Dziś środa, 18.11.2026
Pismo społeczne, ekonomiczne i literackie
Dziennik Kijowski

Czasopismo tradycyjnie poświęcane jest życiu organizacji polonijnych, ważniejszym wydarzeniom politycznym w Polsce i na Ukrainie, wspólnym Polsce i Ukrainie aktualnym zagadnieniom, problematyce religijnej, historii Polski.

Dziennik Kijowski

JAN STANISŁAWSKI – OJCIEC PEJZAŻU W MALARSTWIE POLSKIM

Jan Stanisławski, MAKI W OGRODZIE, lata 80. XIX w.

 

Malarz Jan Stanisławski zapoczątkował własną szkołę malarstwa i stał się ideowym inspiratorem ogromnego grona utalentowanych artystów nie tylko w Polsce, lecz także na Ukrainie, którą uważał za swoją drugą Ojczyznę. Jego dorobek twórczy jako modernistycznego nowatora do dziś zachwyca i inspiruje. Niestety, dla szerokiego grona odbiorców nazwisko artysty pozostaje wciąż niewystarczająco rozpoznawalne, a jego wpływ, w tym również na ukraińską szkołę malarską, jest niedoceniany.

 

UKRAIŃSKIE KORZENIE

Będąc potomkiem polskiego rodu szlacheckiego, Jan Stanisławski budował swoje życie i karierę artystyczną w Warszawie i Krakowie. Nigdy jednak nie zapominał o Ukrainie. To właśnie tam przyszedł bowiem na świat 24 czerwca 1860 roku we wsi Wilszana, w powiecie czerkaskim (obecnie rejon zwienigorodzki w obwodzie czerkaskim). Lata dzieciństwa spędzone na Ukrainie artysta zawsze ciepło wspominał. Mimo upływu lat i dzielących go odległości odwiedzał miejsca bliskie jego sercu, czerpiąc z nich inspirację i napełniając się harmonią natury.

Dom Stanisławskich, jak wspominał malarz Józef Mehoffer, był jednym z tych polskich ośrodków kultury, które zawsze przyciągały miejscową inteligencję. Ojciec, Antoni-Robert Stanisławski, był niezłym tłumaczem, wykładał prawo i posiadał tytuł radcy tajnego. Matka, Karolina z domu Olszewska, zawsze chętnie gościła w swoim domu przedstawicieli środowisk artystycznych i intelektualnych.

Atmosfera rodzinnego domu niewątpliwie miała istotne znaczenie dla kształtowania się osobowości artystycznej Jana Stanisławskiego. Pierwsze „próby pędzla” odbywały się jeszcze pod patronatem przyjaciela rodziny – kijowskiego pejzażysty Eugeniusza Wrzeszcza. Była to jednak raczej dziecięca rozrywka niż początek przyszłej kariery zawodowej.

 

OD MATEMATYKI DO MALARSTWA

Mając uzdolnienia do nauk ścisłych, Jan Stanisławski już od najmłodszych lat koncentrował swoją uwagę na matematyce. Bez trudu dostał się na Uniwersytet Warszawski, gdzie studiował matematykę, i ukończył go ze srebrnym medalem. Uzyskawszy stopień kandydata nauk matematycznych, zamierzał wykładać swój ulubiony przedmiot w Krakowie. Niespodziewanie Stanisławski podjął decyzję, która zaskoczyła wszystkich. Karierę matematyka zamienił na pasję do malarstwa. Nie wiadomo tego na pewno, jednak przypuszcza się, że na tę decyzję wpłynęła osobista tragedia – nieszczęśliwa miłość do pianistki Antoniny Szumowskiej.

