad punkt 7 okre\u015bla\u0142, \u017ce \u201ewerbowanie je\u0144c\u00f3w wojennych odbywa si\u0119 na podstawie rozkazu NKWD ZSRR nr 00858 z 28.04.1939 roku\u201d, natomiast punkt 8 zawiera\u0142 zapis: \u201eW razie przeniesienia je\u0144c\u00f3w wojennych do innych oboz\u00f3w\u2026 akta osobowe agent\u00f3w (informator\u00f3w) s\u0105 przesy\u0142ane przez Wydzia\u0142y Specjalne do NKWD w\u0142a\u015bciwego dla miejsca docelowego\u201d. W szczeg\u00f3lno\u015bci punkt 10 nakazywa\u0142, by do 1. dnia ka\u017cdego miesi\u0105ca Wydzia\u0142y Specjalne przesy\u0142a\u0142y raporty operacyjne do Wydzia\u0142u Specjalnego NKWD ZSRR w sprawie: liczby za\u0142o\u017conych formularzy, spraw agenturalnych, liczby zwerbowanych agent\u00f3w i informator\u00f3w itd.<\/p>\n

8 pa\u017adziernika 1939 roku ukaza\u0142a si\u0119 \u015bci\u015ble tajna dyrektywa \u0141awrientija Berii z pismem przewodnim po\u015bwi\u0119conym operacyjno-kontrwywiadowczemu nadzorowi nad je\u0144cami wojennymi w obozach NKWD. W t\u0142umaczeniu z j\u0119zyka czekist\u00f3w oznacza\u0142o to utworzenie agenturalno-informacyjnej sieci w celu wykrywania w\u015br\u00f3d je\u0144c\u00f3w wojennych \u201eformacji kontrrewolucyjnych\u201d i monitorowania ich nastroj\u00f3w. (\u0179r\u00f3d\u0142o: Katy\u0144. Je\u0144cy nieog\u0142oszonej wojny. Dokumenty i materia\u0142y<\/em> \/ pod red. R.G. Pichoji, A. Giejsztora; oprac. N.S. Lebiediewa, N.A. Pietrosowa, B. Woszczy\u0144ski, W. Materski. Moskwa, 1999. s. 76, 135.)<\/p>\n

Walerij Filimonichin
\n<\/strong>CDN<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W poprzednim numerze pisali\u015bmy mi\u0119dzy innymi o tym, \u017ce J\u00f3zef Stalin osobi\u015bcie wprowadzi\u0142 poprawki do tekstu uchwa\u0142y Biura Politycznego KC WKP(b) z 3 pa\u017adziernika 1939…<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":9418,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"class_list":["post-9417","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t