Konrad Mikołaj Rumszewicz – wybitny okulista, doktor nauk medycznych i Działający Radca Stanu – całe życie zawodowe związał z Kijowem. Autor ponad 90 prac naukowych, kierownik oddziału okulistycznego Kijowskiego Szpitala Wojskowego, starszy lekarz okręgu wojskowego, prezes Polskiego Towarzystwa Lekarskiego oraz opiekun kijowskich przytułków dla dzieci – łączył działalność naukową, służbę publiczną i głęboki humanizm.
Jego nazwisko brzmi dziś niczym historyczny szept z końca XIX wieku – Konrad Mikołaj Rumszewicz (1850–1927). W zbiorowej pamięci niemal zaginął, jednak w historii światowej okulistyki pozostawił ślad godny urzędnika w randze generała.
Stare księgi służbowe ukazują go jako człowieka o wysokiej pozycji w strukturach Imperium: „RUMSZEWICZ Konrad (Kondratij) Mikołajewicz, ur. 1850. Działający Radca Stanu od 1907. Lekarz. Opiekun przytułków dziecięcych”. Brzmi to sucho, niczym kartka archiwalna datowana na 1 marca 1916 roku. Jednak za tymi kilkoma wierszami kryje się los uczonego, lekarza i społecznika, który dla Kijowa znaczył znacznie więcej niż wynika to z tytułu „Działającego Radcy Stanu”.
Urodzony 26 listopada 1850 r. w Winnicy, w rodzinie lekarza Józefa Rumszewicza, wcześnie związał swoje życie z medycyną. Po ukończeniu gimnazjum w Kamieńcu Podolskim w 1868 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie św. Włodzimierza w Kijowie. Jako stypendysta rządowy wyróżniał się wyjątkowymi wynikami, a po uzyskaniu dyplomu w 1874 r. został polecony jako kandydat na katedrę. Jego nauczycielem był prof. Aleksandr Iwanow – znany badacz histologii oka.
Kijów stał się dla Rumszewicza nie tylko miejscem nauki, lecz także jego przeznaczeniem. Tu dojrzewał jako lekarz, tu rozwijał się jako uczony i tu ostatecznie pozostał na zawsze. W latach 1877–1879 kierował oddziałem okulistycznym Kijowskiego Szpitala Wojskowego. Młody lekarz słynął z precyzji, spokoju i umiejętności podejmowania decyzji w najtrudniejszych sytuacjach klinicznych.
W 1880 roku uzyskał stopień doktora medycyny, broniąc na Uniwersytecie Charkowskim rozprawy „Przyczynek do nauki o rozwoju oka”. Praca ta stała się jednym z pierwszych na terenie Ukrainy gruntownych opisów embrionalnego rozwoju oka – Rumszewicz wykazał się w niej wyjątkową wnikliwością i doskonałą znajomością mikrostruktury tkanek.
W 1885 roku otrzymał tytuł prywatnego docenta okulistyki na Uniwersytecie Charkowskim, jednak główną działalność kontynuował w Kijowie: w klinice chorób oczu, szpitalach wojskowych, zakładach żeńskich, a także jako konsultant szpitali kolejowych. Jego ogromne doświadczenie kliniczne oraz przenikliwe obserwacje naukowe stały się podstawą dziesiątek publikacji, które szybko znalazły odbiorców wśród lekarzy w Polsce, Imperium Rosyjskim i Europie.
W 1907 roku jego wieloletnia służba została doceniona – otrzymał rangę Rzeczywistego Radcy Stanu, równoważną stopniowi generała-majora w wojsku. Można powiedzieć, że został „Generałem Oka”.
Rumszewicz publikował prace obejmujące szeroki zakres tematów: od łagodnych guzów i wrodzonej jaskry po objawy kiły i gruźlicy oka. Był nie tylko naukowcem, lecz także aktywnym działaczem kijowskiego środowiska medycznego. O rzadkim talencie łączenia pracy lekarza z działalnością społeczną wspominali jego współcześni.
W 1890 roku odszedł ze służby wojskowej, ale jego praca dla Kijowa tylko nabrała rozmachu. Został dyrektorem ochronki dziecięcej Aleksandryjskiej Opieki i sprawował opiekę nad miejskimi ochronkami, co potwierdzają dokumenty z 1916 roku. W tej roli łączył swój wysoki status urzędniczy z głęboko humanistycznym podejściem lekarza oddanego służbie ludziom.
W 1904 roku wybrano go na wiceprezesa nowo utworzonego Kijowskiego Towarzystwa Lekarzy Okulistów, a w 1907 roku – na prezesa Polskiego Towarzystwa Lekarskiego w Kijowie, zrzeszającego polskich medyków pracujących w mieście.
Cieszył się również uznaniem w Europie: był członkiem korespondentem Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego, honorowym członkiem Krakowskiego Towarzystwa Lekarskiego oraz należał do Wydziału Medycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu.
Znano go jako człowieka niezwykle hojnego. Rumszewicz zbierał fundusze na budowę kościoła św. Mikołaja w Kijowie, wspierał ochronki i placówki edukacyjne. W dokumentach z 1916 roku odnotowano go jako opiekuna ochronki dziecięcej, lekarza i honorowego działacza miasta.
Po zakończeniu I wojny światowej, gdy pojawiła się możliwość powrotu polskich lekarzy do ojczyzny, zaproponowano mu objęcie katedry okulistyki w Wilnie. Odmówił jednak, obawiając się utraty majątku w Kijowie.
Tragicznie okazało się to decyzją, która zaważyła na ostatnich latach jego życia. Nowa rzeczywistość polityczna pozbawiła go wszystkiego: majątek skonfiskowano, a sam Rumszewicz żył w ubóstwie i ciągłym strachu przed aresztowaniem.
Konrad Mikołaj Rumszewicz zmarł 11 października 1927 roku w Kijowie, w wieku 76 lat. Pozostawił żonę oraz syna – studenta medycyny, który, jak wspominano, kontynuował dzieło ojca. Pozostawił również ogromne dziedzictwo naukowe, na trwałe wpisane w historię Kijowa, miasta, które kochał ponad wszystko.
Dziś imię Konrada Rumszewicza pozostaje niemal zapomniane poza wąskimi kręgami historyczno-medycznymi. Jednak jego postać zasługuje na ponowne odkrycie – zarówno w Polsce, jak i w Ukrainie. Jest symbolem wspólnej tradycji naukowej, która łączyła narody jeszcze przed powstaniem współczesnych granic. W jego biografii spotykają się polski duch i kijowska ziemia, na której rozwijała się polska nauka.
Jego życie było ciche, pozbawione głośnych triumfów. Lecz w ciszy jego gabinetu, wśród książek i mikroskopów, rodziła się przyszłość okulistyki – dlatego jego imię, choć dziś rzadko wypowiadane, należy do tych, które nie powinny zniknąć z pamięci.
Nataliia TYCHONCZUK
Materiał powstał przy wsparciu firmy Polpharma w ramach projektu „Pamięć, która łączy: lekarze polskiego pochodzenia w historii Kijowa”, który odkrywa nazwiska i mało znane karty wspólnego medycznego dziedzictwa Ukrainy i Polski.
Polpharma – największy producent leków w Polsce, z ponad 90-letnią historią. Od ponad 20 lat firma działa w Ukrainie, mając w portfolio ponad 600 lekówrecepturowych i dostępnych bez recepty – w tym do leczenia chorób kardiologicznych, neurologicznych i okulistycznych.
