Dziś: niedziela,
05 grudnia 2021 roku.
Pismo społeczne, ekonomiczne i literackie
Kultura
Postaci
Polski wątek kompozytora Borysa Latoszyńskiego


Latoszynski Borys (1895-1968)

Monografia Igora Sawczuka zatytułowana „Borys Latoszyński i kultura polska: komunikacja, współpraca, koncepcje” została niedawno opublikowana w mieście Nieżyn (obwód czernihowski).

Wybitny ukraiński kompozytor, dyrygent, pedagog i jeden z twórców modernizmu w ukraińskiej muzyce klasycznej Borys Latoszyński był etnicznym Polakiem. Urodził się w Żytomierzu, kulturalnym i administracyjnym centrum regionu od dawna zamieszkiwanym przez Polaków.

 Ojciec kompozytora Mykoła Latoszyński był w owych czasach znanym historykiem i pedagogiem. Rodzina Latoszyńskich wysokim uznaniem darzyła polską literaturę. 15-letni Borys dużo czytał, a szczególnie zafascynowany był historycznymi i romantycznymi dziełami Sienkiewicza i Żeromskiego. Z opowiadań ojca dużo wiedział o polskich powstaniach. Dowiedział się też od ojca, że ​​„Kroniki” Jana Długosza wspominają o uczestniku bitwy pod Grunwaldem, polskim rycerzu Jaksie z Latoszyna. Polska badaczka E. Gilewicz pisze o pochodzeniu B. Latoszyńskiego:

„Z dokumentów archiwalnych wynika, że ​​Borys Mykołajowycz Latoszyński był potomkiem starożytnego szlacheckiego rodu, a rodowy herb Gryf, który w polskiej heraldyce nosi jeszcze inną, wcześniejszą nazwę Jaksa, wyjaśnia, dlaczego młody kompozytor sygnował rękopisy swoich wczesnych utworów właśnie w ten sposób: Jaksa Latoszyński”.

Tak więc całkiem naturalnym jest wyraźnie polski kontekst jego pierwszych prób na niwie kompozycji - trzy mazurki, dwa walce, scherzo, które stylistycznie przypominają manierę fortepianową F. Chopina.

Pierwszym nauczycielem B. Latoszyńskiego był znany żytomierski pedagog i kompozytor, także Polak O. Rużycki. Pod jego kierunkiem młody Latoszyński studiował teorię muzyki i kompozycji oraz opanował grę na fortepianie. Następnie kontynuował naukę w Kijowie u wybitnego kompozytora i pedagoga niemiecko-polskiego pochodzenia Reinholda Glière’a.

Borys Latoszyński ożenił się z Polką Małgorzatą Carewicz. W domu polskiej rodziny Carewiczów we wsi Worzel pod Kijowem odbywały się wieczory muzyczne. Tam też zaczął się pojawiać student Latoszyński. Jednakowoż do tego domu pociągała go nie tylko muzyka. Olgierd Straszyński, polski dyrygent i autor wspomnień o Borysie Latoszyńskim, przedstawił portret Małgorzaty Carewicz:

„Na wieczorach muzycznych w rodzinie Carewiczów występowała ich piękna córka Małgorzata Oleksandriwna - zarówno jako pianistka, jak i śpiewaczka (sopran koloraturowy). Borys Mykołajowycz zapoznał się z nią przed I wojną światową i słuchając jej wspaniałego głosu, tworzył swoje pierwsze romanse”.

Borys i Małgorzata pobrali się latem 1917 roku. O. Straszyński wspomina, że ​​Latoszyński „stopniowo wtopił się w nową rodzinę. Kochał i cenił wszystkich, a jego nowa rodzina uwielbiała go jako nowego utalentowanego jej członka”.

W Worzelu mieszkało wielu Polaków. Ale prawie wszyscy oni w 1920 roku wyjechali do Polski z wojskiem polskim.

Od przejęcia władzy przez bolszewików i aż do śmierci Stalina zerwały się więzi kompozytora Latoszyńskiego z polskimi przyjaciółmi, z którymi dorastał w Żytomierzu i Kijowie. W latach trzydziestych i czterdziestych, okresie terroru stalinowskiego, kompozytor w ZSRR nie powinien mieć przynależności narodowej, a tym bardziej, jak uważano wówczas, tak kompromitującej - jak polskie pochodzenie.

