Oświecenie to epoka w kulturze i historii Europy, nazywana też Wiekiem Rozumu lub Wiekiem Filozofów. Wówczas rozum, naukę i doświadczenie stawiano ponad przesądy i autorytety, dążąc do «oświecenia» ludności przez wiedzę oraz promowania tolerancji i postępu.
Jednym z wybitnych Polaków okresu Oświecenia był Stanisław Wawrzyniec Staszic (1755–1826), który odegrał kluczową rolę w reformie polskiej administracji, gospodarki i edukacji.
Urodzony 20 stycznia 1755 w Pile, pochodził z zamożnej rodziny mieszczańskiej, był synem Wawrzyńca, miejscowego burmistrza. Przeznaczony przez rodziców do stanu duchownego, od 1770 uczył się w Poznaniu w jezuickim Kolegium Lubrańskiego. Tam odbył kursy teologiczne, uzyskując w 1778 niższe święcenia kapłańskie i został kanclerzem Kapituły Szamotulskiej.
Za radą ojca udał się do Francji, po drodze odwiedzając uniwersytety w Lipsku i Getyndze. Słuchał wykładów w Collège Royal (1779–1781), interesując się głównie naukami przyrodniczymi. We Francji, Italii i Austrii wiele uwagi poświecił geologii, jako nauce mogącej być użyteczną w Polsce. Poznał G.L. Buffona i przełożył na język polski jego książkę Les époques de la nature – Epoki natury (1778).
Po powrocie do kraju pracował jako nauczyciel, a później u ordynatów Zamoyskich był wychowawcą ich dzieci, a okresowo nauczycielem języka francuskiego w Akademii Zamojskiej, gdzie uzyskał doktorat z prawa naturalnego i prawa narodów (1782).
Mając doborową bibliotekę ordynacką, pozostając w stałych kontaktach z ekskanclerzem Zamoyskim, wkrótce stał się znawcą problematyki społecznej i ekonomicznej. Zaowocowało to jego pismami politycznymi.
Dzielny patriota nie mógł pogodzić się z ogólną biernością wobec ruiny i zacofania, w którym wówczas przebywała Polska. Swoje Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego (1787) zaczyna od wołania przesiąkniętego bólem duszy:
„Wielki Narodzie! Dopokądże w tej nieczułości trwać będziesz? Czyliż tak ginąć myślisz, aby się nic więcej po tobie nie zostało, tylko niesława? Nie masz przykładu, żeby osiadłych na najobfitszej ziemi, udarowanych przez naturę szczególnymi przymioty kilkanaście milionów ludzi, bez sposobu ratunku, owszem bez myślenia o sobie, z oziębłością niewoli czekało”. (*
Dlatego szczegółowo opracowuje i wprowadza nowe elementy organizacji i zarządzania życia społecznego, z gorącym sercem relacjonując w publikacji Przestrogi dla Polski (l790):
„Niechaj więc ziemia odtąd stanie się Rzeczpospolitą. Niechaj prawo tę ziemię, ten skarb nieprzebrany życia i bogactw wystawi za cel pragnienia, żądź, nadziei, przemysłu, rozumu, pracy 7 milionom ludzi – a wkrótce z waszych bagien, lasów i kamieni powstawać będą wasi obrońcy i waszych krzywd mściciele”. (*
I tuż podjął dalsze studia nad prawem naturalnym i prawem narodów, co po latach ogłosił w poemacie historiozoficznym Ród ludzki (1820).
U Zamoyskich był także „urzędnikiem do specjalnych poruczeń”, co dawało mu możliwość podróży po kraju, z czym wiązał zbieranie materiałów do przyszłej monografii o geologii Europy środkowej. W 1790–1791 przebywał w Italii, a potem w Austrii, prowadząc jednocześnie rozległe studia geologiczne w Alpach i Karpatach południowych.
W 1800 jako pisarz dzieł politycznych oraz przekładów francuskiej literatury dydaktycznej, został członkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (TWPN), organizowanego przez Stanisława Kostkę Potockiego. TWPN skupiało uczonych, przyczyniło się do rozwoju nauki i kultury kraju. W krótkim czasie, zawdzięczając staraniom Stanisława Staszica, Towarzystwo stało się rodzajem akademii nauk ziem polskich oraz narodową biblioteką i narodowym muzeum.
