Projekt „StolenMemory” realizowany jest od 2016 roku. W 2023 roku do udziału zaproszono uczniów z Ukrainy – młodzież z Awiakosmicznego Liceum im. Ihora Sikorskiego NAU w Kijowie (AKL NAU). Wielu z nich to jednocześnie uczniowie Polskiej Sobotniej Szkoły w Kijowie.
W dniach 19–24 marca 2023 roku oraz 25 lutego – 1 marca 2024 roku młodzież z Zespołu Szkół Zawodowych im. Marii Skłodowskiej-Curie w Pustkowie-Osiedlu oraz I Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Władysława spotkała się z rówieśnikami z Ukrainy i Niemiec (z Bad Oldesloe) w Międzynarodowym Domu Spotkań Młodzieży w Krzyżowej.
Kolejne etapy projektu odbyły się w marcu i listopadzie 2025 roku w Morawie, również w Międzynarodowym Domu Spotkań, w tym samym gronie uczestników. Inicjatorem projektu są Arolsen Archives – Międzynarodowe Centrum Badań Prześladowań Nazistowskich, a jego realizacja odbywa się we współpracy z platformą online tej instytucji. Projekt finansowany jest przez Polsko-Niemiecką Współpracę Młodzieży (PNWM).
Po dołączeniu uczestników z Ukrainy koordynację projektu przejęła organizacja TRI YOU. Działania realizowane są w różnych lokalizacjach, m.in. w Morawie, Przebiełowie, Krzyżowej oraz Gdańsku.
Uczestnicy wspólnie pracowali nad projektem badawczym „StolenMemory”, którego celem jest odnalezienie rodzin więźniów obozów koncentracyjnych. Osobom tym odebrano rzeczy osobiste – zegarki, biżuterię czy fotografie – często stanowiące ich jedyny majątek w chwili aresztowania.
Młodzież korzystała z wykazów więźniów zawierających podstawowe dane: imiona, nazwiska, daty oraz miejsca urodzenia. Poszukiwania dotyczyły przede wszystkim ofiar pochodzących z Ukrainy – m.in. z Kijowa i obwodu kijowskiego, Połtawy, Dniepra oraz Lwowa.
Archiwum Arolsen w Bad Arolsen w Niemczech jest największym na świecie zbiorem dokumentów dotyczących cywilnych ofiar nazistowskiej dyktatury. Zawiera około 30 milionów dokumentów z lat 1933–1945 oraz z pierwszych lat powojennych. Materiały te dokumentują skalę prześladowań, pracy przymusowej oraz konsekwencje deportacji milionów ludzi.
W zbiorach archiwum znajduje się obecnie około 2500 przedmiotów osobistych, głównie z obozu koncentracyjnego Neuengamme w Hamburgu. Każdy z tych przedmiotów kryje indywidualną historię, którą młodzi uczestnicy projektu starają się odtworzyć.
Posty poszukiwawcze zawierające dane osób oraz zdjęcia przedmiotów publikowane były głównie w mediach społecznościowych – na Facebooku i Instagramie – pod hasłem #StolenMemory.
W 2024 roku polscy uczestnicy zostali również zaproszeni do odwiedzenia objazdowej wystawy kontenerowej #StolenMemory organizowanej przez Arolsen Archives, prezentowanej w różnych miastach Polski.
Uroczyste otwarcie wystawy w Kijowie
31 marca odbyło się uroczyste otwarcie wystawy objazdowej #StolenMemory w Państwowej Naukowej Bibliotece im. W. Zabolotnego w Kijowie. Ekspozycja została przygotowana przez Arolsen Archives przy współudziale AKL NAU.
Finansowanie wystawy zapewniło Ministerstwo Spraw Zagranicznych Republiki Federalnej Niemiec. Dzięki zaangażowaniu organizatorów biblioteka stała się miejscem wyjątkowego spotkania z historią.
Wydarzenie zgromadziło uczniów, nauczycieli oraz zaproszonych gości. Uroczystość rozpoczęto minutą ciszy, upamiętniając ofiary obozów koncentracyjnych II wojny światowej oraz współczesnych obozów, w których przetrzymywani są ukraińscy jeńcy. Symboliczne znaczenie miał również dzień otwarcia – 31 marca, rocznica wyzwolenia Buczy spod rosyjskiej okupacji.
Wystawa prezentuje historie osób, którym w obozach koncentracyjnych odebrano rzeczy osobiste – tzw. „efekty”. Były one często jedynym majątkiem ofiar w chwili aresztowania. Obecnie Arolsen Archives, we współpracy z wolontariuszami z całej Europy, podejmuje działania mające na celu zwrot tych przedmiotów rodzinom więźniów.
Uczniowie AKL NAU dołączyli do projektu w 2023 roku. Od tego czasu około 70 licealistów aktywnie angażuje się w poszukiwanie rodzin ofiar oraz przywracanie im pamiątek po bliskich. Liceum czterokrotnie uczestniczyło w polsko-niemiecko-ukraińskich projektach wolontariackich, realizowanych pod koordynacją Iryny Bondarczuk, Oksany Czajkowskiej, Maryny Pawluś oraz Hanny Tarkowskiej.
Po oficjalnym otwarciu głos zabrali goście honorowi. Wśród nich byli Konsul Rzeczypospolitej Polskiej w Kijowie Paweł Owad, dzięki któremu wystawa uzyskała lokalizację i wsparcie organizacyjne oraz koordynatorka projektu #StolenMemory w Ukrainie Łarysa Diakiw. Redaktorka naczelna magazynu „Kobieta”, Tamara Markelowa, przedstawiła poruszającą historię Anastazji Hulej – ofiary represji stalinowskich oraz byłej więźniarki obozów Auschwitz, Buchenwald i Bergen-Belsen.
W wydarzeniu uczestniczyli również: konsul Anna Babiak-Owad, dyrektor Państwowej Naukowej Biblioteki im. W. Zabolotnego w Kijowie Natalia Switła, przedstawiciele administracji liceum, w tym dyrektor Halina Zemlana i wicedyrektor Tetiana Iwaniuk oraz reprezentanci Związku Polaków Ukrainy z prezes Lesią Jermak na czele.
Po części oficjalnej uczestnicy mieli możliwość indywidualnego zwiedzania wystawy oraz rozmów w mniej formalnej atmosferze.
Hanna Tarkowska