Dopiero w latach „odwilży Chruszczowa” rozpoczęło się odrodzenie kulturalne. W twórczości Latoszyńskiego następuje stopniowy „powrót” na niwę polskiej tematyki. W 1953 roku kompozytor napisał dwa mazurki na polskie tematy ludowe, a w 1955 - dwa romanse do słów Mickiewicza. Następnie artysta stworzył cały cykl wizerunków symfonicznych na tematy polskie: poemat „Grażyna” wg. Mickiewicza (1955) i „Na brzegach Wisły” (1958), „Suita polska” na orkiestrę symfoniczną (1961). Również „bukiet” tematów polskich zabrzmiał w jego symfoniach oraz „Koncercie słowiańskim” na fortepian i orkiestrę.

Po rozbiorze Europy Polska znalazła się w strefie wpływów ZSRR. Imperium sowieckie zaczęło dokładać wszelkich starań, aby wpisać komponent polski w ogólny zarys ideologii kulturowej narodów obozu socjalistycznego. Dzięki powojennym zacieśnieniem więzi gospodarczych między ZSRR a Polską równolegle powstawały różne formy współpracy kulturalnej, takie jak polsko-radzieckie towarzystwa przyjaźni. Powstają korzystniejsze warunki dla rozwoju kultury i między etnicznego dialogu kulturowego, w szczególności polsko-ukraińskiej komunikacji muzycznej. Szczególnie odpowiednią w tym kontekście osobą stał się utalentowany polski kompozytor Borys Latoszyński. Od końca lat 50. aktywnie współpracuje on ze znanymi polskimi artystami i działaczami kultury. Początkowo były to kontakty osobiste. A za kilka lat wstąpiły one w nowy etap rozwoju. Z kompozytorem Latoszyńskim współpracują znane polskie zespoły i instytucje kulturalne, a jego twórczość jest przedmiotem polskiej krytyki i emitowana jest w radiu i telewizji.

Dla rozwoju ukraińskiej kultury muzycznej lat 50. i 60. dla kompozytorów kijowskich istotnie ważną jest komunikatywna i edukacyjna misja Borysa Latoszyńskiego sprowadzająca się do przekazywania i popularyzowania postępowych idei twórczości kompozytorów europejskich w kijowskim środowisku kompozytorskim, nagromadzonych wokół słynnego festiwalu muzyki współczesnej „Warszawska Jesień”, którego częstym oficjalnym gościem był kompozytor z Ukrainy.

Kompozytor Jewhen Stankowycz, uczeń Borysa Latoszyńskiego, wspomina: „Każdego roku jeździł do Polski na „Warszawską Jesień” i przywoził stamtąd mnóstwo nagrań. Czasami my - jego uczniowie, słuchaliśmy razem z nim tych nagrań - opusów Krzysztofa Pendereckiego i Witolda Lutosławskiego, wyrażając swoje wrażenia o muzyce tych autorów. W ten sposób wzbogacił on nasze wizje światopoglądowe. Nie jest więc przypadkiem, że absolwenci jego klasy – W. Sylwestrow, L. Hrabowskyj, W. Godziackyj – byli bardziej skłonni do innowacji, przeto do nowego rodzaju muzyki”.

Ważną rolę w rozwoju ukraińskiej nauki muzycznej odegrał udział naukowców i artystów z Ukrainy w kongresach i festiwalach muzyki dawnej Europy Środkowo-Wschodniej. Wystąpienia ukraińskich naukowców w ówczesnych nowatorskich formatach naukowo-edukacyjnych społeczności polskiej przyczyniły się do intensywnego wyłonienia się nowego kierunku ukraińskich badań naukowych – studiów nad dawną kulturą muzyczną, która dzięki polskiemu forum zaczęła funkcjonować na Ukrainie w drugiej połowie lat 60.  w postaci samodzielnej szkoły naukowo-badawczej.

Borys Latoszyński został odznaczony Honorową Odznaką Tysiąclecia Państwa Polskiego oraz nagrodą pieniężną, którą kompozytor ofiarował na odbudowę kościoła.

Jesienią 1967 roku Borys Latoszyński, żegnając się z Olgierdem Straszyńskim na lotnisku w Warszawie, zapraszał go: „Jak tylko dostanie Pan urlop, proszę natychmiast przyjechać do nas, do Kijowa, a w sierpniu pojedziemy do naszego ulubionego, drogiego Worzela”. Lecz nie dane mu było ziścić tych zamiarów - sześć miesięcy później odszedł na zawsze.

 Igor Sawczuk konkluduje: „Uznanie polskiego komponentu w życiu kompozytora za jeden z kluczowych filarów jego biografii pozwoliło prześledzić duchową i twórczą specyfikę egzystencji Latoszyńskiego, który na późniejszym etapie życia jawi się jako pansłowiański model kreatywności, odzwierciedlający etyczne i epickie modele życia poprzez wieloskładnikowe słowiańskie, w tym polskie, wypowiedzi narracyjne.

Anatolij ZBOROWSKI

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України