Staszic wiele wówczas podróżował, dłużej bywał w Karpatach. Aparaturę pomiarową do badań konstruował sam. Starał się jednocześnie poznać najnowsze trendy rozwoju geologii i w tym celu będąc w Paryżu (1804–1805), uczęszczał na wykłady R.J. Häuy’a.
Wieloletnie badania S. Staszica, wzbogacone jego bogatą kolekcją próbek zebranych w terenie, złożyły się na dzieło O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski (1815). Była to geologiczna monografia ziem polskich na tle przemysłowej geografii Europy środkowej, ozdobiona mapą, przekrojem geologicznym, rysunkami skamieniałości oraz tabelami zakładów górniczych i hutniczych. Wyróżnił w niej pięć jednostek stratygraficznych, a ponadto opisał miejsca występowania kopalin użytecznych (m.in. soli, węgla kamiennego, rud metali, surowców skalnych).
W 1807–1826 był czynny we władzach Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (referendarz, radca, minister stanu), odpowiedzialny początkowo za oświatę, później także za przemysł.
Przy Stanisławie Kostce Potockim Stanisław Staszic kierował Izbą (później Dyrekcją) Edukacyjną Księstwa Warszawskiego. Unormował finansowanie oświaty, opierając się na tzw. funduszu z dóbr pojezuickich. Zorganizował szkolnictwo średnie w modelu podległym władzom oświatowym.
Wtedy też doprowadził do powstania w Warszawie dwóch szkół akademickich: prawa i administracji (1807) oraz lekarskiej (1809). Szkoły te weszły w 1816 jako wydziały specjalistyczne do powstającego UW. Unowocześnił Szkołę Główną w Krakowie (1814).
W Królestwie Polskim kierował Komisją Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Wydziałem (później Dyrekcją) Przemysłu i Kunsztów Komisji Spraw Wewnętrznych i Policji. Byl bardzo skuteczny w organizacji szkół specjalistycznych: kieleckiej Szkoły Akademiczno-Górniczej powiązanej z Główną Dyrekcją Górniczą (1816), szkoły rolniczo-leśnej w Marymoncie (1816), Szkoły Przygotowawczej do Instytutu Politechnicznego (1826) i in.
Przy UW zorganizował techniczne szkoły zawodowe: architektury oraz dróg i mostów. Zadbał o to, by profesorowie powstających uczelni uzupełniali swą wiedzę w uczelniach Europy Zachodniej. Szczególną uwagę zwracał na rozwój przemysłu w zakresie podległym zwłaszcza Głównej Dyrekcji Górniczej, gdzie zatrudnił fachowców z Saksonii.
Po roku 1807 dużo publikował (pisma polityczne, tłumaczenie Iliady Homera, teksty związane z działalnością TWPN, rozprawy geologiczne i historiozoficzne). Później wiele wysiłku włożył w budowę zrębów nowoczesnego szkolnictwa wyższego.
Stał się też realizatorem zamysłu społeczno-gospodarczego, który nazwał Towarzystwem Rolniczym Hrubieszowskim. Dobra swoje przekazał zamieszkałym tam ludziom, zobowiązując do podporządkowania się wspólnemu gospodarowaniu pod nadzorem Rady Gospodarczej. Organizacja przetrwała do 1951, rozwiązana aktem B. Bieruta.
Jako filantrop Staszic przeznaczał znaczne sumy na domy zarobkowe, szpitale, instytucje naukowe i oświatowe, ale także na budowę pomnika Kopernika.
Pomniki Staszica znajdują się w wielu miastach i instytucjach. Utrwalony jest jako patron instytucji, ulic i szkół. Wybito kilkadziesiąt medali pamiątkowych; jest przywoływany także na znaczkach pocztowych.
Był księdzem, choć ostatnie lata życia spędził bez praktyk religijnych. Swój majątek i dorobek przeznaczył na cele publiczne.
Oddał swoje życie dla Polski, jej rozwoju i przyszłości.
Eugeniusz GOŁYBARD
(* Stanisław Staszic. Wybór pism. Pod red. Celiny Bobińskiej. Spółdzielnia wydawnicza „Książka”. Warszawa, 1948.
