„Pracowałem całe życie z robotnikami. Im zawdzięczam, że praca moja nie poszła na marne, ku nim z ostatnią myślą się zwracam”.
Ignacy Ewaryst Daszyński urodził się 26 października 1866 roku w Zbarażu (na terenie zaboru austriackiego) w patriotycznie nastawionej, wielodzietnej polskiej rodzinie szlacheckiej. W wieku sześciu lat potrafił czytać i pisać, rozpoczął edukację w szkole oo. Bernardynów, potrafił porozumiewać się w języku ukraińskim, jidysz i niemieckim.
Po śmierci ojca w roku 1875 sytuacja materialna pogorszyła się i rodzina przeprowadziła się do Stanisławowa, gdzie Ignacy odznaczył się bardzo dobrymi wynikami w gimnazjum, nawet udzielał płatnych korepetycji swoim kolegom.
Wówczas, razem ze swoim bratem Feliksem, Ignacy robi pierwsze kroki na drodze działalności nielegalnej – rozpowszechnia ulotki patriotycznej treści, za co odpowiada przed sądem. Po tym, jak wygłosił mowę o Wiośnie Ludów, wydalono go z gimnazjum (1882) i rodzina musiała przeprowadzić się do Lwowa, a potem do Drohobycza, gdzie Ignacy zostaje pisarzem u adwokata.
Siedemnastoletni chłopak raptem okazał się w udokumentowanym nurcie konfliktów i sprzeczności, którymi zajmował się jego szef. A więc dużo pisał, czytał, myślał, uczył się rozumieć skomplikowane sytuacje życiowe i prawnicze, wchodził w problemy prostych ludzi.
W oparciu o sprawy sądowe Ignacy zaczął publikować w „Gazecie Naddniestrzańskiej” materiały o trudnej sytuacji robotników pracujących w zakładach naftowych w Stanisławowie i Drohobyczu. W świadomości chłopaka stopniowo gromadziły się przekonania socjalistyczne.
Jak potem pisał w swoich „Pamiętnikach”: „Drohobycka atmosfera wzywała mnie do buntu. Nie trzeba było zaiste być socjalistą, ażeby znienawidzić tę zbrodniczą „produkcję”, ugruntowaną na bezgranicznym wyzysku kilku tysięcy rusińskich chłopów, kopiących wosk ziemny w Borysławiu”.
W 1888 roku Ignacy Daszyński nareszcie zdaje egzamin maturalny, otrzymuje świadectwo i wstępuje na Uniwersytet Jagielloński na wydział filozoficzny. Niestety, trudna sytuacja materialna uniemożliwiła Daszyńskiemu kontynuowanie studiów. Zmuszony był ponownie zostać prywatnym nauczycielem.
3 maja 1889 Ignacy Daszyński został aresztowany przez carską policję. Oskarżony o prowadzenie nielegalnej działalności politycznej, był więziony w Pultusku, potem w Krakowie.
Po uwolnieniu wyjechał do Dawos w Szwajcarii, następnie udał się do Paryża, potem podjął studia przyrodnicze na uniwersytecie w szwajcarskim Zurychu, gdzie kontynuował działalność socjalistyczną, był jednym ze współzałożycieli Stowarzyszenia Robotników Polskich „Zgoda”. Jego szczególnym osiągnięciem w tym czasie było zorganizowanie służby porządkowej, ochraniającej manifestacje socjalistyczne.
W 1891 r. powrócił do kraju i już we wrześniu współorganizował w Krakowie stowarzyszenie socjalistyczne o nazwie „Siła”, we Lwowie stworzył centrum ruchu socjalistycznego w Galicji i nawiązał współpracę z działaczami ukraińskimi.
W tym czasie Daszyński zintensyfikował swą działalność publicystyczną i polityczną. Wielokrotnie przemawiał na wiecach, brał udział w zjeździe założycielskim Rusko-Ukraińskiej Partii Radykalnej, wydał broszurę polityczną pt. „O partiach politycznych w Galicji”, został delegatem Galicji na kongres Socjał-Demokratycznej Partii Robotniczej Austrii, przewodniczył delegacji socjalistów polskich z trzech zaborów na II Międzynarodowy Kongres Robotniczy i Socjalistyczny, został redaktorem naczelnym pisma socjalistycznego „Gazeta Robotnicza”, wydawanego w Berlinie w języku polskim.
Powrócił do Lwowa, gdzie odegrał pierwszoplanową rolę podczas I Zjazdu Galicyjskiej Partii Socjal-Demokratycznej. Referował na nim założenia programowe i taktyczne partii, wziął udział w III Kongresie socjalistów austriackich, wygłaszając postulaty niepodległościowe w programie stronnictwa. W roku 1892, z udziałem Daszyńskiego, powstał Zagraniczny Związek Socjalistów Polskich, a sam lider został redaktorem naczelnym socjalistycznego pisma „Naprzód”.
W marcu 1893 uczestniczył w II Kongresie socjalistycznym w Krakowie. Posiedzenie rozbiła policja, a sam Daszyński trafił na 5 dni do aresztu. Przeniósł się do Lwowa, gdzie wydał w 1894 broszurę pt. „Krótka historia rozwoju partii socjalistycznej w Galicji” i powrócił do Krakowa, gdzie znów został szefem pisma „Naprzód”.
Brał udział w III Kongresie Socjalistycznym Galicji i Śląska oraz w międzynarodowym kongresie, który odbył się w Londynie. Z tego okresu pochodzi kolejna broszura autorstwa Daszyńskiego pt. „Bankructwo demokracji galicyjskiej”.
Po wyborach parlamentarnych w Austrii (1897) Ignacy Daszyński został najmłodszym posłem w tamtejszej Izbie Posłów Rady Państwa i szefem Socjalno-Demokratycznego klubu poselskiego.
