Dziś: niedziela,
12 lipca 2020 roku.
Przegląd do nr 619 – lipiec 2020 r.
Przeczytaj
Spacery po mieście
„KIJÓW PO POLSKU: OD CHROBREGO DO MAJDANU” (7)

Młody Piotr Mohyła – był uczestnikiem I (w 1621) zwycięskiej bitwy pod Chocimiem roku przeciwko muzułmańskim najeźdźcom; na płótnie „Obrona polskiego sztandaru pod Chocimiem” (postać w centrum). Juliusz Kossak,1892

W poprzednim odcinku spaceru po Kijowie rozpoczęliśmy zwiedzanie Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, zwanej po­pularnie „Mohylanką". Jednym z trzech jej twórców był prawosławny metro­polita kijowski Piotr Mohyła (1597-1647) - późniejszy święty kościoła prawosławnego, ka­nonizowany w 1996 roku.

Jako duchowny prawo­sławny Piotr Mohyła dbał o rozwój prawosławia w granicach Rzeczypospolitej i był zdecydowanym przeciwni­kiem zbliżenia z Moskwą. Bolał nad rozdźwiękiem unicko- dyzunickim. Na marginesie - zapomnianą ciekawostką jest fakt, że prawosławna ka­tedra pod wezwaniem Prze­mienienia Pańskiego w Lu­blinie była konsekrowana właśnie przez Piotra Mohyłę w 1633 roku.

Akademia Mohylańska była głównym ośrod­kiem intelektualnym Rusi i utrzymała się na Padole do czasów, oczywiście carycy Katarzyny II. Przez ten czas wykształciła rzesze teologów, filozofów, poetów, astrono­mów, lingwistów i muzyków - jednym słowem elitę, która dała podstawy ukraińskiej tożsamości.


Hetman Jurij Chmielnicki
(1641-1685) herbu Abdank

Na "Mohylance" studiował najsłynniejszy filo­zof ukraiński, a jednocześnie poeta i kompozytor Grzegorz Skoworoda (1722-1794), któ­rego pomnik stoi przed Aka­demią. Studiowali tu również późniejsi hetmani kozaccy, np. Iwan (Jan) Wyhowski (?-166A), ruski szlachcic, wojewoda ki­jowski i obywatel Rzeczypo­spolitej.

To kolejna tragiczna postać w historii stosunków polsko-ukraińskich. Był zaprzyjaźniony z Chmielnickim, któremu zawdzięczał życie dzięki wykupieniu go z niewoli tatarskiej. Przystał do wojska zaporoskiego i pełnił w nim funkcję pisarza generalnego. Po śmierci Chmielnickiego, będąc zwolenni­kiem porozumienia, podpisał z Rzeczpospolitą tzw. Unię hadziacką (1658), mającą przekształcić Rzeczpospolitą Obojga Narodów w Rzecz­pospolitą Trojga Narodów. W jej skład miała wchodzić Korona, Wielkie Księstwo Li­tewskie oraz Księstwo Ruskie. Szlachta i duchowieństwo zostało zrównane w pra­wach, zaś starszyźnie kozac­kiej (ok. 1000 osób) nadano szlachectwo. Umowę zatwierdził Sejm i podpisał król Jan Kazimierz, jednak na sku­tek szybko zmieniających się okoliczności nie weszła ona praktycznie w życie.

Zaledwie rok później władzę na Nad­dnieprzańskiej Ukrainie prze­jął prorosyjski syn Chmiel­nickiego Jurij, zaś Wyhowski opuścił hetmanat kozacki. Został wojewodą kijowskim i pełnił tę funkcję przez cztery lata. Przyczyny jego śmierci budzą wiele wątpliwości. Wyhowski, któremu zarzu­cono spisek przeciw Rzeczy­pospolitej, został z królew­skiego rozkazu rozstrzelany. Ponoć prowadził tajne roko­wania z Tatarami i Turkami, by zyskać ich wsparcie dla stworzenia nowego nieza­leżnego ukraińskiego pań­stwa. Wina ta jednak nigdy nie została dowiedziona. Prawdo­podobnie spotkała go wielka niesprawiedliwość. Zyskał przy­najmniej pamięć, dzięki słowom „Wyhowskiego szablą krzywą, mała bawi się dziecina” z tęsk­nej pieśni o Ukrainie, która we­szła na stałe do kanonu polskich pieśni biesiadnych.


Hetman Iwan Mazepa i Król Szwecji Karol XII Wittelsbach po bitwie pod Połtawą (Gustaf Cederström,1879)

Na Akademii Mohylańskiej studiował również syn Boh­dana Chmielnickiego - Jurij Chmielnicki (1641-1685) herbu Abdank. Atamanem kozackim został po śmierci ojca, kiedy przy wsparciu Rosji odebrał władzę Iwanowi Wyhowskiemu. Był postacią chwiejną, której głównym atutem było nazwisko. Często zmieniał so­jusze, sprzymierzając się a to z Rosją, a to z Rzeczpospo­litą, a to z Państwem Osmań­skim. W rezultacie wszyscy mieli go za zdrajcę. Nie zy­skawszy wśród części kozactwa autorytetu, nie radząc sobie z władzą, w 1663 roku porzucił politykę i wstąpił do klasztoru. Jednak po kilku­nastu latach zmienił zdanie i objął hetmanat przy wspar­ciu sułtana tureckiego, pro­wadząc jednocześnie pota­jemne rokowania z Polakami. Ostatecznie został przez Tur­ków pojmany i stracony za zdradę. Zginął marnie i niehonorowo - z woli sułtana zo­stał uduszony w twierdzy Ka­mieniec Podolski, będącej w tym czasie pod panowaniem tureckim.

