17 kwietnia w Narodowej Bibliotece Ukrainy im. Jarosława Mądrego krajoznawca i przewodnik Serhij Kardasz wygłosił wykład „Napoleon Orda. Znany grafik i podróżnik”.
Napoleon Mateusz Tadeusz Orda (tak brzmi jego pełne imię i nazwisko) urodził się w rodowym majątku Worocewicze na terenie dzisiejszej Białorusi w 1807 roku. Wówczas Europą wstrząsały zwycięstwa Napoleona. Wielu Polaków miało nadzieję, że cesarz Francji odrodzi Rzeczpospolitą. Dlatego ojciec polskiego chłopca nadał mu imię na cześć słynnego Francuza. Ród Ordów wywodził się od tatarskiego murzy, który przeszedł na stronę wielkiego księcia litewskiego Witolda. Matka pochodziła z polskiego rodu szlacheckiego. Ojciec, z zawodu inżynier fortyfikator, budował drogi i kanały na terenie dzisiejszego obwodu mińskiego. Niektóre z tych kanałów funkcjonują do dziś.
Napoleon otrzymał dobre wykształcenie domowe, ukończył gimnazjum w Świsłoczy, a następnie wstąpił na Wydział Fizyki i Matematyki Uniwersytetu Wileńskiego, skąd został usunięty za udział w tajnym polskim stowarzyszeniu studenckim. Napoleon Orda spędził 15 miesięcy w więzieniu. Później jednak mimo wszystko ukończył uniwersytet i nie porzucił marzeń o odbudowie państwa polskiego. Gdy w listopadzie 1830 roku wybuchło pierwsze w XIX wieku polskie powstanie, Orda zorganizował oddział partyzancki liczący około 30 osób, rozpędził policję w Pińsku, brał udział w bitwach. Otrzymał stopień kapitana i został odznaczony najwyższym polskim odznaczeniem – Złotym Krzyżem Orderu Virtuti Militari („Męstwo Wojskowe”). Jednak powstanie poniosło klęskę. Napoleon Orda musiał wyjechać za granicę z paszportem służącego. W 1833 roku przybył do Paryża. Na życie zarabiał, udzielając lekcji muzyki.
Jednocześnie Napoleon Orda sam uczył się muzyki u wybitnych kompozytorów Fryderyka Chopina i Ferenca Liszta oraz napisał dziesiątki utworów muzycznych – polonezów, walców, mazurków i pieśni. Został dyrektorem Opery Włoskiej w Paryżu. Gdy pytano go, skąd tak dobrze zna się na muzyce, odpowiadał, że zawdzięcza to matce, która dołożyła wielu starań, by otrzymał wykształcenie domowe. Oprócz muzyki Napoleona pociągały także sztuki plastyczne. Uczęszczał na naukę malarstwa do pracowni pejzażu architektonicznego Pierre’a Gérarda. Orda wiele podróżował wokół Paryża, a także po Niemczech, Włoszech, Hiszpanii, Austrii, Belgii, Wielkiej Brytanii, Holandii, Skandynawii, a nawet Afryce Północnej. Nie tylko podróżował, ale też stworzył setki rysunków miejskich pejzaży. Szczególnie polskiego artystę pociągały zamki, katedry i klasztory.
Napoleon Orda ożenił się z Francuzką Ireną Ballé.
Jego przyjaciółmi byli Adam Mickiewicz, Tadeusz Kościuszko, Fryderyk Chopin, Ferenc Liszt, Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Charles Gounod, Hector Berlioz, Balzak, Stendhal – łącznie ponad 30 znakomitych postaci. Nie zapominał o swojej polskości i brał aktywny udział w działalności polskiej Wielkiej Emigracji.
Jednak nie wszystko w jego życiu układało się dobrze. W Paryżu pojawiały się nowe trupy operowe. Teatr, którym kierował Orda, podupadał. Do tego doszły problemy rodzinne.
Tymczasem rosyjski car Aleksander II w 1856 roku ogłosił amnestię dla emigrantów politycznych. Napoleon Orda wrócił do ojczyzny i zaczął hodować świnie. Ten interes okazał się udany. Orda podróżuje także po Białorusi, Polsce, Litwie i Ukrainie, rysując. Jednak po śmierci matki majątek w Worocewiczach został skonfiskowany. Napoleon Orda pracuje jako domowy nauczyciel muzyki u generała Adama Rzewuskiego.
Władze rosyjskie pamiętały jednak o powstańczej przeszłości artysty, muzyka i kompozytora Napoleona Ordy. Gdy w 1863 roku wybucha nowe polskie powstanie, Ordę natychmiast aresztowano. W więzieniu pozwolono mu jednak mieć album i ołówek. Po półtora roku postanowiono zesłać Napoleona Ordę w głąb imperium. Złożył wniosek o rewizję sprawy. W jego obronie wystąpili żona i ambasador Francji w rosji. Wyrok został uchylony. Jednak do ostatnich dni życia Napoleon Orda był uważany za osobę politycznie niepewną i pozostawał pod nadzorem.
26 kwietnia 1884 roku Napoleon Orda zmarł. Jego grób w mieście Iwanów na Białorusi nie zachował się.
Artysta Napoleon Orda pozostawił po sobie wielkie dziedzictwo artystyczne. Obecnie znanych jest ponad 2 tysiące jego rysunków.
Do naszych czasów dotrwało 177 architektonicznych pejzaży Ukrainy autorstwa Napoleona Ordy. Jeden z albumów litografii wykonanych na podstawie rysunków Napoleona Ordy przechowywany jest w Wołyńskim Muzeum Krajoznawczym. Dzieła artysty są cenne także dlatego, że przedstawione na nich zabytki albo zostały zmienione, przebudowane, albo zniknęły. Niektóre wybitne zabytki dawnej architektury zachowały się już tylko na rysunkach Napoleona Ordy.
Orda rysował z wielką, niemal fotograficzną dokładnością. Jego rysunki wykorzystano przy przygotowaniu restauracji zabytków architektury – cerkwi św. Andrzeja w Kijowie, kościoła św. Jana Chrzciciela w Białej Cerkwi, twierdzy w Kamieńcu Podolskim, zamków w Dubnie i Ostrogu, kościołów w obwodzie chmielnickim w Latyczowie, Smotryczu, Murafie i Szarówce, a także cerkwi Narodzenia Bogurodzicy w Szarówce.
Wykładowca Serhij Kardasz zaznaczył między innymi: „Zachłysnęliśmy się elektronicznymi fotografiami. A co po nich zostanie za 10 lat?”
W 2007 roku obchodzono 200. rocznicę urodzin wybitnego Polaka Napoleona Ordy. Wydarzenie to zostało włączone do kalendarza rocznic UNESCO. Imieniem Napoleona Ordy nazwano ulice w Mińsku i Grodnie na Białorusi, ale ani jednej w Ukrainie.
Pracownicy biblioteki przygotowali wybór publikacji o N. Ordzie oraz reprodukcji N. Ordy. Podczas wykładu w bibliotece na ekranie zaprezentowano fotoreprodukcje obrazów Napoleona Ordy. Słuchacze zapoznali się także z broszurą poświęconą życiu i twórczości polskiego artysty, przygotowaną i wydaną przez przewodnika i krajoznawcę Walerija Łysenkę.
Anatol Zborowski