W 1898 władze wprowadziły stan wyjątkowy w Zachodniej Galicji, żeby osłabić ruch robotniczy. 22 listopada Daszyński wygłosił słynne przemówienie, w którym protestował wobec poczynań władz, doprowadziwszy do wielotysięcznej manifestacji, która przeszła ulicami Wiednia i przyczyniła się do zdymisjonowania szefa rządu.
W grudniu 1900 r, po ponownym wybraniu do Rady Państwa, nawiązał kontakty z polskimi socjalistami z terenu Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, gdzie w 1900 r. kierował strajkiem tamtejszych robotników. Protest zakończył się pomyślnie – wprowadzeniem dla górników dziewięciogodzinnego dnia pracy.
W 1903 r poznał Józefa Piłsudskiego, którego tekst wydrukowano w piśmie „Naprzód”. Po wybuchu rewolucji Daszyński brał udział w demonstracji 2 lutego 1905 na Rynku w Krakowie, gdzie spalił portret cara. W wyborach 1911 r. odzyskał mandat posła na terenie Galicji.
Tuż przed wybuchem I wojny światowej PPSD zawiązała porozumienie z PPS – Frakcja Rewolucyjna Józefa Piłsudskiego. Daszyński był jednym z autorów uchwały PPSD, w której stwierdzał: „Wszystkie siły narodu polskiego powinny zwrócić się przeciw caratowi rosyjskiemu, który jest nieprzejednanym i okrutnym gnębicielem ogromnej większości naszego narodu”.
W sierpniu 1914 postulował wraz z Piłsudskim konieczność samodzielnej walki z Rosją i wstąpił do Legionów Polskich jako strzelec. Był komisarzem Polskiej Organizacji Narodowej, a po utworzeniu w roku 1916 Naczelnego Komitetu Narodowego, Daszyński wszedł w skład jego Wydziału Wykonawczego. Organ ten zadecydował o utworzeniu polskich ochotniczych sił zbrojnych, czyli Legionów Polskich.
28 maja 1917 głosował w parlamencie austriackim za rezolucją, w której się stwierdza, że „jedynym dążeniem narodu polskiego jest odzyskanie niepodległej i zjednoczonej Polski z dostępem do morza”. 15 października 1918 Daszyński, wraz z innymi Polakami w parlamencie austriackim, uchwalił deklarację, że uważają się od tej pory za obywateli polskich.
W nocy z 6 na 7 listopada 1918 w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, którego premierem oraz ministrem spraw zagranicznych został Ignacy Daszyński. Program rządu przedstawiono w „Manifeście”, który wzywał lud, robotników i chłopów, by ujęli władzę w swe ręce i budowali gmach niepodległej i zjednoczonej Ludowej Rzeczypospolitej Polskiej.
W ciągu kadencji Sejmu Ustawodawczego, Daszyński skupił się na promowaniu programu socjalistycznego: nacjonalizacja części przemysłu, poprawa warunków pracy i praw pracowniczych, rozwój spółdzielczości, edukacja chłopów i robotników.
Po wybuchu wojny polsko-bolszewickiej Daszyński opowiadał się za jak najszybszym zawarciem pokoju. Należał do przeciwników powołania Rady Obrony Państwa, określając ją jako „skrót Sejmu”. Mimo tego, 24 lipca 1920 wszedł w skład Rządu Obrony Narodowej, obejmując stanowisko wicepremiera.
W wyniku wyborów z 5 listopada 1922 Daszyński ponownie został posłem. 21 grudnia 1922 na posiedzeniu Rady Naczelnej PPS zgłosił wniosek o założenie ogólnopolskiej robotniczej organizacji oświatowej – Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego. Utworzenie uniwersytetu stało jednym z najważniejszych dokonań osobistych Daszyńskiego, który stanął na czele Zarządu Głównego TUR.
Jak sam określił później: „Klasa robotnicza doszła do takiego stopnia rozwoju, by mogła stawić czoła ciemnocie. Należy unikać wszystkiego, co by odwiodło naszych członków od spokojnego nabywania wiedzy”.
12 maja 1926 Józef Piłsudski dokonał wystąpienia zbrojnego, zwanego później przewrotem majowym. Daszyński poparł zamach stanu swego dawnego przyjaciela, lecz miesiąc później zaatakował nowy rząd, zwłaszcza oburzył go projekt nowej „Konstytucji”, mającej na celu zmniejszenie roli władzy ustawodawczej. Wtedy Daszyński: „Państwo chwieje się między dwiema nienormalnymi i szkodliwymi stanami. Czas najwyższy doprowadzić je do równowagi i harmonijnego współdziałania władzy ustawodawczej i wykonawczej”.
27 marca 1928 Daszyński został wybrany na marszałka Sejmu, co spowodowało zaognienie stosunków rządu Piłsudskiego z parlamentem. Odbyła się ostra rozmowa pomiędzy Piłsudskim, który wymagał, aby otworzyć sesję, a Daszyńskim, który stanowczo odmówił: „Pod bagnetami, rewolwerami i szablami nie otworzę”.
Daszyński zmarł 31 października 1936. W ostatnim liście zaznaczył: „Żegnam towarzyszy i przyjaciół, z którymi tyle współpracowałem wspólnie, i proszę ich o życzliwą pamięć dla tych wspólnych wysiłków”.
3 listopada 1936 w Krakowie, z udziałem wielu tysięcy ludzi, odbył się pogrzeb Ignacego Daszyńskiego. W dniu pogrzebu we wszystkich zakładach pracy miasta na 5 minut wstrzymano pracę.
Eugeniusz GOŁYBARD