Kolejnym kozackim het­manem, który studiował na Mohylance, był Iwan Ma­zepa (1639-1709). Dla Rosjan zdrajca, dla Ukraińców bo­hater dążący do utworzenia samodzielnego ukraińskiego państwa, a dla Polaków? Na­zywał się Jan Mazepa Kołodyński i pochodził z ruskiej szlachty. Młodość spędził na dworze Jana Kazimierza, gdzie zyskał polor, wiedzę i pozycję. Po śmierci Chmiel­nickiego w hetmanacie ko­zackim rozpoczęła się walka o władzę, rozpadł się on na dwie części, położone po dwóch stronach Dniepru - Hetmanat Prawobrzeżny i Hetmanat Lewobrzeżny.

W 1687 roku Mazepa został het­manem Lewobrzeża, przy sil­nym wsparciu Rosji. W ra­mach wdzięczności Mazepa ze swoim wojskiem wspie­rał cara Piotra I w wojnie rosyjsko-tureckiej. Przy tej oka­zji włączył pod swoją buławę również Ukrainę Prawobrzeżną. Jednak Car obawia­jąc się wzrostu potęgi kozac­kiej postanowił zlikwidować władzę hetmańską. W tej sy­tuacji Mazepa zawarł tajne przymierze z Rzeczpospolitą. Gdy zdrada wyszła na jaw, wojska Piotra I doszczętnie wymordowały mieszkańców Baturyna, ówczesnej stolicy hetmanatu, zaś rosyjska Cer­kiew prawosławna nałożyła na Mazepę klątwę, nazywa­jąc go zdrajcą prawosławia.


Hetman Iwan (Jan) Wyhowski - ruski szlachcic, wojewoda ki­jowski i obywatel Rzeczypo­spolitej

W tej sytuacji podczas wojny rosyjsko szwedzkiej wojska kozackie wsparły Szwedów. Niestety, w decydującej bi­twie pod Połtawą (1709) Ka­rol XII poniósł sromotną klę­skę i Mazepa musiał uciekać. Zbiegł do Turcji, gdzie po trzech miesiącach zmarł.

Po jego śmierci hetmanem Ukra­iny na wychodźstwie został jego przyjaciel z Mohylanki, Pyłyp Orłyk (Filip Orlik, 1672- 1742). Jego matka pocho­dziła z ruskiej szlachty Ma­łachowskich, ojciec z rodziny czeskiej. Jako człowiek grun­townie wykształcony opraco­wał i napisał na wychodźstwie tzw. „Konstytucję Filipa Orlika", zwaną też „Konstytucją Benderowską", którą dziś uznaje się za pierwszą konstytucję Ukrainy. Ciekawostką jest fakt, że Orłyk po opuszczeniu Tur­cji przez wiele lat mieszkał we Wrocławiu. Tak więc, ostatni hetman kozacki na wychodź­stwie urzędował w granicach Monarchii Habsburskiej.

Na skwerze vis a vis Aka­demii stoi pomnik Franciszka Skaryny (1490 - 1540). To prawdziwy człowiek rene­sansu. Humanista, myśliciel, doktor medycyny, tłumacz, wydawca, założyciel drukarni w Wilnie i Pra­dze. Studiował w Kra­kowie i Padwie. Bywał gościem na wielu eu­ropejskich dworach - w Królewcu u Albrechta Hohenzollerna, w Kra­kowie u Zygmunta Sta­rego i w Pradze u Fer­dynanda I Habsburga.


Filip Orlik - hetman na uchodźstwie. Autor przyjętej w 1711r. Konstytucji Benderskiej - Pacta et Constitutiones legum libertatumqe Exercitus Zaporoviensis (Pakty i konstytucje praw i wolności wojska zaporoskiego)

Choć przez większość życia borykał się z kło­potami finansowymi, w które popadł na skutek długów brata, nie przeszkodziło mu to w ogromnej pracy, jaką wykonał - przetłumacze­niu Biblii na język ruski, zwany też językiem wschodniosłowiańskim, staroukraińskim lub starobiałoruskim.

W dobie renesansu język ruski był językiem urzędowym na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego, a po zawarciu Unii Lubelskiej, również na Ukrainie, czyli w województwach bracławskim, kijowskim i wołyńskim. W podzięce za tę pracę jego pomnik stanął w Kijowie, choć z racji swego urodzenia w Połocku na terenie dzisiejszej Białorusi, uznawany jest dziś za uczonego białoruskiego.

Kompleks budynków Akademii, zajmuje teren pomiędzy ulicą Ilińską, Skoworody i Wołoską. Wchodząc na teren Akademii od strony Placu Kontraktowego, warto skierować się w lewo, by zobaczyć stary korpus Akademii i cerkiew akademicką pw. Zwiastowania NMP.

 (Ciąg dalszy nastąpi)                          

Hanna LITWIN

Передплатити „Dziennik Kijowski” можна протягом року в усіх відділеннях зв’язку України