 

W POSZUKIWANIU WŁASNEGO GŁOSU ARTYSTYCZNEGO

Początkowo Stanisławski kształcił się u najlepszych malarzy Warszawy i Krakowa. Jedna z pierwszych prac artysty, „Opuszczony wiatrak”, zwróciła powszechną uwagę. On sam jednak pragnął czegoś więcej. W 1885 roku Stanisławski przyjechał do Paryża, aby w wieku zaledwie 25 lat zostać uczniem pracowni Carolusa-Durana – portrecisty i malarza historycznego. Jednocześnie nadal tworzył własne pejzaże, będące wspomnieniami Ukrainy. Po śmierci ojca w 1884 roku Stanisławski znalazł się w trudnej sytuacji materialnej, jednak nie wpłynęło to na jego decyzję o kontynuowaniu nauki. Talent artysty nie pozostał niezauważony. Na wystawie w Paryżu otrzymał pochlebne oceny znawców sztuki i krytyków. „W Paryżu zaczęto zwracać na niego uwagę za sprawą maleńkich pejzaży, które przywiózł z Ukrainy. Nie mając pieniędzy na ramy, przymocował kilkanaście tych obrazów do dużego płótna i wysłał je na Salon. Wzbudziły one tak duże zainteresowanie członków jury, że sami przyczynili się do ich oprawienia” – pisał badacz Boy-Żeleński. Artysta sprzedał trzydzieści swoich miniaturowych kompozycji, po 20 franków każda. Jak później wspominał: „Nigdy jeszcze nie czułem się tak bogaty”.We Francji Stanisławski wykazał szczególne zainteresowanie impresjonizmem. To właśnie ten kierunek artystyczny znalazł później odzwierciedlenie w jego kolejnych pracach.

 

POWRÓT DO KRAKOWA

W 1897 roku podczas artystycznych podróży po Europie Stanisławski niespodziewanie otrzymał telegram z zaproszeniem do objęcia posady wykładowcy w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych. Nowo mianowany dyrektor placówki, Julian Fałat, zamierzał przekształcić ją w prawdziwą Akademię Sztuk Pięknych. W tym celu skupił wokół siebie grono utalentowanych malarzy, którzy propagowali nową sztukę i z czasem przeszli do historii jako przedstawiciele Młodej Polski. Charyzmatyczny i pewny siebie, często porywczy i surowy, Stanisławski zdobył ogromny autorytet. Jego przedmiot fakultatywny z czasem urósł do rangi wydziału, a o katedrze zaczęto mówić nie inaczej niż „szkoła Stanisławskiego”. Młody profesor wykraczał poza akademickie metody nauczania: zabierał studentów na tak zwane plenery, na świeże powietrze, w otoczenie natury. Pracownię pejzażu zwaną „szkołą Stanisławskiego” opuściło ponad sześćdziesięciu uczniów, którzy kontynuowali kierunek artystyczny zapoczątkowany przez mistrza.

 

MAŁY FORMAT WIELKIEJ SZTUKI

Nietypowo mały format oraz wykorzystywanie kartonu lub deski zamiast płótna – to wszystko charakterystyczne cechy prac Stanisławskiego. Te pejzażowe „miniatury” często zaskakiwały swoimi rozmiarami i zachwycały głębią artystycznego talentu. „Małe obrazy Stanisławskiego stają się wielkimi oknami otwierającymi się na naturę” – trafnie zauważył krytyk literacki i artystyczny Zenon Przesmycki. Był to idealny format zarówno do transportu, jak i do pracy w plenerze, którą artysta szczególnie sobie upodobał. Podczas nauki Stanisławski wykorzystywał do swoich prac alternatywne „podłoża malarskie”, ponieważ farby i płótno były wówczas bardzo kosztowne. Nie zrezygnował jednak z malarstwa i wytrwale pracował nad doskonaleniem swojego warsztatu. Wysiłek ten przyniósł efekty – jego prace zostały dostrzeżone.

 

ŻONA

W wieku 39 lat poślubił wybrankę swojego serca, Janinę Roszkowską. Została ona jego wierną przyjaciółką i dzieliła z nim zamiłowanie do sztuki. Małżonkowie bywali w salonach i kawiarniach, często zapraszali przyjaciół oraz kolegów po fachu do swojego domu w Krakowie. Według relacji świadków Stanisławscy zawsze potrafili przyjmować gości z francuską elegancją i słowiańską serdecznością. Salon w domu Stanisławskich niczym magnes przyciągał krakowskie środowiska bohemy artystycznej.

