Portret prezydenta Kijowa Józefa Zawadzkiego
Historia Kijowa skrywa wiele nazwisk ludzi, którzy przez lata współtworzyli rozwój miasta, a dziś pozostają niemal nieznani. Jednym z nich jest Józef Zawadzki – Polak, drukarz, wydawca, przedsiębiorca i prezydent Kijowa. Człowiek, który odegrał znaczącą rolę w życiu gospodarczym i społecznym miasta w XIX wieku, a którego dorobek zasługuje na przypomnienie.
Józef Zawadzki urodził się 23 listopada 1818 roku w Wilnie, w rodzinie znanego polskiego wydawcy i księgarza, Józefa Zawadzkiego, właściciela słynnej oficyny wydawniczej działającej przy Uniwersytecie Wileńskim. Od najmłodszych lat wychowywał się w atmosferze książki, nauki i przedsiębiorczości. Po ukończeniu gimnazjum zdobywał doświadczenie w rodzinnej firmie, poznając tajniki drukarstwa, handlu książką i działalności wydawniczej.
W 1839 roku, mając zaledwie 21 lat, przybył do Kijowa. Miasto przeżywało wówczas okres dynamicznego rozwoju gospodarczego i intelektualnego. Zawadzki szybko dostrzegł jego potencjał. Już dwa lata później otworzył pierwszą w Kijowie polską księgarnię wraz ze składem nut. Było to wydarzenie niezwykle ważne dla miejscowej społeczności polskiej oraz rozwijającego się życia kulturalnego miasta.
Prawdziwy przełom nastąpił w 1850 roku, kiedy objął dzierżawę drukarni przy Uniwersytecie św. Włodzimierza. Uczelniana drukarnia przynosiła wówczas straty i wymagała gruntownej reorganizacji. Ogłoszono konkurs na jej dzierżawę, który wygrał właśnie Józef Zawadzki. Decyzja okazała się strzałem w dziesiątkę. W ciągu kilku lat nierentowne przedsiębiorstwo zaczęło przynosić zyski, a drukarnia stała się jednym z najważniejszych ośrodków wydawniczych Kijowa. Drukowano tam książki naukowe, literaturę piękną, publikacje medyczne i historyczne oraz nuty muzyczne.
Co ciekawe, Zawadzki stosował metody zarządzania, które dziś nazwalibyśmy nowoczesnymi. Wynagrodzenie pracowników uzależniał od jakości i ilości wykonanej pracy. Było to rozwiązanie bardzo nietypowe jak na połowę XIX wieku. Efekty były imponujące – dochody drukarni rosły z roku na rok, a uniwersytet wielokrotnie przedłużał z nim umowę.
Józef Zawadzki był nie tylko przedsiębiorcą. Potrafił również zjednywać sobie ludzi. Współcześni wspominali, że umiał słuchać, przekonywać i rozwiązywać konflikty. Był człowiekiem dialogu. Jego działalność szybko zyskała uznanie mieszkańców. W 1860 roku został jednogłośnie wybrany radcą miejskim, a następnie prezydentem Kijowa. Funkcję tę pełnił w latach 1860–1863. Był pierwszym i jedynym Polakiem w XIX wieku, który stanął na czele miasta.
Kadencja Zawadzkiego przypadła na okres intensywnego rozwoju Kijowa. Jako prezydent angażował się w modernizację miasta i rozwój jego infrastruktury. Szczególnym osiągnięciem było utworzenie Kijowskiej Giełdy Miejskiej, która stała się ważnym centrum życia gospodarczego regionu. Dzięki jego inicjatywom wzmacniano pozycję Kijowa jako jednego z najważniejszych ośrodków handlowych.
Zawadzki był jednak nie tylko samorządowcem i przedsiębiorcą. Aktywnie działał na rzecz polskiej społeczności miasta. Współtworzył Towarzystwo Polskie w Kijowie, wspierał inicjatywy edukacyjne i kulturalne oraz angażował się w życie społeczne Polaków zamieszkujących Ukrainę. Jego działalność była przykładem harmonijnego łączenia polskiej tożsamości z odpowiedzialnością za rozwój miasta, które stało się jego domem.
Wydarzenia związane z Powstaniem Styczniowym położyły kres jego działalności publicznej. W atmosferze narastających represji wobec Polaków został zmuszony do rezygnacji ze stanowiska prezydenta Kijowa. Nie zaprzestał jednak działalności gospodarczej i społecznej. Nadal pracował jako wydawca i drukarz, pozostając jedną z najbardziej szanowanych postaci kijowskiego życia publicznego.
Już na początku XX wieku historyk Wacław Ciechowski pisał o nim: „Jeden z najwybitniejszych ludzi, jakimi może się pochwalić Kijów”. Wspominał go jako twórcę giełdy, prezydenta miasta, wydawcę i wzorowego obywatela.
Jest jeszcze jedna ciekawostka. W drukarni Zawadzkiego ukazywały się nie tylko polskie książki. Drukowano tam również dzieła naukowe i publikacje ważne dla rozwoju kultury ukraińskiej. Współpracował między innymi ze znanym kijowskim fotografem Włodzimierzem Wysockim, a jego oficyna należała do najbardziej renomowanych w mieście.
Józef Zawadzki zmarł 7 kwietnia 1886 roku w Kijowie. Został pochowany na Cmentarzu Bajkowa, gdzie jego grób znajduje się do dziś. Współcześni nazywali go „jednym z najwybitniejszych ludzi, jakimi może się pochwalić Kijów”. Mówiono o nim jako o człowieku uczciwym, wizjonerze i autorytecie społecznym. Był Polakiem, ale jednocześnie był prawdziwym kijowianinem.
Dzisiaj, kiedy coraz częściej odkrywamy wielokulturową historię Ukrainy, warto przypominać postać Józefa Zawadzkiego. Jego życie pokazuje, że Polacy byli nie tylko świadkami historii Kijowa, ale także jej współtwórcami. Był człowiekiem książki, przedsiębiorcą, społecznikiem i prezydentem miasta. Przede wszystkim jednak był kijowianinem, który całe swoje dorosłe życie poświęcił rozwojowi miasta nad Dnieprem.
Pamięć o Józefie Zawadzkim jest częścią wspólnego polsko-ukraińskiego dziedzictwa. Warto, aby jego nazwisko ponownie zajęło należne miejsce w historii Kijowa. Jest symbolem epoki, w której miasto rozwijało się dzięki talentowi ludzi różnych narodowości.
Karolina Milena Jermak
Kijów z przełomu XIX i XX wieku – miasto, którym kierował Józef Zawadzki, pełniący funkcję prezydenta Kijowa. W okresie jego urzędowania stolica nad Dnieprem przeżywała dynamiczny rozwój infrastruktury i życia miejskiego.
Gmach Uniwersytetu św. Włodzimierza w Kijowie (obecnie Uniwersytet im. Tarasa Szewczenki).W tym miejscu działała drukarnia, którą kierował Józef Zawadzki
Józef Zawadzki zmarł 7 kwietnia 1886 roku w Kijowie. Został pochowany na
Cmentarzu Bajkowa, gdzie jego grób znajduje się do dziś.
