Polski chemik i lekarz, który przez wiele lat pracował w Kijowie i wniósł znaczący wkład w rozwój nauk medycznych: badał cholerę, analizował jakość wody i płynów ustrojowych, a jego prace dotyczące badań krwi diabetyków były pierwszymi na świecie.
Ignacy Fonberg (ur. 20 stycznia 1801 r. w Bielsku Podlaskim, zm. 23 października 1891 r. w Kijowie) – znany chemik i lekarz, pionier polskiej terminologii chemicznej, założyciel pierwszej katedry chemii oraz pierwszego laboratorium chemicznego na obecnym Uniwersytecie im. T. Szewczenki w Kijowie.
W starym przewodniku „Kijów i jego pamiątki” autorstwa Wacława Czechowskiego (1901 r., wydanie reprintowe dzięki wsparciu Instytutu Polskiego w Kijowie) czytamy, że „na starym cmentarzu Bajkowym pochowany jest również profesor Uniwersytetu św. Włodzimierza Ignacy Fonberg- jedyny profesor z Wilna, którego po zamknięciu tamtejszej Akademii Medycznej przeniesiono do Kijowa, gdzie wykładał aż do 1862 roku, kiedy przeszedł na emeryturę. Historyk uczelni twierdzi, że w osobie Fonberga uniwersytet zyskał wybitnego specjalistę, który wyniósł swoją katedrę na poziom współczesnej nauki akademickiej”.
Po ukończeniu gimnazjum w Białymstoku w 1817 roku, Ignacy Fonberg rozpoczął studia chemiczne na Uniwersytecie Wileńskim pod kierunkiem profesora Andrzeja Śniadeckiego. Od 1821 roku pracował już na uczelni, a po ośmiu latach został profesorem. Uniwersytet Wileński, założony w 1579 roku jako Akademia Jezuicka przez Stefana Batorego, był drugą najstarszą uczelnią w Rzeczypospolitej po Uniwersytecie Jagiellońskim.
Mimo przekształcenia uczelni w Cesarski Uniwersytet Wileński ukazem cara Aleksandra I z 1803 roku, pozostawała ona ośrodkiem wolnomyślicielstwa. W latach 1817–1823 działały tu studenckie organizacje o poglądach rewolucyjnych, a około 400 studentów i profesorów wzięło udział w powstaniu listopadowym. Po jego stłumieniu zamknięto polskie ośrodki naukowe, w tym Uniwersytet Wileński. W zamian władze Imperium Rosyjskiego otworzyły Uniwersytet św. Włodzimierza w Kijowie, który miał służyć także jako narzędzie rusyfikacji polskiej i ukraińskiej elity.
W 1832 roku Fonberg został przeniesiony do nowo utworzonej w Wilnie Akademii Medyko-Chirurgicznej, jednak w 1842 roku i ta instytucja została przeniesiona do Kijowa. Sam uczony objął stanowisko profesora Uniwersytetu Kijowskiego już w 1840 roku.
Przez 19 lat Fonberg wykładał w Kijowie i kierował katedrą chemii. Jako pierwszy wprowadził zajęcia praktyczne w założonym przez siebie laboratorium chemicznym.
Jego prace naukowe dotyczyły chemii ogólnej i podstaw technologii chemicznej; rozwijał także polską terminologię chemiczną. W Wilnie wydał m.in.: „Wykład teorii spalania (1821), Słownik terminów chemicznych” (1825), „Chemię z zastosowaniem w sztuce i rzemiośle” (t. 1–3, 1827–1829) oraz „Informację o cholerze i sposobach oczyszczania powietrza podczas epidemii” (1830).
W Kijowie prowadził badania nad składem wód kijowskich i płynów ustrojowych, w tym soku żołądkowego. Analizował również mocz i krew diabetyków (Beobachtungenüber den HarnundBlutdiabetischerKranken, „LiebigsAnnalen der Chemie undPharmazie”, 1847, nr 63). Jego badania poziomu cukru we krwi chorych na cukrzycę były pierwszymi tego typu na świecie.
Według jednej z przekazywanych wersji Fonberg ożenił się z córką wileńskiego wydawcy i księgarza Józefa Zawadzkiego – tego samego, który w 1822 roku wydał „Ballady i romanse” Adama Mickiewicza. Po uzyskaniu tytułu Cesarskiego Drukarza Uniwersytetu Wileńskiego Józef Zawadzki przekształcił swoją drukarnię w jedną z najnowocześniejszych w regionie, wyposażając ją w nowe maszyny i czcionki wielu alfabetów. Jego syn, również Józef Zawadzki, który osiedlił się w Kijowie w 1839 roku i od 1850 roku był wydawcą oraz drukarzem uniwersyteckim, a w latach 1860–1863 nawet prezydentem miasta, niewątpliwie znał kierownika uniwersyteckiej katedry chemii Ignacego Fonberga, który przybył do Kijowa w 1840 roku.
Oprócz pracy na uniwersytecie Fonberg organizował kursy dla przyrodników, lekarzy i farmaceutów, a także prowadził publiczne wykłady, które cieszyły się dużą popularnością. W 1854 roku otrzymał tytuł zasłużonego profesora, a w 1859 roku przeszedł na emeryturę. Pozostał jednak w Kijowie aż do śmierci w 1891 roku.
Anatolij KURNOSOW
Materiał powstał przy wsparciu Polpharmy w ramach projektu «Pamięć, która łączy: lekarze polskiego pochodzenia w historii Kijowa», ujawniającego nazwiska i mało znane karty wspólnego dziedzictwa medycznego Ukrainy i Polski.
Polpharma – największy producent leków w Polsce z ponad 90-letnią historią. Od ponad 20 lat firma działa również na Ukrainie, posiadając portfel ponad 600 leków na receptę i bez recepty – w tym stosowanych w leczeniu chorób kardiologicznych, neurologicznych i okulistycznych