Krytyk teatralny Adam Grzymała-Siedlecki zauważył:

„Nic tak dobitnie nie ukazywało jego szerokiej «ukraińskiej» gościnności jak jego jadalnia. Wąski, ale dość długi pokój, a przez całą jego długość, od okna aż po przeciwległe drzwi, stał stół, na którym o każdej porze dnia czekał nakryty stół, gotowy na przyjęcie gości. Z przyjemnością wykorzystywał każdą nadarzającą się okazję: święta, imieniny, urodziny, przyjęcia, «oktawy», wesela czy rodzinne spotkania z przyjaciółmi, krewnymi i powinowatymi, aby móc urządzić ucztę w swojej jadalni przy ulicy Pańskiej w Krakowie. Była ona skromnie umeblowana, a jej ściany zdobiły rzadkie francuskie ryciny z XVIII wieku, reprodukcje jego własnych prac oraz ulubione arcydzieła”.

 

STANISŁAWSKI I UKRAINA

Malarstwo plenerowe mistrza określano jako takie, które przybyło „ze wsi, z Ukrainy, a nie z Paryża”. W żadnym stopniu nie umniejszało to jego profesjonalnego poziomu, wręcz przeciwnie – stanowiło wyraz jego autorskiego, niepowtarzalnego stylu. Stanisławski nie próbował kopiować europejskich arcydzieł. Studiował doświadczenia innych mistrzów, ale malował to, co było mu bliskie, co sam odczuwał. Często odwiedzał Ukrainę, wzbogacając swój dorobek twórczy o kolejne prace. „Pasieka na Ukrainie”, „Ostrożeń”, „Dniepr pod Kijowem”, „Sobór św. Michała w Kijowie”, „Biała Cerkiew”, „Topole”, „Słoneczniki”, „Wiatraki”, „Drzewa” i wiele innych obrazów ukazują różne etapy twórczości artysty. Ukrainie poświęcone są również obrazy rodzajowe, wśród nich „Kozak ukraiński”, „Wieczerza”, „Praczka”, „Lirnik” i inne. Wpływ Stanisławskiego był wyraźnie odczuwalny także wśród artystów ukraińskich. Jego uczniami i naśladowcami byli Mykoła Buraczek, Iwan Trusz, Ołeksa Nowakiwski i inni. Należał również do rady pedagogicznej Kijowskiej Szkoły Rysunkowej Mykoły Muraszki. Dziesięć lat po śmierci Stanisławskiego otwarto Akademię Sztuk Pięknych Ukrainy, w której pracowało ośmiu profesorów malarstwa. Trzech z nich było uczniami Jana Stanisławskiego: Mychajło Bojczuk, Mykoła Buraczek i Mychajło Żuk.

 

OSTATNIA PODRÓŻ

Z powodu nadmiernej wagi Stanisławski cierpiał na liczne dolegliwości zdrowotne, jednak uparcie je ignorował i prowadził zwyczajne życie. W sierpniu 1906 roku, mimo nalegań lekarzy, którzy zalecali mu leczenie w Egipcie, wyjechał wraz z żoną na Czerkaszczyznę, w gościnę do swojego przyjaciela, malarza Mychajła Niestierowa, mieszkającego na przedmieściach Smeli. To właśnie on namalował portret Stanisławskiego, który sam artysta wybrał jako swój ostatni wizerunek: „To dobry portret na moją pośmiertną wystawę”. W następnym roku, 6 stycznia, Stanisławski zmarł w Krakowie, mając zaledwie 47 lat. Główny dorobek artystyczny malarza oraz ducha epoki, w której żył i tworzył, można poznać w Muzeum Narodowym w Krakowie. Prace artysty można również znaleźć w galeriach sztuki w Krakowie, Warszawie, Wiedniu, Lwowie, Kijowie i Sumach.

 

Giennadij Liniewicz
Prezes Polskiego Centrum Kulturowego im. K. Szymanowskiego w Czerkasach

 

Jan Stanisławski, rysunek J. Mehoffera na pocztówce wyd. w 1908 r.

Jan Stanisławski, Klasztor Michajlowski

Przedsięwzięcie dofinansowane przez Ambasadę RP w Kijowie w ramach budżetu Departamentu Współpracy z Polonią i Polakami za Granicą

POWIĄZANE POSTY

Nasi Partnerzy

Najnowszy numer x